Qazaqtyń Abai atyndaǵy pedagogika institýtynyń (QazPI) 3-kýrsynda oqyp júrgen kezimiz. Jańa oqý jylynyń basynda stýdentter arasynda: “Biylǵy birinshi kýrsqa qabyldanǵandardyń ishinde bir keremet kúishi jigit bar eken” degen áńgime tarady. “Kúishi bolǵanda, eski shertpe kúilerdi tartady eken. Báijigit degen kúishiniń umytylyp bara jatqan murasyn tiriltipti. Ol jóninde M.Maǵaýin “Kókbalaq” degen povest jazǵan. Tipti, kúitabaǵy da shyǵypty. Ony Muqań óz qamqorlyǵynda ustaidy eken” degen siiaqty áńgimeler beitanys jigittiń abyroiyn asyryp, ózine yntyqtyryp jiberdi. Onyń ústine M.Maǵaýin – bizge dáris beretin, stýdentter tabyna syilaityn ataǵy jer jarǵan, ónege tutatyn ustazymyz. Ol kisiniń iltipatyna ilikken jigit biz úshin qudyret.
Sodan, ondai myqtymen jataqhanada nege kezdesý uiymdastyrmaimyz degen belsendiler shyqty. Ol kezde aqyn-jazýshylarmen, óner adamdarymen kezdesý jasaityn jaqsy dástúr bolatyn. Múiizi qaraǵaidai aǵalarymyz da jupyny jataqhanaǵa qomsynbai qýana keletin. Biraq, birinshi kýrstyń stýdentimen kezdesý bolǵan emes. Kóp uzamai qazan aiynyń ortasynda 10-shaǵyn aýdandaǵy (Jandosov kóshesi,159) jataqhananyń shaǵyn zalynda kezdesýdiń sáti tústi.
Orta boily aryqsha kelgen, dóńgelek júzdi, kózi qarshyǵanyń kózindei, áńgime aitqanda da moinyn qarshyǵadai sál qylt etkizip otyratyn synyq minez jigit eken. Alǵashqyda tosyrqańqyrap, qolaisyzdanyp, kósile almai otyrdy da, dombyrany qolyna alǵan kezinde baryp, sheshildi.
Dombyrasynyń ózi de biz ustap júrgen “Osakarovkanyń” (Qaraǵandynyń janynda osy attas dombyra jasaityn fabrika bar edi) dombyrasy emes, qalaqtai ǵana qoldan jasalǵan, aǵashy áshekeilenbegen qorashtaý kórinetin qońyr aspap. Keibiri – “kommýnist”, qalǵany túgel “komsomol” sovettik ideologiianyń belsendilerine bul bir “eskiniń” qaldyǵyndai bolyp kórindi.
Tartqan kúileri de bólek. Radiodan estip, teledidardan kórip júrgen janyńdy bebeýletip, delebeńdi qozdyratyn aryndy kúiler emes. Baiaý bastalyp, júregińdi terbep, birazdan keiin oi teńizine alyp ketetin qamyryqty saryndar. Mundaidy kútpegen keibir tikbaqailar zaldy tastap shyǵyp ketip jatty. Sońynda qazaqy máiegi bar úrkerdei top iriktelip qaldy.
Alǵashqyda Táttimbettiń bizge belgili kúilerin tartty. Bir ereksheligi – shyǵarmany jalań tartpaidy, árqaisysynyń shyǵý tegi men ańyzyn aita otyryp shertedi. Bul áńgimege ár berip, órisin soza tústi. Táttimbet týraly qalyń ortaǵa beimálim, ol kezde aitylmaityn, jazyla qoimaǵan biraz derekterdiń shetin shyǵardy. Áńgime aitqanda da “Sizder bilesizder ǵoi” dep aitaiyn degenin aldymen jurtqa maquldatyp alady. Dál bir ózi biletinniń bári basqalarǵa da málim siiaqty. Munyń bir jaqsy jaǵy suraqty azaityp, kúmándi seiiltedi eken. Sonyń ózinde saýaldan kende bolǵan joq. Ásirese, áńgime Báijigit kúilerine oiysqan kezde saýal da, tańdanys pen tamsaný da kóbeidi. Óitkeni, mundai kúilerden bizdiń urpaqtyń qulaǵy áldeqashan tosańsyp, radiodan kúnde lyqsyp aǵyp jatqan qyzyl ideologiianyń nóserimen lailanyp, qazaqy kóne saryndardy jatsyna bastaǵan. Degenmen, filologiia fakýltetiniń stýdentteriniń deni aýyldan kelgen, keshegi qyzyl qyrǵyndardan qadaý-qadaý aman qalǵan aqsaqaldar men ájelerdiń kózin kórgen, sarqytyn ishken, kóneniń qadirin kókirekterine toqyp, aýyzsha bolsa da balalardyń qulaǵyna sińirip otyratyn, qaimaǵy shaiqalǵanmen, qunary áli kete qoimaǵan dástúrli qazaqy ortadan shyqqandar edi. Alǵashqyda tosańsyǵanmen, ár kúi júrekterine jańa jaryq sáýle quiǵandai barǵan saiyn qunyǵa tústi. Onyń ústine bul ýaqyt qazaqtyń tarihyna, dástúrine, tili men diline degen tyń serpin ákelgen, halyqtyń rýhy kóterile bastaǵan oianý dáýiri edi. Kókireginde qolamtasy, júreginde jylt etken oty bar qazaq oqýǵa qumar, áldeneni túrtinektep izdeitin, talpynatyn, qandai da bir áreketke umtylatyn. Úmitteri zor, ózderine degen senimderi bekem, erteńnen áldeqandai jańalyq pen jaqsylyq kútýshi edi…
Talastyń kúileri sol kóńil kúige taza bulaqtyń sýyndai lyqsydy.
Júre kele Talaspen jaqyn joldas, shúiirkelese áńgimelesetin pikirles, dos bolyp kettik.
Stýdentterdiń túrli jiyndarynda, oqý zaldarynda, jataqhanadaǵy otyrystarda júzdesetinbiz. Qalai ekenin bilmeimin, sol kezdesýlerdiń sońy ár kez ońasha áńgimege ulasatyn. Áńgimeni kóbine ol aitady, biz tyńdaimyz. Onyń aitatyny – ańyzǵa bergisiz tarihi hikaiattar. Máselen, “Arqada mynadai bir batyr bolǵan (aty esimde joq) dep bastaidy. Keremet qylyshker eken deidi. Sodan jiyrmasynshy jyldary qyzyldar kelgende eldi álgi adam bastap Qytaiǵa kóshirip júripti. Birde shekaraǵa taiap qalǵanda qyzyl ásker úrikken eldi sheńgeline túsiripti. Sóitse, olardyń komandiri de ózinshe qylyshker eken deidi. Ataǵy shyǵyp júrgen saiyskerdi jekpe-jekke shaqyrypty. Sonda ekeýi attyń ústinen atoilap kelip, eki ret qarjasyp baryp aǵyp ótip ketipti. Úshinshi ainalymda kezdeskende orystyń ofitseriniń keýdesi aýnap túsip, bóksesi attyń ústinde ketipti. Keiinnen batyr aitypty-mys: “Eki ret aǵyp ótkende orystyń denesin tiginen ólshep edim. Onyń ústine, qarsylasym qylyshty óner retinde meńgermegen, adamdy dóńbekshe shabatyn jendet eken. Úshinshi retinde, qylyshymdy oinatyp onyń qolyn qaǵa bere qarýdy eppen syrǵytyp arqa men beldemeniń arasyndaǵy jikten ótkizip jiberdim”, – dep bipaz baiandaityn. Osyǵan uqsas Ábilqas degen mergen jóninde bizdiń aýylda da keremet áńgimeler bar dep men sóz qosam. Biraq, Talastai áserlep aitý qaida. Onyń ústine ol kezde bulardyń bári “sovet ókimetiniń jaýlary”, “bandy” atalatyn, jabyq taqyryp edi. Aqyry, ishtei qumyǵyp tarasatynbyz.
Keide, ondai áńgimelerdiń artyn Talas búgingi ádebietke alyp keletin. “Pálensheniń shyǵarmasyn oqydyń ba, shylǵi ótirik”, – deitin. – Aq pen qyzyldyń ekeýi de qazaqty birdei qyrǵan. Bizdiń aýylda mynadai bir oqiǵa bolǵan”, – dep bastap, jańaǵy shyǵarmadaǵy oqiǵa qisynyn astań-kesteń etetin. Mańaiynda turǵan keibir “sovetshil” stýdentter janynan bezetin. Olardyń kópshiligi ony eski áńgimelerge áýes, qazaqtan basqanyń bárin joqqa shyǵaratyn qiiampurys, aýyzeki áńgimeden ári aspaityn qiiali dep oilaityn.
Al shyn máninde, bizdiń bala kezimizde tisimiz batpaǵan, aýdarmadan ǵana tam-tumdap oqyǵan orys ádebietin Talas bala kúninde-aq taýysqan, sol arqyly álem ádebietin jete igergen, kóshpeli mádeniettiń de máiegine ábden qanǵan, ózindik kózqarasy berik qalyptasqan bolatyn. Biraq, onysyn kózge uryp kórsetpeitin. Tipti, onyń orys mektebin bitirgenin, oryssha taza sóilep, saýatty jazatynyn keiin ǵana bildik. Ol eki tildi de jetik biletin, eki mádenietti tel emgen, ekeýiniń de baǵasy men biigine jete bilgen azamat edi.
Óner jóninde, kúi tarihy týraly sol kezde-aq óte kóp biletin. Atasy Júnisbai týraly, ózin qalai baýlyǵanyn termelep aitatyn. Sodan kúishiler jóninde, dombyra týraly nebir áńgimelerge aýysatyn. Arqadaǵy ataqty kúishilerdiń barlyǵyn jipke tizgendei etip sanamalaityn. Olardyń atyn ǵana emes, qily taǵdyrlary jóninde de alǵashqy maǵlumatty óz basym Talastan estidim. Basqany aitpaǵanda, ol kezde Táttimbet jónindegi derekterdiń ózi tam-tum ǵana bolatyn.
Solardyń keiingileriniń aldyn kórgenin, birazyn at jyǵyp izdep barǵanyn da biz qyzyǵa tyńdaitynbyz. Máselen, Aqsýatta turatyn Baǵanaly degen kúishini izdep barǵanda, qonaq qylyp jaqsy qarsy alǵanymen, kúi tartpai qoiǵanyn ókinishpen eske alatyn. Ol sol stýdent keziniń ózinde myqty mýzykanttarmen erkin aralasyp júrdi. Birde maǵan: “Kenjehan, júr, Ýáli (Bekenov) aǵanyń úiine baraiyq, meni shaqyrǵan. Áńgimesi keremet, óte jaqsy adam”, – dedi. Radiodan ǵana kúilerin estip júrgen ondai tanymal adamnyń úiine salyp uryp jetip barýǵa júreksindim, syltaý aityp bas tarttym. Keiin ol kisimen áldeneshe ret júzdesip, áńgimesin tyńdadym, shynynda da erekshe qarapaiym, syrbaz adam edi. Sol kezde Talaspen birge nege bara salmadym eken dep ishtei ókindim. Sonysyna qarap, biz ony jazýshy emes, ónertanýshy, ónerpaz bolady dep boljaitynbyz. Tipti, ol óziniń qalam ustaitynyn da bertinge deiin bildirgen emes.
Birde Talastyń: “Arqam qurystap, aýyryp tur”, – degeni bar. – Araq ishsem, osylai arqamnan tartady. Atam: “Kúidiń kiesi bar, kúishiniń arqasy bolady. Ózińdi taza usta”, – deýshi edi. Men osyny armiiaǵa barǵanda urttap kórip edim, sodan aýzyma alsam boldy, arqamnan alady. Temekini de sonda úirendim”, – dedi. Biz ol kezde ondai “kie”, “arqa” degen siiaqty ǵaiyptyń áńgimelerine senýden qalǵanbyz. Biraq, kóńil úshin: “Onda, ishpe. Shylym shekpe” dedim. Ol kezde araq-sharap, syra ishý stýdentter arasynda da beleń alǵan kez. Onsyz otyrys, áńgime qyzbaityn. Keiinnen ol temekini qoiyp ketti, ol da dátiniń beriktiginen bolý kerek, al ishimdikke áý basta áýestigi joq edi.
Talas kele-kele fakýltettegi dáýlesker kúishi retinde “qurmetke” ie bolǵan. Anaý-mynaý kezdesýlerge, kontsertter men jiyndarǵa ony attai qalap shaqyratyn.
Ol kezde fakýltetter men institýttar arasynda ártúrli bilim-óner saiystary ótkizilip turatyn. 1977 jyldyń kúzinde sondai respýblikalyq saiys JenPI-diń Gogol kóshesindegi belgili ǵimaratynda ótkizildi. Respýblikadaǵy qazaq filologiiasy fakýltetteriniń bilgir, ónerli degen stýdentteri jinaldy. KazPI-diń namysyn ishimizdegi ádebiet boiynsha bilimpazymyz – 3-kýrstyń stýdenti Tursynjan Shapai, qazaq tili boiynsha bilimpazymyz – 4-kýrs stýdenti Ásipat Álmetova, ónerpaz retinde Talasbek Ásemqulov qorǵaityn boldy. Beketov Aitqali degen meniń kýrstasym ekeýmiz – qosalqy “oiynshymyz”. Saiys óte tartysty ótti, aimaqtardan nebir talantty stýdentter keldi. Máselen, qazirgi qazaqqa belgili aqyn Ábýbákir Qairanov sol joly Semeidiń pedinstitýtynan kelip óner kórsetip edi. Nátijesinde KazPIKazGÝ-den keiin ekinshi oryndy ielendi.
Saiys sońynda eskertkish bolsyn dep fotostýdiiaǵa arnaiy baryp sýretke tústik. Ol ýaqytta qazirgidei árkimniń qolynda fotoapparat joq.
Ádepki jaǵdaidy táptishtep jazyp otyrǵanym da osy sýretke bailanysty.
Sol sýretti Talasbek qaitqannan keiin jary Zira Naýryzbaeva albomnan taýyp alyp (40 jylǵa jýyqtaǵanda), feisbýkke jariialady. Men oǵan túsinik jazdym. Sýret arqyly sonaý bozbala kezge bir baryp qaittyq. Tipti, osy estelikti jazýǵa da sol sýret túrtki boldy.
Zymyraǵan ýaqyt. “…Jigittik ótti kórdiń be? Kárilikke kóndiń be?”…(Abai). Kim keshegi janyńda júrgen zamandasy jóninde estelik jazam dep oilaidy… Ýaqyt ózi alyp keledi eken.
Aiaq astynan kóz jazyp qalǵan Talasbek týraly biraz dúnie jazyldy, aqyryn kúttim, ony menen de jaqsy biletinder bar edi ǵoi dep. Biraq, men biletin jailardyń sheti shyǵa qoimady. Sodan soń Ziranyń ótinishi boiynsha, dostyq, zamandastyq paryzdy óteýge táýekel ettik.
1978 jyldyń jazy. Biz diplom qorǵap jatqanbyz. Institýttyń aldynda Talas jolyǵyp qaldy. Hal-jaǵdai surasqannan keiin, “Qalai Almatyda qalatyn boldyń ba? – dep surady. Aldynda sondai bir áńgime bolǵan, ustazdarymyz Almatyda qal, jumysqa turýǵa kómekteseiik degendei syńai bildirgen. Odan Talas habardar edi. Men basymdy shaiqadym: “Oǵan jaǵdai bolmai tur. Sheshei naýqas. Men jalǵyz balamyn. Elge barmasam, bolmaidy“ dedim. Ol: “Sóz syńaiyńa qaraǵanda, bizdiń jaqty jalmaýyzdai jalmap jatqan poligonnyń derti boldy ǵoi”, – dedi. Men basymdy izep, “Solai bolyp tur “, – dedim. ”Myqty bol. Meniń de atamnan bastap, týysqandarymnyń kóbin sol obyr jalmady”, – dedi. Men oǵan ustazymyz M.Maǵaýinniń aitqan támsilin aityp berdim. Ol kisi maǵan: “Kenjehan, seniń Almatyda qalǵanyń jón. Qalamyń tóselip, óziń qalyptasý úshin orta kerek. Al aýylǵa barsań basqa jolǵa túsesiń. Meniń eki matematik muǵalimim bar edi. Óte talantty adamdar bolatyn. Almatyda bolǵanda ekeýi de ǵylym doktory bolatyn edi. Aýylda etek basty bolyp qalyp qoidy. Mekteptiń direktorlyǵynan aryǵa barǵan joq” degen. Talas: “Iá, Muhańdyki durys qoi. Biraq, sen qalai aýylǵa barmaisyń?! Tezirek qaitýǵa tyrys” dedi.
Sol ketkennen men aýylda tabany kúrektei jeti jyl júrdim…
Ol kezde qazirgidei telefon joq. Hat jazýdan sýynǵanbyz. Sóitip eki-úsh jyldai habarsyz kettik. 1982 jyly men sáti túsip syrttai aspirantýraǵa tústim. Talas jańadan ashylǵan Qazaqtyń ult-aspaptar mýzeiinde qurylǵan “Sazgen” folklorlyq ansamblinde kúishi bolyp júr eken. Uzynqulaqtan estip, “Tsýmnyń” qasyndaǵy kóne úide ornalasqan mýzeige izdep bardym. Mýzeidiń aldynda eńseli etip narqobyzdyń músinin qoiypty. Kórmesi de keremet. “Sazgenniń” músheleri túgel ulttyq kiim kigen, Talastyń ústinde oiý-órnek salynǵan sholaq jeńsyrma shapan, basynda taqiia. Ózi kóp aitatyn baiyrǵy qazaq kúishileriniń poshymynan aýmai qalypty. Ol kez úshin munyń barlyǵy tańsyq dúnie. Bizdiń tarih fakýltetinde oqyǵan ándi kózin jumyp alyp, balqyp-shalqyp aitatyn Qojahmet degen ónerpaz jigit bar edi, ol da birge eken (Qojahmet bizdiń úilený toiymyzdy basqaryp edi). Úsheýmiz shurqyrastyq ta qaldyq. Keshke jaldamaly páterdiń birinde bas qosyp, biraz dýmandatyp ta jiberdik. Kúi tartyldy, án aityldy. Odan qalsa, baiaǵy Talastyń áńgimeshildigi. Áńgime sýala bastaǵanda anekdotqa kóshedi. Sol kezde Talastyń jadynyń zerektigine tańqalýshy edim, anaý aýylda aqsaqaldardan baiaǵyda estigen áńgimelerindegi adamdardyń aty-jónine keshe ǵana estigendei múdirmeitin. Anekdotqa da solai edi, bastap berseń boldy, tynbai týyndata beretin. Oqyǵan kitabynda dál solai egjei-tegjeili baiandaityn.
1985 jyly biz Almatyǵa kóship keldik. Talas pen Tursynjan Shapai bir jerde bolyp shyqty. “Jazýshy” baspasynda. Muhań (M. Maǵaýin) bas redaktor. Ekeýi de sol kisiniń panasynda. Ol kezde Almatyda jumys tabý degen qiiamet-qaiym. Aspirantýra bitirsem de, biraz bos júrdim. Qala kezip, tabaldyryq tozdyryp baryp, ainalyp soǵatynym solar. Arakidik olar úsheý bolyp jinalady, salyp uryp Ortalyq komsomol komitetinde isteitin Ǵalym Dosken kelip qosylady. Ár qaisysy ózderiniń jumysqa ornalasý hikaiasyn baiandaidy. Meniń kóńilim úshin bolý kerek. Ásirese, Ǵalym óziniń bálenbai ai jumys taba almai júrgendegi múláiim jaǵdaiyn Beiimbettiń “Kúlpash” áńgimesindegi Maqtymnyń beinesimen shendestirip, tóndire aitqanda, men óz jaǵdaiyma shúkirshilik jasaitynmyn.
Úsheýi de marqaiyp ósip ketken. Ádebiet jónindegi áńgimeleri de kesek. Maqalalary shyǵyp, shyǵarmashylyqtary júrip jatyr. Ádebi ortaǵa tanylyp qalǵan. Qalamgerlerdiń qalyń ortasynda. Men ózimniń biraz dúnieden kesh qalǵanymdy ishtei moiyndadym. Ainalyp taǵy bir soqqanymda olar meniń tartynshaqtaǵanyma qaramai, qolqalap otyryp, Muhańa kirgizdi. “Ustazyń emes pe, ózińdi biledi, sálem berip, jaǵdaiyńdy ait, onyń esh ábestigi joq”, – dedi.
Jeti jyl ótip ketse de, ustazym umytpapty, jaqsy qabyldady. Biraz aqyl-keńester aitty. Jumystyń yńǵaiy bolmaǵanmen, baspada jabyq retsenziia degen bolady eken. Qaraýyndaǵy biraz jigitterdi shaqyryp tapsyrma berdi. “Mynaý Kenjehan Mátijanov (Meniń familiiamdy solai aitýshy edi) degen jigit, ádebietshi, meniń shákirtim, qolushtaryńdy berip kómektesip turyńdar”, – dedi. Maǵan qarap: ”Qarnyń ashqanda kelip tur. Qazaqtyń qalam ustaǵanynyń barlyǵy osy joldan ótken”, – dedi. Tóbem kókke jetkendei, marqaiyp shyqtym.
Tursynjan men Talas ta ózderi bir uly is bitirgendei qaýqyldasyp qaldy.
Osydan keiin biz úiirimizdi qaita tapqandai baýyrlasyp kettik. Talas áli úilenbegen. Tursynjan men Nazgúl eki balasymen “Kishi stanitsa” degen jerge qonystanǵan eken. Qudai qosqanda, dál solardyń úii turǵan tóbeniń astyndaǵy saidyń tabanynan biz de irge teptik.
Tursynjannyń úii bárimiz bas qosatyn shtab tárizdi. Sol mańaida turatyn Esenǵali Raýshanov, Amanhan Álimovtan bastap, marqum Erik Asqarov, Bekbolat Tileýhan, Amantai Shárip, taǵy da biraz jigittermen sol úide tanystym.
Páterde turatyn salt jigit Talas ta kóbinese sol úide júredi. Onyń ústine ekeýiniń jumysy bir. Qoly bosaǵanda Ǵalym keledi. Úsheýi qosylǵanda áńgimeniń kórigin qyzdyryp jiberedi. Ásirese, ázil-qaljyńdary soiqan. Ǵalym men Tursynjan qosylyp alyp, Talasty qyjyrtady. Oǵan berile qoiatyn Talas pa? Keide, qarap otyrasyń ba degendei, aralyqqa meni tartpaqtaidy. Baiaǵydaǵy qurdastardyń arasyndaǵy tataýsyz, biraq, astary tereń, qyrtysy mol, salmaǵy da zil batpan ázil-qaljyń óris alatyn. Ásirese, Ǵalym qaidaǵyny oidan qiystyryp, nebir quityrqy oiyndar uiymdastyryp, batyryńqyrap jiberetin… Kezinde ashqaraq jastyq kóńilge qorash kórinetin sol bir kezeń, búginde qarasań, naǵyz bal-dáýren eken. Jastyqtyń baǵasyna kim jetipti!
Keiinnen dúnie astań-kesteń bolyp, alasapyran bastalǵan kezde “turymtai – tusyna, balapan – basyna” ketkendei boldy. Burynǵy aralastyqtyń joly jińishkerdi. Alystan syilasyp, syrttai tilektestik kúige kóshtik.
Bul kezde Talas shyǵarmashylyqqa birjolata bet burǵan. Alǵashqy tyrnaqaldysy “Shymdan” degen povesi boldy. Umytpasam, “Jalyn” jýrnalynda jaryq kórdi. Jurtshylyq jyly qabyldady. Talastyń bir qyzyǵy – pikirdi ashyq suraityn. Birden telofon soǵyp: “Kenjehan, oqydyń ba? – dedi. Oqydym, – dedim. – Qalai eken?”. Jópeldemede telefonmen ne aita qoiasyń. – Tamasha, – dedim. Nesi, qai jeri? – dep bastyrmalatty. Biraz tosylyp baryp, “Anaý soiylmen soǵysatyn tustardy keremet sýrettepsiń”, – dedim. “A.a.a… dep yńyranyp baryp, Dosken ekeýińniń pikiriń bir jerden shyqty“, – dedi de ary qarai ózi sóilep ketti… Shynynda da, tyrnaqaldysymen osyndai tutas týyndy ákelgen onyń shyǵarmashylyq áleýeti óte joǵary bolatyn.
Keiinnen “Ataiy” degen balalarǵa arnalǵan tamasha týyndy jazdy. Bul Kiplingtiń “Maýgliiimen” taitalasa otyryp jazylǵan qazaq topyraǵyndaǵy túren túspegen tyń taqyryp edi. Osy eki povest arqyly-aq Talasbek óziniń qalamgerlik biigin tolyq ielendi. Bárimiz endi odan qabyrǵaly, kesek týyndylar kúttik.
Biraq, bul kezde qoǵamdaǵy kórkem ádebietke degen kózqaras ózgergen. Ádebi orta ydyrady, oqyrman qaýym basymen qaiǵy bolyp ketti, kitap shyǵarý qiyndap, qalamaqy joǵaldy, jazýshylar jetim balanyń kúiin keshti.
Mine, osyndai qyspaqtyń qursaýynda qalǵandardyń biri Talasbek bolǵandai. Jalaqysy kúnkóriske tatityn ákimshilikte qyzmet isteý, saýda-sattyq, kásipkerlik onyń qoly emes edi. Yńǵaiyna júretin baspalar tarap jatty, ádebi jýrnaldar jansyzdandy. Tek bir jol – ártúrli baǵyt ustanǵan kónesi bar, jańasy bar, merzimdi basylymdar ǵana qalǵan.
Talas birtindep solardyń belsendi avtoryna ainaldy. Bul jerde de ol óziniń bilimi men qalam qairatyn taǵy da tanytty. Óner men ádebietti bylai qoiǵanda, anaý-mynaýdyń tisi bata bermeitin soǵys taqyrybyna deiin qopara jazdy. Keńestik kezde qolyna bailaý, tiline kúrmeý bolǵan qyspaqtan qutylyp, qulashty keńge jaidy, ashyla, ashyna jazdy.
Degenmen, absoliýtti erkindik eshqashan bolmaidy, ár nárseniń shet-shebiri, ádep-sheńberi bolýy tiis. Zaman almasyp jatqan tóńkerister kezinde osy adami ádeptiń de sheńberi byrt-byrt úzilip, aq pen qara midai aralasyp kete me deimin. Sondai tóńkeristiń qara ala topany bizdiń merzimdi baspasózge de soqpai ótken joq. Ótkenge topyraq shashý, “alyptardyń” ózin attan aýdaryp túsirý, “ulylardy” bir-birimen atystyryp-shabystyrý, aǵalardyń arasyn arandatý, zamandastardy bir-birine soiyp salǵyzý siiaqty úrdis etek aldy. Alǵashqyda “sar jaǵal” dep atalǵan gazet-jýrnaldardan bastalǵan bul soiqan, birte-birte ádebi basylymdarǵa da aýysty. El elirdi, jurt jyndanǵandai boldy. Elermenderdiń qoltyǵyna sý búrkip, “úrit-soq” deitin jaqybailar kóbeidi. Qabyrǵaly qalamgerlerdiń ózi bir-biriniń betterin aimandai qyldy. Aldy sottasýǵa deiin bardy. Arty kórmestei bolyp arazdasyp tyndy. Qasietti dep júrgen qazaq baspasóziniń birazy bir sátte “bylapythanaǵa”(Talasbektiń óz sózi) ainalyp ketti.
Qyzdy-qyzdymen sol “bylapythananyń” batpaǵyna aiaǵyn batyryp alǵanyn Talasbektiń ózi de baiqamai qalǵan siiaqty. Jandaishap jurt “soidy”, “sabady”, “óltirdi” degen marapattardy qarsha boratty. “Sabalǵandardyń” ishinde Talasbektiń tamasha aǵalary, qimas qurdastary men jaqyn dostary da ketti. Biz sanymyzdy soqtyq, taqymymyzdy qystyq, biraq, “aitylǵan sóz – atylǵan oq”. Baspasózge shyqqandy baltalap óshire almaisyń!
Bir qyzyǵy, solardyń ishinde onymen jaǵalasyp, taitalasyp, qarymta qaitaryp, egeske túskenderi joqqa tán eken. Árine, qoldaryn ýqalap, órttiń órshi túsýin asyǵa kútkender óte kóp boldy. Solardyń yzasyna qarai, qarymta maqala jazylmady. Eleýsizdik pen únsizdik ornady. Tipti, eshqandai eshteńe bolmaǵandai.
Osyndaida meniń oiyma amerikandyq jýrnalist Robert Grinniń bir mysaly túsedi: “Kúnderdiń kúninde saiasatker G.K.Chestertonnyń ekonomikalyq kózqarastary baspasózde belgili Bernard Shoýdyń tarapynan synǵa ushyraǵan sátte, onyń dostary qarymta jaýapty taǵatsyzdana kútti, biraq, olar kútkendei jaýap bolmady. Sol úshin H.Bellok degen tarihshy ony qatty jazǵyrdy. Sonda ol bylai degen eken: “Qymbatty Bellok, men oǵan tamasha jaýap berdim. Shoý siiaqty ótkir oily adamǵa únsizdikten artyq azapty jaýap bolmaidy” (KliftonFadiman, “Anekdottyń qońyr kitapshasy”, 1985).
…Iá, bári ótti-ketti. Artyna syzdaǵan júrek, kúlparsha bolyp synǵan dostyq kóńil, alarman bolyp buzylǵan eldiń nietin qaldyryp qara tasqyn da qurdymǵa saryqty. Solardyń ishinde jarǵa soǵyp, jaǵany buzyp domalaǵan jumyr tastai Talastyń birer maqalasy da ketti.
Al biz úshin eń qymbaty – tunyq tumadai, móldir bulaqtai Talastyń kúileri men shyǵarmalary.
Ol qaisarlyq tanytty, eshteńeden jasyǵan joq, turmystyń taýqymetin qansha tartsa da, jany kúizelip, janushyrsa da qalamyn qolynan túsirgen joq. Tynbai jazdy, tynymsyz eńbek etti. Bar rahatty sodan tapty. Bul – úlken talantqa, biik rýhty adamǵa ǵana tán qasiet edi. Keide oilaimyn, sonshalyqty janyn jemese, Talastan osynshalyqty qýatty óner shyǵar ma edi, shyqpas pa edi dep.
Keiinirek, Ulttyq kitaphanada bir kezigip qalǵanymyzda ol aqsiia kúlip, sómkesin ashyp, ishinen bir kitap shyǵaryp asyǵystaý qoltańba jazyp, usyndy.
Qarasam, “Taltús” degen romany eken. “Oqyp shyǵyp, pikirińdi ait. “Soros” qorynyń kúshimen shyǵardym. Búkil internet jarylyp jatyr. Maǵan ádebietshilerdiń pikiri qymbat”, – dedi jymiia ezý tartyp. Baiqaimyn, osy shyǵarmasyna ózi de riza siiaqty. Ornyma jaiǵasqannan keiin, betin ashsam, “Dosym Kenjehanǵa shyn júrekten. Avtor. 14/06/2005 j.” dep jazypty. Júregim eljirep, menen jyraqtaý baryp otyrǵan Talasqa kóz tastadym. Baiaǵy balań bozbalanyń ornynda er ortasy jasqa kelgen, mańdaiy qasqaiǵan, eki shekesi budyraiǵan, eki qulaǵy qalqaiǵan, bet álpeti dóńgelengen, tolyq deneli, arqardyń quljasyndai salqam otyrǵan jigit aǵasyn kórdim.
Odan keiin de Talas tynym tapqan joq. Internettegi saittardan bastap, respýblikalyq baspasózdiń barlyǵynda onyń maqalalary burqyrap shyǵyp jatady. Birin oqysaq, endi birin “aitqyshtardyń” aýzynan estimiz. Sonyń ishinde “Almaty aqshamyna” shyqqan tizbekti maqalalary eldiń erekshe yqylasyna bólendi. Tipti, onyń aty shet elge de jete bastapty. Birde issaparmen Belgiiaǵa jol tústi. Jolai Parijdegi Qazaqstan elshiliginde aialdadyq. Sodan áńgimeden áńgime shyǵyp, elshiliktiń mádeniet jónindegi qyzmetkeri: “Talasbek Ásemqulovty bilesizder me?”– dep suraǵany. Sóitsek, olar onyń kúishilik ónerinen bastap, Asqar Súleimenov jónindegi maqalasyna deiin tamsana aityp otyr. “Biz ony Parijge shaqyrmaqshymyz, dosyńyz bolsa, sálem aityńyz”, – dep maǵan mindet júktep qoidy. Meniń oiyma, osydan birer jyl burynǵy Talastyń: “Men ómirimde bir shet elge shyǵyp kórmeppin” degen áńgimesi oraldy. Mine, ónerdiń qudyreti, endi ony álemge ózi alyp ushatyn boldy dep oiladym. Shynynda da, keiin Talasbek Parijde tamasha kezdesýler ótkizip qaitypty.
…Zira ótinish jasaǵannan soń, baiaǵyda sórege qoiyp qoiǵan “Taltús” romanyn qaita qolyma alyp, oqyp shyqtym.
Aldymen, romannyń aty nege “Taltús” dep oiladym. Shyǵarmada osy tektes uǵym bir-eki jerde qoldanylady. Onda da “jasyń bolsa, tús aýǵan tusqa kelip qaldy” degen syńaida. Olai bolsa, bul Talastyń elýge taiaǵan jasyn meńzep otyr ma? Álde, bul roman Talas shyǵarmashylyǵynyń “Taltúsi” degenge saia ma? Menińshe, ekeýi de bar.
Óitkeni, bul – avtobiografiialyq roman. Onyń bas keiipkeri Ájigerei – Talasbektiń ózi. Keiipkerlerdiń aty ózgergenmen, baiaǵy onyń bozbala kezinde jyrdai ǵyp aitatyn oqiǵalar qaz- qalpynda sairap tur. Roman jelisi oiynda baiaǵydan pisken, sanasynda ábden sar tap bolyp saqtalǵan, ózi kózimen kórgen, qulaǵymen estigen, qolymen ustaǵan derekti dúnielerdiń jiyntyǵy.
Ómirbaiannyń bári kórkem shyǵarma bola bermeitini belgili. Sondyqtan onyń ideialyq nysanasyn kóshpeli órkeniettiń sońǵy sarqynyn, bylaisha aitqanda qazaqy dástúrli mádeniettiń tuiaq serperin baiandaityn oqiǵalarmen órip, qos temirqazyqqa ákelip matastyra bailaǵan. Qos qazyq – kúishi aqsaqal Sabyt pen jien-nemeresi Ájigerei.
Al kúidiń qudyretin, kúishilerdiń taǵdyr talaiyn, jalpy dástúrli qazaq óneriniń tabiǵaty men tarihyn Talastan artyq biletin adam joq. Bul – onyń taǵdyr-talaiy. Ony jazbasqa áddisi joq edi. Buǵan deiingi jazylǵan dúnieler osyǵan daiyndyq ispettes bolǵan bolar. Roman jazylǵan kezdegi turmystyq qiyndyqtardyń eshqaisysyna qaramastan alańsyz otyryp, jankeshtilikpen aiaqtap shyqqan. Bálkim, sodan janyna shyǵarmashylyq rahat tapqan bolar!
Qalai degende de, qazaq ádebietine almaǵaiyp zamanda tamasha bir týyndy keldi. Shyǵarmanyń oqiǵalar jelisi ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldardyń aiaǵy men alpysynshy jyldardyń basyn qamtidy. Bul – bizdiń urpaqtyń balalyq shaǵy. Qyryq jyl boiyna tolqyn-tolqyn ótken tóńkeris, asharshylyq, saiasi qýǵyn-súrgin, dúniejúlik soǵys ábden qansyratqan qazaq degen halyqtyń esin endi jiyp kele jatqan dáýiri.
Árine, qazaq ádebietinde bul taqyrypty qaýzaǵan biraz shyǵarmalar boldy. Biraq, Talas ol súrleýge túspeidi, ózinshe basqa qiianǵa tartady. Sýrettelip otyrǵan kezeń bireý bolǵanmen, kózqaras múlde basqa. Burynǵy “Qazan tóńkerisi bizdi teńdikke jetkizdi, Keńestik ideologiia kósegemizdi kógertti” degen ustanymdy kúl-talqan etedi. Sabyt, Jumaqan, Kenesary, Ilápi, Ahmetjan, Sherim siiaqty talqan bolǵan taǵdyrlar arqyly qyzyl topalańnyń qazaq dalasyna alyp kelgen lańynyń bar qoiasyn ashady. Olardyń bári – bai-baǵylan, batyr, sal-seri, kúishi, usta degen siiaqty dástúrli mádeniettiń tutqasyn ustaǵandar bolatyn. Jazýshy qudaidyń qudiretimen aman qalǵan sol keiipkerler áńgimesi arqyly qazaq órkenietiniń altyn dińgekteriniń qalai otalyp, aspanynyń qalai ortasyna túskenin jerine jetkize qapysyz sýretteidi.
Romanda kóńildi sýretter óte sirek, ylǵi ótkenniń tuńǵiyǵyna úńilgen qamyryqty oqiǵalar, kúrsiný men óksý kóp. Tipti, Ájigerei men Gúlshattyń arasyndaǵy alǵashqy mahabbattyń taza sezimderiniń ózi kúrsinispen aiaqtalady…
Biraq, shyǵarma óte tartymdy oqylady. Ásirese, kúi bolmysy, kúishiler tarihyna kelgende jandyryp jiberedi. Sol siiaqty Ahmetjan ustanyń beinesiniń ózi buryndary ádebietshiler kóp aitatyn “tiptik dárejege” kóterilgen. Qazaq óneriniń qatty teperish kórgen, óship ketýge az-aq qalǵan bir salasy zergerlik pen ustalyq edi. Jylqyny joqtaǵan, Oisyl qarany izdegen, ánshi-kúishilikti áspettegen biraz shyǵarma bar, biraq ustalyqty, ásirese, qarý soǵýdy alǵash táptishtei jazǵan Talas bolar.
“Aýylǵa elektr keldi, máshine, traktor paida boldy, radio sóilep tur, mektepter kóbeidi, klýbtar ashyldy, kitaptar shyǵyp jatyr, el jappai saýattylyqqa bet burdy…” deitin “qazaq sovet aýylynyń jarqyn beinesiniń” Talasbek kóleńke, kómeski tirshiliginen syr tartady. Sol aýylda ómir súrip jatqan adamdardyń taǵdyr-talaiyna, jan dúniesine, áńgime aýanyna, kóńil-kúiine úńiledi. Sabyt, Ahmetjan, Sherim siiaqty aqsaqaldardyń áńgimeleriniń barlyǵy kóshpeli tirliktiń saltanatyn ańsaý, adamgershilik ar-uiatty, kisilikti ardaqtaý, ónerdi áspetteý. Jastyq shaqtary soǵysqa tap kelgen Baimuqan, Qalimalardyń turmys-tirshiliginen de kóńil qýantarlyq eshteńe kórmeisiń. Mektep oqýshylary, jas urpaq – Ájigerei, Gúlshat, Serikbol, Marat, Sákenderdiń de júreginen jalyndap turǵan ot baiqalmaidy. Baiaǵy “sovettik” romandardaǵy pafos múlde joq…
Meniń oiymsha, Talas “sovettik” ideologiiany múlde sanasyna sińirmegen, baqaishaǵyna deiin qazaqy máiekpen nárlengen biteý bolmys bolatyn. Sonyń bári táýelsizdik kelgende syrtqa tepken. Talas ǵumyr boiyna ishinde qainap pisken qamyryqtyń barlyǵyn “Taltús” romany arqyly jaryqqa alyp shyqqan siiaqty. Bul, shyn mánine kelgende, qazaqtyń keńestik dáýirine syn kózben qarai otyryp jazylǵan alǵashqy kesek kórkem shyǵarma. Árine, odan da ótkir, kórkem dúnieler jazylar, biraq, alǵashqy bastamanyń bairaǵy Talastyń qolynda.
Keiinnen ol kinostsenariiler jazýǵa kóshti. Sonyń elge tanymaly, kino bolyp shyqqany – “Birjan sal”. Talastyń qalam-qarymy men bilgirliginiń arqasynda bul táýelsizdikten keiingi jyldarda túsirilgen filmderdiń ishindegi ulttyq máiegi eń qoiýy. Sal-serilerdiń kiim kiisinen bastap, búkil sán-saltanatyn ekranǵa alyp shyqty, sol arqyly ónerpazdardyń ózgeshe tabiǵatyn, bolmys-bitimin búgingi kórermenderdiń kóz aldyna ákeldi, ólgendi tiriltip, jan bitirip, jainatyp kórsete bildi. Sol arqyly Birjan shyǵarmashylyǵynyń tylsymyna boilap, qyrtysyn jaza alǵandai. Árine, bul jerde qaǵazdaǵy qunarly sózdi ekranǵa qulpyrta shyǵara alǵan rejisser Doshan Joljaqsynovtyń eńbegi erekshe ekeni belgili. Eki talant bir-birin ishtei uǵyp, qabaqpen túsinise bilgen. Sol shyǵarmashylyq tutastyq ekeýin Qunanbai filmine alyp ushty. Ókinishke orai, ol filminiń tusaýkeserine Talasbek qatysa almady… Biraq, barlyq túsirilimderine qatysyp, montajyn jasaýǵa deiin aralasypty. Ony qaza ústinde Dosqan aǵa óksip turyp, ókinishpen aitqan. Atalmysh film jurtshylyqtyń joǵary iltipatyna bólenip, Memlekettik syilyq aldy. Biraq, Talasbeksiz. Onyń aiyby – ómirden erte ozǵandyǵynda eken.
Amal neshik! Qabyldanǵan zań, bekitilgen ereje Talasbekke kelgende jibimedi. Bul da taǵdyr.
Ókinishtisi sol, Talasbek óziniń shyǵarmashylyq “Taltúsine” kelip, ábden tolysqan shaǵynda, kemeline kelip, kemerinen asa tasityn ýaqytynda asyǵys attanyp ketti.
Aldyń jaryq bolsyn, qaisar qalamger, qudyretti óner iesi!
Biz seniń artyńda qalǵan “arqanyń jyly jańbyryndai” jurttyń júregine ulttyq nár quiatyn shyǵarmashylyǵyńa shúkirshilik etemiz. Solardy júielep jinap, jaryqqa shyǵaryp júrgen aiaýly jaryń Ziraǵa Qudai ǵumyr bersin, artyńnan ergen qulynshaqtaryń baqytqa jetsin.
