Qystyń qamyn jazda oila
– Ryskeldi Ahmetqaliuly, Almatydai alyp megapolistiń janynda ornalasqan Talǵar aýdanynyń damý qarqyny esh ýaqytta báseńsimeitinin bilemiz. Alǵashqy áńgimeni aýdannyń tynys-tirshiliginen bastasańyz.
– Ras aitasyz, aýdanymyzdyń Almatymen qońsylas bolǵanynyń paidasy zor. Qazir aýdanymyzda shaǵyn jáne orta kásipkerlik joǵary deńgeide damýda.
Aýdanymyzǵa 46 eldi meken qaraidy. Biraz jurt Almatyǵa qatynap, jumys isteitinin ózińiz de bilesiz.
Qazirgi tańda aýdan ortalyǵy Talǵar qalasyndaǵy kommýnaldyq sharýashylyqqa qatysty qordalanǵan máseleler birtindep sheshilip keledi. Toqyraý jyldary Talǵar qalasyndaǵy ortalyq jylý júiesi jumysyn toqtatty. Budan keiin qala halqy kóp qabatty turǵyn úilerin óz betinshe pesh qoiyp, baspanalaryn jylytqany belgili.
Al jaǵdai rettelip, elimizdiń ekonomikalyq ahýaly jaqsarǵannan keiin Talǵar qalasy da zaman talabyna sai damýǵa bet burýdamyz.
Ótken jyly qystyń saryshunaq aiazynda kómir, suiyq otyn, elektr qýatymen jylytatyn kóp qabatty turǵyn úilerde apatty jaǵdai oryn alǵany esińizde shyǵar.
Sol kezde oblys ákiminiń ózi kelip, turǵyndardy saqyldaǵan sary aiazda jylýsyz qaldyrmai, oblys qazynasynan qarjy bólip, apatty jaǵdaidy der kezinde aýyzdyqtaǵan edi.
Biyl sol oqiǵa qaitalanbaýy úshin qaladaǵy kópqabatty turǵyn úilerdiń janynan shaǵyn jylý qazandyqtaryn salyp, qysqa erte bastan qamdandyq.
– Qystan qysylmai shyǵý úshin erte kóktemnen iske kirisken ekensizder ǵoi?
– Árine. Shaǵyn jylý qazandyqtaryn salý aitar aýyzǵa jeńil dúnie bolǵanymen, naqty iske kelgende ońai jumys emes ekenine kóz jetkizdik.
Mundai qazandyqtardy salmas buryn qala turǵyndary arasynda Páter ieleri kooperativterin qurý kerek boldy. Bul rette aýdandyq kommýnaldyq sharýashylyq mekemesi qyzmetkerleri erte kóktemnen bastap, halyq arasynda túsindirý jumystaryn júrgizip, PIK-ter quryp, shaǵyn jylý qazandyqtaryn salyp, oǵan kópqabatty turǵyn úilerdi qosýdyń mańyzyn barynsha túsindirdi.
Bula baǵytta eńbegimiz óz jemisin berdi. Halyq ta jaǵdaidy túsindi. Osylaisha, Talǵar qalasynda uzyn sany 30-dan astam PIK qurylyp, qazir jumys isteýde.
Biyl 23 úi memleketten bólingen qarjynyń esebinen ortalyq jylý júiesine qosylsa, taǵy 12 úidiń turǵyndary ózderi qarjy jinap, ortalyq jylý júiesin salyp, qystan qysylmai shyǵýdyń qamyna kiristi.
Ákimdik qyzmetkerleri erikti túrde jylý júiesin salýǵa niettengen úilerge uiymdastyrý, qujattandyrý jaǵynan barynsha qoldaý kórsetkenin aita ketýimiz kerek.
– Ákim myrza, sonda shaǵyn bir jylý júiesine qansha turǵyn úidi qosýǵa bolady?
– Bir jylý júiesine 5-6 úidi qosýǵa bolady. Jylý qazandyqtary gazben jumys isteidi. Qysta kópqabatty turǵyn úidiń turǵyndary kómir tasyp, kúl shyǵaryp áýrege túspeidi. Jylýy men ystyq sýy qatar beriledi. Ári qaýipsiz.
Kópqabatty turǵyn úilerge gaz ben elektr qýaty arqyly jumys isteitin peshterdi ornatý qaýipti ekenin ózińiz de bilesiz. Aldaǵy ýaqytta Talǵar qalasyndaǵy kópqabatty 163 úidiń janynan shaǵyn jylytý qazandyqtaryn ornatyp, qaladaǵy kommýnaldyq máseleni túbegeili sheshýdi josparlap otyrmyz.
Bul baǵyttaǵy bizdiń bastamamyzǵa Almaty oblysy ákimi Amandyq Batalov ta qoldaý bildirip, barlyq kómegin kórsetip jatyr. Aldaǵy jyly bizder taǵy da 16 shaǵyn jylý qazandyǵyn salamyz.
Kópqabatty turǵyn úilerdiń ieleri úsh bólmeli páterlerin jylytý úshin bir qysta 60-70 myń teńgege deiin shyǵyn shyǵarady. Eger mundai úiler ortalyq jylý júiesine qosylsa, qarapaiym halyqtyń kommýnaldyq shyǵyny jeti esege deiin tómendeidi.
Bul baǵytta ákimdik qyzmetkerleri jan-jaqty jumys istep, ortalyq jylý júiesiniń tiimdi ekenin árbir turǵynmen júzdesip, túsindirgennen keiin halyq ortalyq jylý júiesine qosylýǵa kelisimderin berdi.
Aldaǵy jyly Talǵar aýdanyndaǵy 163 kópqabatty turǵyn úidiń bárin ortalyq jylý júiesine qosyp, bul máseleni túbegeili sheshýdi kózdep otyrmyz.
– Ryskeldi Ahmetqaliuly, qolǵa alǵan isterińiz shaǵyn qalalardyń shyraiyn ashatyn jaqsy joba eken. Jalpy, osy máselege kásipkerlerdi tartýǵa bola ma?
– Biyl biýdjettik ótinimge enbegen 12 úidiń jylý qazandyqtary jeke azamattardyń qarjysyna salyndy. Menińshe, bul iske kásipkerlerdi tartýǵa bolady. Iá, qarjynyń qaitýy birazǵa sozylatyndyqtan, mundai jobalarǵa aqsha salý qiyn. Biraq bolashaǵy bar. Bolashaqta kásipkerlerdiń shaǵyn qalalardaǵy kommýnaldyq sharýashylyq isine qarjy salýǵa yntalandyrý úshin memleket tarapynan tiimdi usynystar jasap, yntalandyrý kerek dep esepteimin.
– Bul máseleni sheshýde jergilikti bilik oryndarynyń róli qandai boldy?
– Aýdanymyzdyń kommýnaldyq sharýashylyq salasy boiynsha jaýapty tulǵalar jylý qazandyqtaryn salýdyń jobalaý jumystaryn tiisti uiymdarmen birlesip, daiyndady. Sonymen qatar turǵyndar arasynda úgit-nasihat jumystaryn júrgizýdi tolyqtai óz moinyna aldy. Biyldyń ózinde jyltyý máselesi boiynsha halyqpen 20-dan astam kezdesýler uiymdastyryp, jurttyń suraqtaryna jaýap berdik.
Budan basqa jylý qazandyǵy salynǵannan keiin jylý qubyrlaryn kópqabatty turǵyn úilerdiń jertólelerine deiin jetkizip berý memlekettiń moinynda boldy. Al odan ary qarai árkim jylýdy óz úilerine tartyp ketý kerek edi.
Alǵashqyda jobalaý institýttary jertólege kelgen jylý qubyrlaryn árkim úidi-úiine tartýǵa 100 myń teńgeniń ústinde qarjy shyǵyndaidy dep eseptegen bolatyn. Keiinnen bizdiń qyzmetkerler mundai ispen ainalysatyn jergilikti jerdegi kásipkerlermen sóilesip, onyń qunyn 60 myń teńgege deiin túsirdik.
Osylaisha, qarapaiym halyqtyń qarjysyn únemdeý boiynsha kásipkerlermen kelisimge keldik. Aldaǵy ýaqytta Talǵar aýdany ákimdigi kommýnaldyq sharýashylyǵy mekemesi janynan qurylǵan «Turǵyn úi» mekemesi qala boiynsha qurylǵan 31 PIK-tiń jumysyn nazardan tys qaldyrmai, olardyń kidirissiz jumys isteýin qadaǵalaidy.
«Talǵar siti» – bolashaqtyń qalasy
– Almaty oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasynda kópqabatty turǵyn úilerdiń aýlalaryna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, balalar oinaityn alańdar boi kótergenin óz kózimizben kórdik. Qalai oilaisyz, mundai igilikti isterdi Talǵarda da iske asyrý josparda bar ma?
– Bar. Talǵar qalasyndaǵy kópqabatty úilerdiń aýlalaryna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilmegenine kóp boldy. Osy másele týraly oblys ákimi Amandyq Ǵabbasulyna aitqanymda ol kisi bizdiń oiymyzdy qoldady.
Budan keiin bizder birden Talǵar qalasyndaǵy kópqabatty turǵyn úilerge kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizý úshin biýdjettik usynysymyzdy daiyndap, tiisti oryndarǵa ótkizdik.
Sátin salsa, aldaǵy jyly oblys tarapynan bul iske 500 mln teńge bólinbekshi. Osylaisha, Talǵardy Almatynyń irgesindegi jaily qalaǵa ainaldyrýǵa bar kúsh-jigerimizdi jumsap jatyrmyz.
– Ákim myrza, kabinetińizdiń myna bir buryshynan oryn tepken «Talǵar siti» jobasy jaiynda qysqasha áńgimelep berseńiz?
– Qazirgi tańda Talǵar aýdanyndaǵy halyqtyń sany jyl ótken saiyn artyp keledi. Qazirdiń ózinde ákimdikte 2800-den astam adam úidiń kezeginde tur. Osy jaitty eskerip, «Talǵar siti» shaǵyn aýdanyn turǵyzýǵa bel býyp, bilek sybana kiristik. Nazarlaryńyzdy aýdarǵan «Talǵar siti» jobasynyń maketin «Bazis-A» kompaniiasynyń jobalaý institýty daiyndap bergen.
Qazirgi tańda osy jobaǵa aýdanymyzda qurylyspen ainalysatyn eki kompaniia qatysyp, toǵyz qabatty eki turǵyn úidi salý jumystaryn bastap ketti.
Al tutas móltek aýdandaǵy turǵyn úilerdi Túrkiianyń qurylys kompaniiasy salatyn bolady. Jańa aýdandaǵy turǵyn úilerdi satý isine «7-20-25» baǵdarlamasy boiynsha «Turǵynúijinaqbanki» de atsalyspaqshy.
Osy rette aita ketetin másele, birinshi kezekte turǵyn úiler Talǵar aýdanynda turatyn azamattarǵa beriledi. Aldymen olardyń bank qyzmetkerleri tólem múmkindikterin tekseredi. Sodan keiin baryp, Alataýdyń baýraiynda ornalasqan Talǵar qalasynyń turǵyny bolýǵa yqylas tanytqandardyń ótinishteri qarastyrylady.
Qazirgi tańda «Talǵar sitidiń» aýmaǵynda biýdjet esebinen 60 páterlik turǵyn úilerdi salyp jatyrmyz. Taǵy da aita ketetin másele, atalǵan aýmaqta jańa mektep, balabaqsha jáne aýrýhana salynǵan. Eger bul joba iske assa Talǵar Almatynyń irgesindegi kórikti seriktes qalaǵa ainalady.
Talǵar qalasynyń ekologiialyq turǵydan kórikti jerde ornalasqanyn esepke alatyn bolsaq, «Talǵar siti» jobasynyń bolashaǵy zor ekenin baǵamdaýǵa bolady. Sol sebepti sheteldik kompaniialar bul jobaǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
Turǵyn úilerdiń baǵasy da tiimdi. Búginde «Talǵar siti» aýmaǵynda boi kóteretin úilerdiń sharshy metri 197 myń teńge bolyp belgilengen. Halyq tarapynan suranys joǵary.
Jol keńeiedi
– Ryskeldi Ahmetqaliuly, Sizdiń Talǵar aýdany ákimi bolyp taǵaiyndalyp, jumysqa kiriskenińizge bir jylǵa taiap qaldy. Buǵan deiin Úkimette, Almaty qalasy men Qaraǵandy oblysynda jaýapty basshylyq qyzmetterdi abyroimen atqardyńyz. Aldymyzdaǵy «Talǵar siti» jobasyna kózimiz túskende Sizdiń kez kelgen isti úlken masshtabta paiymdaitynyńyzdy baiqadyq. Talǵar aýdanyn órkendetý jolynda taǵy da qandai mańyzdy oi-josparlaryńyz bar?
– Talǵar aýdanyna ákim bolyp taǵaiyndalǵanda Almaty men Talǵardyń arasyndaǵy jol meniń birden nazarymdy aýdardy. Talǵar qalasy men onyń ainalasyndaǵy aýyldarda turatyn halyqtyń birazy Almatyǵa qatynap jumys isteidi. Budan basqa Almatydaǵy joǵary oqý oryndarynda oqityn qanshama stýdentter bar.
Jurttyń bári tańerteń Almatyǵa qarai jolǵa shyqqanda, úlken keptelis paida bolady.
[caption id="attachment_39661" align="aligncenter" width="782"]
Kerek deseń bul jolmen Talǵar aýdanynan bólek Eńbekshiqazaq aýdanynyń turǵyndary da júredi. Jaishylyqta 20-30 minýtta Almatyǵa jetetin jolda jurtshylyq tańerteń men keshki kepteliste saǵattap jolda turýǵa májbúr. Osydan keiin bul joldy keńeitýdiń mańyzyn túsindim.
«Almaty – Talǵar» kólik joly respýblikalyq «Qazavtojol» mekemesine qaraidy. Buǵan bizdiń quziretimiz júrmeidi. Biraq qol qýsyryp qarap otyrýǵa taǵy da bolmaidy.
Sodan biyl jazda vitse-premer Asqar Mamin men Almaty oblysy ákimi Amandyq Batalov Úlken Almaty ainalma avtokólik jolynyń mańyzdy bóliginiń qurylysyn bastaǵanda Asqar Mamin myrzaǵa osy máseleni qulaqqaǵys qylyp aittyq.
Óz kezeginde vitse-premer usynysymyzdyń oryndy ekenin aityp, Avtomobil joldary komitetiniń tóraǵasy Mereke Pishenbaevqa tapsyrma berdi.
Budan keiin bul máseleni Almaty oblysynan Májiliste ókildik etetin depýtattarymyz Omarhan Óksikbaev pen Zaǵipa Balieva da kóterip, bizge qoldaý kórsetti.
Bizdiń boljaýymyzsha, aldaǵy jyly «Almaty – Talǵar» tas jolyn tórt jolaqty etip keńeitý jumystary bastaldy dep úmittenip otyrmyz. Jol keńeiip, zaman talabyna sai jańǵyrǵanda kólik keptelisi joǵalyp, aýdan turǵyndarynyń barys-kelisi jeńildeitin bolady.
«Almaty – Talǵar» tas joly 1964 jyly salynǵany belgili. Sodan beri talai ret kúrdeli jóndeý jumystary júrdi. Biraq joldy keńeitý máselesi eshqashan qarastyrylmaǵan. 1964 jyldan beri shirek ǵasyr ótti. Aýdanymyzda jyl ótken saiyn halyq sanyp artyp keledi. Osy turǵydan alyp qaraityn bolsaq, «Almaty – Talǵar» tas jolyn zaman talabyna sai keńeitetin merzimniń jetkenin kim de bolsa baiqaityny anyq.
Aýyzsý máselesi qashan sheshiledi?
– Aýyzsýǵa qatysty túitkildi máseleler týyndap jatatynyn bilemiz. Aityńyzshy, aýdandaǵy aýyzsý máselesi túpkilikti qashan sheshiledi?
– Talǵar aýdanynyń halqy aýyzsýdy bastaý qainaryn taýdan aǵatyn ózen-kólderden alatyny belgili. Kóktemde kún jylyp, qar men muz erigen sátte aǵyn sý lailanyp, sý birneshe kún boiy ishýge jaramsyz bolyp qalady.
Sol kezde aýdan turǵyndary renishterin bildiredi. Al qalǵan ýaqytta taza taý sýy tolassyz aǵyp kele beredi. 1970 jyly salynǵan jerasty sýyn soratyn sorǵy ábden tozǵan.
Kóktemde eski sý sorǵy aýdan halqyna qajetti sý jetkizip bere almaidy. Osy máseleni túbegeili sheshý maqsatynda bizder jer astynan taza sýdy soratyn ekinshi sý sorǵyny salýdyń jobasyn daiyndap, biýdjettik ótinimdi tiisti oryndarǵa berdik.
Bul úshin memleket qazynasynan 1,18 mlrd teńge bólinbekshi. Aldaǵy jyly osy joba iske assa, talǵarlyqtardyń aýyzsý máselesi túbegeili sheshiledi. Aýdanymyzda jerasty sýynyń mol qory bar.
Kóktemde aǵyn sý lailanǵanda sý sorǵyny paidalanyp, halyqty taza aýyzsýmen qamtityn bolamyz. Al qalǵan jaz, kúz, qys mezgilderinde aǵyn sýdy erkin paidalanýǵa bolady. Aǵyn sý taýdan aǵyp, ózdigimen kelip jatqandyqtan halyqqa arzanǵa túsedi.
Týrizm basty nazarda
– Almatynyń irgesinde ornalasqan Talǵar aýdanynyń shaǵyn jáne orta biznes pen óndiristi damytýǵa qolaily aýmaq ekenin jaqsy bilemiz. Aýdanda biznestiń damýy men kásiporyndardyń qurylýy qai deńgeide ekenin áńgimelep berseńiz?
– Durys aitasyz, bizdiń aýdan biznes pen óndiristi damytýǵa qolaily aimaq. Biyldyń ózinde aýdan boiynsha shaǵyn biznesti damytý maqsatynda júzdegen joba qabyldanyp, onyń 35 jobasy memlekettiń jeńildetilgen nesiesine ie boldy.
Osylaisha, aýdanymyzdaǵy kásipkerlerdiń isin bastaýǵa 172 mln teńge baǵyttaldy. Bul rette tiisti mekemeler biznespen ainalysýǵa den qoiǵan azamattardyń jobalaryn súzgiden ótkizip, olardy qarjylandyrýǵa jibergenin aita ketýimiz kerek.
Budan basqa aýdan aýmaǵynda iske asyp jatqan 9 investitsiialyq jobamyz bar. Osy jobalardyń arqasynda jyl basynan beri 338 adam turaqty jumys ornymen qamtyldy.
Endi iri jobalarymyzǵa toqtalsam, biyl «LG Qazaqstan» kompaniiasy «Qazlift» degen kásiporyn quryp, elimizde jedelsaty shyǵarý isine bilek sybana kirisip ketti. Sonymen qatar «Nurqaǵaz» kompaniiasy kartonnan ártúrli kólemdegi qorap ónimderin shyǵarý isin jolǵa qoidy. Osy kásiporynnyń arqasynda ádette shashylyp jatatyn qaǵazdar bir ortalyqqa jinalyp, eldiń igiligine jarap jatqan jaiy bar.
Budan basqa dál túrli ónimderdiń qaptamasy men qorabyn shyǵarý isimen ainalysatyn «Intell-servis» kompaniiasynyń da jumysy oidaǵydai júrip jatyr. Qazirgi tańda atalǵan kompaniianyń ónimderi elimizden tys Ortalyq Aziia elderinen úlken suranysqa ie.
Taǵy da aita tússek, aýdanymyzda aýyl sharýashylyǵy jobalary da tabysty iske asyp keledi. Aitalyq, respýblikaǵa tanymal «Baiserke-Agro» kompaniiasy syrt elderden asyltuqymdy maldardyń embriondaryn ákelip, Qazaqstandaǵy mal sharýashylyǵyn asyldandyrý isine kirisip ketti. Osy jumystardyń arqasynda júzdegen turaqty jumys oryndary ashylyp, aýdan biýdjetine milliondaǵan salyqtar tólenýde.
Sońǵy ýaqyttary Talǵar aýdanynda týrizm salasy da qarqyndy damyp keledi. Ásirese taý baýraiynda kóptegen demalys keshenderi boi kóterip, aýdan halqy men Almaty turǵyndaryna qyzmet kórsetýde. Elimizge tanymal «Lesnaia skazka» demalys kesheni «Oiqaraǵai» dep ózgertilip, jumysyn keńeitip, biyl demalýshylarǵa arnap jańa velojol salǵanyn atap aitýǵa bolady.
Sol siiaqty «Aqbulaq» sport keshini de qysqy maýsymda shańǵymen serýendeýge jany qumar azamattarǵa qyzmet kórsetýge daiyn.
Týrizm salasyn damytý boiynsha sarapshylarmen keńeskenimde, olar Almatydai iri megapolistiń suranysyn qanaǵattandyrý úshin «Shymbulaq» sekildi 30 nysan kerek ekenin aitqan edi.
Árine, bul bolashaqtyń enshisindegi sharýa. Biraq mundai demalys keshenderiniń teń jartysy keleshekte Talǵar aýdanynyń aýmaǵynda salynatynyna senimdimin. Óitkeni aýdanymyz tabiǵaty kórkem taý baýraiynda ornalasqanyn ózińiz de bilesiz. Sondyqtan bizder týrizmdi damytý isine airyqsha kóńil bólip, bul baǵyttaǵy jumystardy nazardan tys qaldyrmaimyz.
– Ákim myrza, suhbatyńyzǵa raqmet!
Suhbattasqandar, Nurlan JUMAHAN,
Dýman BYQAI.
