Vasilii Iannyń «Shyńǵys han» atty romanynda mynadai epizod ba
Taǵy da bizdiń babalarymyzben maidanda bettesken uly jurttardyń tarihshylary men jylnamashylary aitady, kóshpendilerdei sarbaz jer betinde joq dep. Ásirese basqa jurttardy, kóshpendilerdiń sheginip urys salýy, tosqaýyl soǵystary, qashyp bara jatyp qaiyrylyp soǵýy qatty tańqaldyrǵan.
Ádette, urysta baǵy qaitqan otyryqshy eldiń áskeri eshqashan qaiyrylyp soǵa almaidy. Óitkeni, otyryqshy elderde sheginis, qashý taktikalyq ádis emes – jeńilistiń belgisi bolyp sanalady. Iaǵni, jeńilistiń psihozyna ushyraǵan ásker jaýdyń qylyshy men oǵynan qyrylyp bitkenshe qashady.
R.Djovanolidiń «Spartak» romanynda frakiialyq kóshpeli taipadan tutqynǵa túsken Spartak, Rim halqynyń ermegi úshin Kolizeide kúnde bolyp jatqan qantógisterdiń kezinde osy tańǵajaiyp taktikany qoldanady. Qashyp júrip aldymen qýyp jetken gladiatordy óltirip, aqyrynda jaýynyń bárin qyryp bitiredi. Bul myńdaǵan jyldar boiy Eýraziianyń dalasyn dúbirletken, qandai jaý bolsa da, bet qaratpai jeńgen kóshpendilerdiń eń áigili taktikasy.
Birde reseilik avtorlar Fomenko men Nosovtyń «Jańa hronologiia» dep atalatyn kitabyn oqyp otyryp mynadai bir tańǵajaiyp málimetti ushyrastyrdym. Mońǵoldar eshqashan Batysqa qarai... joryq jasamapty! Onyń birneshe sebebi bar eken. Sonyń ekeýin keltireiik. Orystar jaýdyń atty áskerinen qorǵaný úshin ejelden «zaseka» dep atalatyn amal qoldanypty. Aǵashty jerden 15-20 santimetrdei biiktikte qiǵashtai shabady eken. Osylaisha eni elý-alpys, keide júz shaqyrym, al uzyndyǵy búkil orys jerin beldeýlep orap jatqan ulanǵaiyr ormandy shaýyp shyǵady eken.
Bul amal qazaqta da bar. Burynǵy zamannyń ańshylary jolbarys aýlaǵanda qamysty osylai shabatyn bolǵan. Muny baiyrǵy qazaq tilinde «qarna» dep ataidy. Dabyl qaǵyp kele jatqan adamdardan qashqan jolbarys naizadai úshkir qamysqa qarnynan qarnalyp, nemese sol qarnadan óte almai turyp qalyp, ajalyn tabady. Alaida milliondaǵan gektar ormandy shaýyp shyǵý, sol kezdegi orys qoǵamynyń qolynan kelmes is edi. Biraq jańa hronologiianyń avtorlary Fomenko men Nosov osylai deidi. Orys halqy mońǵol shapqynshylyǵyn osylai toqtatty deidi.
Endi atalǵan avtorlardyń ekinshi ýájine keleiik. Batysqa, tún túbine alǵash sherý tartqanda mońǵol áskeriniń sany júz myńdai eken. Olai bolsa deidi Fomenko, júz myń áskerge qansha azyq-túlik kerek, júz myń atqa qansha jemshóp kerek. Iaǵni, ol áskerdiń sońyndaǵy arquq (oboz) qandai bolý kerek, ol arquqta qansha arba bolý kerek, al arbany tartatyn jegin malǵa taǵy da qansha jemshóp kerek. Atalǵan avtorlarǵa sensek, soǵysýdyń ózi, joryqqa attanýdyń ózi múmkin emes nárse bolyp shyǵady. Eń qyzyǵy – úide tynysh qana otyrý. Alaida, olai bolmaǵan ǵoi. Túrik-mońǵol taipalarynyń jaýgershiligi qazirgi Italiia jerine jetip baryp toqtaǵan. Shyńǵystyń ósieti – sońǵy teńiz – Atlantikaǵa deiin barý. Bul Batys taraptaǵy is. Al Shyǵysta Shyn-Mashynnan ótip, bul baǵytta da sońǵy teńiz – Tynyq jáne Úndi muhityna jetý. Keiinnen Qubylai han teńizdiń ar jaǵynda da el baryn, Nippon (qazirgi Japoniia) degen memleket baryn estip, solai qarai attanǵan. Biraq bul tarapta mońǵol áskeriniń qandai kesapatqa urynǵanyn, mońǵoldyń áskeri – teńiz flotynyń japon jaǵalaýynda qalai sýǵa batqanyn tarihtan jaqsy bilemiz. Mine, túzý joldan taiǵan adamzatty jónge salý maqsatynda túrik-mońǵol násili osyndai globalistik (qazirgishe «jahandaný») jospardy kún tártibine qoiǵan. Batystyń bir tarihshysy aitqandai, «nátijesinde, mońǵoldar (túrikter dep túsinińiz) qazirgi álemdik tarihtyń kosmosyn qalyptastyrdy». Al endi, aldyna osyndai uly maqsat – Qaraqorymnan basqarylatyn búkilálemdik kosmopolittik imperiiany qurýdy kózdegen, osy jolda óziniń de, ózgeniń de qanyn aiamai tókken uly násildiń, uly millettiń, áldebir orys ormanynan óte almai toqtap qalýy, áskerdiń ózine jáne minetin atyna azyq jetpei qalady dep joryqtan bas tartýy, árine, aqylǵa syimaityn nárse. Oiymyzsha, Fomenko men Nosov, kóshpendilerdiń joryqqa qalai daiyndalyp, qalai attanatynyn, qalai jortatynyn bilmeidi. Ol az deseńiz, aitaiyq, atalǵan tarihshylar jalpy tarihtan, soǵystardyń, násilderdiń tarihynan tolyqtai maqurym. Hristian dininen ketip islam dinine ótken, uly ǵalym, raditsionalizmniń (dástúrshildiktiń) atasy sheih Iahia (shyn aty-jóni – Rene Genon, ulty frantsýz) Úndi eliniń ejelgi áleýmettik qurylymyn zerdelei kele tórt áýletti erekshe bólip alady (eýropa halyqtarynyń tilinde bul áýletter «kasta» dep, al úndiniń óz tilinde «varna» dep atalady). Bul kastalar: 1) brahmandar; 2) kshatriiler; 3) vaishialar; 4) shýdralar. Brahmandar – eń joǵarǵy kasta. Bular Qudaimen, Absoliýtpen tildesetin bolǵandyqtan fáni dúnieni tárk etkender. Kshatriiler – áskeri áýlet. Bular dúnieni retteýshi kúsh. Dúniedegi tártipti qadaǵalaýshy kúsh. Vaishialar – óndirýshiler (eginshiler, qolónershiler t.b.). Shýdralar – eń tómen tap, quldar (Bul ejiktep otyratyn ǵylymi maqala emes, sondyqtan tym qarapaiym ústirt túsindirgenim úshin keshirim suraimyn).
Osy kúni ǵylymi tilde túrik-mońǵol kóshpendileri dep atalatyn halyqtar atalǵan bólinis boiynsha áskeri áýlet-kshatriiler bolyp sanalady. Túrli zamanda túrli halyqtardyń jylnamashy – tarihshylary saq, skif, sarmat, massaget, hun, túrik dep túrlishe atandyrǵanymen, myńdaǵan jyldar boiy Eýraziia dalalaryn mekendep kelgen kóshpendiler bir kindikten taraǵan bir-aq halyq bolyp tabylady.
Kshatriiler men shýdralardyń, nemese, bizshe aitqanda áskeri áýlet pen quldardyń araqatynasyn aina-qatesiz beineleitin bir tamasha ańyz Gerodotta bar.
Skiftiń bir taipasynyń jaýyngerleri alys elge joryqqa attanady. Sol jaýlaǵan jerde biraz ýaqyt turyp qalǵan skifter kúnderdiń kúninde otandaryn saǵynyp qaitpaq bolady. Bul eki arada skifterdiń áielderi esikte júrgen qul-qutandarmen kóńil qosyp qoiady. Dúniege kelgen tutas bir urpaq eseiip el bileidi. Aqyry elge qaityp kele jatqan skiftiń jaýyngerleri ózderine beimálim áskermen, al shyndyǵynda quldan týǵan uldarmen betpe-bet kezdesedi. Qandai jaýdy bolsa da jeńip úirengen skifter aldarynan shyqqan áskerdi jeńe almai qoiady. Qylyshtassa – qylyshqa myqty. Naizalassa – naizaǵa myqty. Sadaq atysqanda da bet qaratpaidy. Aqyrynda skiftiń qolbasshysy bul áskerdiń kim ekenin shyramytyp, jaýyngerlerine jaýdy qamshymen sabańdar deidi. Sol kezde bes qarýmen saiysqanda qaiyspai qarsy turǵan jaý áskeri qamshydan tym-tyraqai qashypty. Bul jerdegi moral – quldyń qul bolyp qalatyndyǵynda. Skifter qamshymen uryp quldyń qul ekenin esterine túsirgen. Myńdaǵan jyldar boiy Eýraziia dalasynda absoliýttik áskeri ústemdikte bolý, árine, izsiz ketken joq. Túrik-mońǵol halyqtarynda erekshe namys kýlti qalyptasty, jáne namyspen birge onyń máńgi serigi-meimana qosa ilesip júrdi. Otyryqshy halyqtardy mensinbeý, «jataq» dep kemsitý, «adam» dep sanamaý daǵdysy kóshpendi hunnyń kóńiline osy kezde ornyqqan. Osydan kelip soǵys strategiiasynyń eki printsipi qalyptasty. Otyryqshy elderdiń strategiiasy – pozitsiialyq soǵys. Aptalap, ailap (keide jyldap) qarsy turý. Ásker qyrylyp bitkenshe soǵysý. Kóp jaǵdaida tize búgip, saýǵa suraý. Azyq-túlik pen aýyzsý taýsylǵanda qamaldyń qaqpasyn ashyp berilý.
Al kóshpendilerdiń strategiiasy – manevrlik soǵys. Jaýdy (ásirese, qarýlanyp shyqqan jataqty) jaý dep eseptemeý, keń dalaǵa alyp shyǵyp, sadaqpen atyp qyryp ketý (bul naizanyń ushyn, qylyshtyń júzin jataqtyń qanyna bylǵaýǵa jiirkenetin erekshe rytsarlyq kodeksten týǵan strategiia).
Kóshpendiler bul strategiiany, parsylardyń basqynshylyq soǵystarynan ulttyq sanasy oianyp, Eskendir Zulqarnaiynnyń týynyń astynda endi ese qaitarý soǵysyna, qarymta jaýgershilikke shyqqan, Dariidi jeńip, parsyny alǵannan keiin toqtai almai skiftyń dalasyna aiaq basqan grektermen betpe-bet kezdeskende ózgertýge májbúr boldy. Eseiip soǵys ónerine jetile bastaǵan otyryqshy elderdi endi burynǵydai qamshymen uryp baǵyndyrýdyń qiyn ekenine kózi jetken kóshpendiler jańa strategiia men taktikany úirendi. Shep qurǵan jaýdyń shebin buzýdy, jaý qosynyn jeńý úshin eń áýeli neni talqandaý kerek ekenin, orai soǵyp qorshaýǵa alýdy meńgerdi.
Bolashaqtaǵy soǵys aimaǵyna ainalatyn operativtik keńistikti árbir tóbeshigi men bulaǵyna deiin, jaiylymy, yqtasyny, ózeni men jalǵyz aiaq jolyna deiin zerdelep bilý osy kezden bastap kóshpendi hun áýletiniń áskeri strategiiasynyń basty elementine ainalǵany anyq.
Mine, joǵaryda aty atalǵan « Jańa hronologiianyń» avtorlary Fomenko men Nosovtyń kóshpendi halyqtardyń jaýgershiligi týraly ushqary pikirlerine qarsy ýáj retinde, hundar ózderiniń alymdy joryqtaryn qalai iske asyrǵandyǵy jóninde birer ańyz derektiń jóni endi kelgen siiaqty.
Qandai da bolmasyn halyqtyń azyq-túlikti uqsatýy men qamdaýy, saqtaýy jáne paidalaný ádisteri sol halyqtyń ómir saltyna baǵynady. Kóshpendilerdiń kýlinariiasy negizinen kóshpendi turmysqa laiyqtalǵan súr et pen ashytyp baryp keptirilgen sút taǵamdarynan turady. Bul, bir jailaǵanda jarty dúnieni basyp ótetin sansyz kósh joldarynda ábden synnan ótken, qansha saqtasa da buzylmaityn, jibitip jiberse az ǵana ýaqyttyń ishinde óziniń burynǵy qalpyn tabatyn baǵa jetpes nárli, dámdi taǵamdar. Mysalǵa, eki-úsh jyl jatqan syqpa qurt qainalǵan ystyq sýda turyp bir-aq saǵatta ezilip ketedi. Tuzǵa pisip bes jyl turǵan qaqpysh et bulaq sýynda on saǵat turyp, jibip, asqanda ezilip pisedi. Dámi til úiiredi. Jailaýdan kósherde qarynǵa salyp oshaqtyn astyna kómip ketken qima qýyrdaq bir-bir jarym jyl saqtala beredi. Kóship kele jatqanda, tisi túsip qyzyliek bolyp qalǵan qariialar syqpalamai keptirilgen ejigeidi jeidi. Sondai-aq, qorjynda túnnen qalǵan súr etti jeidi, sabada júre-júre shaiqalyp ábden babyna kelgen qymyzdy ishedi. Mineki, alamandar joryqqa osy taǵamdardy alatyn bolǵan.
Ár úi azamatyn soǵysqa ózi daiyndaidy. Qazaqta sol zamannan qalǵan «Alty qorjyn alaman» degen sóz bar. Onyń mánisi mynadai. Syqpai keptirgen maily ejigeiden eki qorjyn toltyryp, qosar attyń bóksesine artady. Muny bir deńiz. Sodan soń, qazaqta «Túte» dep atalatyn, joryqqa arnaiy daiyndalatyn taǵam bolǵan. Qoidyń semiz etin aiamai tuzdap, jaqsylap keptiredi. Qaqpysh bolyp qatqan etti kelige salyp túiedi. Sodan soń mylja-mylja bolǵan etti bir úili jan otyryp, jún qusatyp talshyqtap tútip shyǵady. Túte degenińiz osy. Osy túteni qorjyn etip toltyryp, atqa artady. Muny eki deńiz. Alamannyń azyǵy osy. Endi qoidyń súr quiryǵyn eki qorjynǵa syqastyra toltyryp, atqa ony artady. Muny úsh deńiz. Bul attardyń azyǵy. Keide jáne eki qorjyn tobylǵyny alady eken.
Qosar-asar attyń mánisine keletin bolsaq, mundaǵy qosar at – minis aty. Alasha at sharshaǵanda aýysyp minetin kómekshi kúlik. Al asar at, atynan kórinip turǵandai, azyqqa arnalǵan at. Bir adam qosaryna bir at, asaryna bir, keide eki at alady. Árine, asar at bos júrmeidi. Jortýyl barysynda ertoqymsyz, basyndaǵy noqtamen miniske júre beredi. Qosar men asar at nege ertoqymsyz jaidaq miniledi? Ertoqymdy shyǵyn qylmas úshin. Sonymen alaman joryqqa daiyn boldy. Kóne soǵys qurylymy boiynsha eń kishi áskeri bólik – ondyq. On jaýynger bir onbasyǵa baǵynady. Onbasy beibit kezinde qol astyndaǵy on adamnyń qaisysy qaida júrgenin bilip otyrýǵa mindetti. Onbasynyń ony jinalyp kelip bir júzbasyǵa baǵynady. Álbette, júzbasy qolastyndaǵy onbasylardyń qaida ekenin bilip otyrady. Júzbasylar myńbasyǵa baǵynady. Myńbasylar týbegine baǵynady. Qazaqta túmenbegi degen de áskeri laýazym bar. Týbegi ekeýiniń sheni birdei. Osy kúni tý ustaityn adamdy týbegi dep jańsaq ataityn bolypty. Qazaqta on myń ásker – bir tý ásker dep atalady. On myń áskerdiń týyn ustaityn adamdy «bairaqtar» dep ataidy.
Bes týbegi bir baiǵurtqa baǵynady. Iaǵni, baiǵurt – elý myń áskerdi basqarady. Baiǵurttar hanǵa baǵynady. Mine, qazaq áskeriniń soǵys aldyndaǵy jalpy qurylymy osyndai bolǵan.
Ertaýyl dep atalatyn sholǵynshy ásker bolashaq joryqtyń marshrýty boiynsha negizgi áskerden bes júz, keide myń shaqyrym ozyp jer jaiytyn, jaiylym men sýat, eger qys bolsa yqtasyn jerlerdi aldyn ala taýyp habar berip otyrady.
Sonymen joryq bastaldy deiik. Qosar atty ásker kúnine 150 shaqyrym jol júre alady. Toqtaýsyz jortqqan alaman qalai demalyp, qalai tamaqtanǵan? Kózińizge elestetińiz. Tańalageýimnen, keide tipti tún ortasynda attanyp ketken ásker kún shyqpai-aq, salqynmen talai jerdi shalady. Ómir saltynyń ózi úzdiksiz kóshi-qon, at ústinde týyp, at ústinde óletin qazaq ulyna ertemen, ne túnde turyp sýyt joryqqa attaný – úirenshikti is. Kún túske tyrmysqanda qol bastap kele jatqan han áskerbasylarǵa belgi beredi. Týbegi, myńbasy, júzbasy men onbasy bári bir kisidei aiqai salady.
– Bir ret asaýǵa bolady!
Sol sátte búkil ásker bir adamdai, qorjyndaryna qol
Sodan soń han, áskerdiń júris qarqynyna qarap attardyń jilik maiynyń juqara bastaǵanyn sezse, oǵan da arnaiy belgi beredi. Taǵy da aspandy jańǵyryqtyrǵan zildi aiqai.
– Attarǵa bir-bir asatyńdar!
Sol sátte bir adamdai tizgin tartqan ásker attan túsedi. Eń áýeli attyń umasyn ýqalap sigizedi. Sodan soń qorjyndaǵy kiizdei súr quiryqtan bir-bir bilem kesip alasha, qosar, asar attardyń aýzyna salady. Kelesi sátte qalyń qol jyljyp ta ketedi. Kidiris kóp bolsa bes-aq minýtqa sozylady.
Osylaisha qas qaraiǵansha jortady. Bul kezde ertaýyldan kelgen habarshy, áskerdiń demalatyn jerin belgilep, qaraýyldy qoiyp ta úlgeredi. Eger ásker qonǵan jerde jaiylym bolsa ár júzdiktiń jylqysy bólek jaiylady. Attar qalmaqsha, iaǵni, árbir eki at bir-birine aiqasa bailanady. Bul tún ishinde jaý shapsa, attardy jyldam taýyp alý úshin jasalatyn amal. Álbette, ertoqym alynbaidy, tek aiyldary bosatylyp, erdiń ózi attyń moinyna taman, shoqtyqtyń ústine mingizilip jeldik jasalady. Atty ertteýge bir minýttei ǵana ýaqyt ketedi. Osy bir minýt ýaqyt ne utys beredi dep kúmán keltirýi múmkin kei adam. Úlken utys. Birinshiden, qalmaqsha bailanǵan at qoiǵan jerden tabylady. (Árine, bulai bailanǵan jylqy durystap jaiyla almaidy. Alaida, qazaqtyń az ottap, kóp jýsaityn qorende jylqysy alaqandai jerden birneshe ret kert etse boldy, joryqqa daiyn turady). Ekinshiden, ertoqymdy ornyna jyljytyp, quiysqandy kigizip, aiyldy tartýǵa on sekýnd ýaqyt ketedi. Iaǵni, bir minýtke tolar-tolmas ýaqytta alaman urysqa kire alady. Bolashaqtaǵy jaýdyń yqtimal túngi shabýylynyń toitarysy osyndai usaq daiyndyqtan turady.
Ásker qalai uiyqtaidy? Astyǵa toqym tósep, erdi basqa jastap uiyqtaý degendi talai estidik. Jańsaq áńgime. Attyń erin nege alýǵa bolmaitynyn (tipti qosar-asar attyń ústindegi toqymy men basyndaǵy noqtasy da alynbaidy) joǵaryda aityp kettik. Dýlyǵanyń astynan kiiletin jyǵanyń ne ekenin bizdiń qazaq umytyp ta ketken shyǵar. Jyǵa, negizinen, alamannyń basyn dýlyǵa qaryp ketpes úshin, nemese qajap tastamas úshin kiiletin bas kiim. Sondai-aq kúrziniń soqqysyn jumsartatyn da – jyǵa. Sol sebepti jyǵa óte qalyń bolady. Túie men qoi júnin aralastyryp iirgen jipti birneshe qabattap, toqidy. Jip qalyń, biraq shilter sirek. Sirek bolýy – basty jeldetý úshin kerek. Alaman jatarda dýlyǵany sheshedi, biraq jyǵa basynda qalady. Oiymyzsha, qazaq jaýyngeriniń ertoqymy artynda attyń eki bóksesinen salbyrap turatyn oraýly bir zatty, oqyrman kinodan talai kórgen shyǵar. Bul zat – ishik. Ishik óte úlken bolady. Ózi – kiim. Ózi – tósenish. Ózi – jamylatyn kórpe. Mine, qazaq alaman, qalqandy basyna jastap, ishiktiń jartysyn astyna tósep, jartysyn ústine jamylyp saptama etigin sheshpegen kúii osylai uiyqtaityn bolǵan. Qarýdan – qylyshy, qanjary belinde, sodan soń saptamanyń ishinde «selebe» dep atalatyn eki qonysh qanjar. Qonysh qanjar, qapiiada uiyqtap jatyp, jaýdyń astynda qalyp, beldegi qylysh pen qanjardy ala almaǵanda, aiaqty búgip qonyshtan sýyryp alyp jaýdyń ishin, nemese búiirin esip jiberý úshin kerek.
Kóne jyraýlardyń óleńderinde
– Qý tolaǵai bastanbai, – degen joldar kezdesedi. Bul jerdegi «tolaǵai» – qalmaq sózi. Qalmaqtar adamnyń basyn tolaǵai deidi. Osydan kelip, bir jol óleńnen jaýgershilik zamannyń sumdyq syry ashylady. Qazaq soǵysta ólgen azamattardy qoldan kelgenshe jerlep ketýge tyrysady. Kónekóz qariialardan estigenimiz, adamdardyń máiitin, mysaly birneshe myń máiitti áýeli bir-birine súiep otyrǵyzady. Sodan keiin ekinshi qabat taǵy birneshe myń adam aldyńǵylardyń ústine otyrǵyzylady. Sodan keiin taǵy birneshe myń. Tiri qalǵandar sháiit bolǵandardyń arýaǵyna duǵa oqyp, qaiǵyra júrip dalanyń tósinde osyndai birneshe keide on-jiyrma, keide otyz – qyryq sumdyq tóbeler turǵyzady. Bul jerde, biz, ásker júz myńdap qyrylatyn uly soǵystardy aityp otyrmyz. Al keide adam shyǵyny az bolyp, ólgen jaýyngerlerdi elge alyp qaitýdyń múmkindigi bolsa – alyp qaitady. Elge kelgennen keiin arýlap kómedi.
Dalada qalǵan, shala-sharpy kómilgen súiek ýaqyt óte shań, topyraq úiirilip, aqyryndap tóbege ainalady.
Qurmetti oqyrman, «myqtyń úii» degendi estýińiz bar ma? Estimeseńiz aitaiyn, «myqtyń úii» degenińiz sol, ǵapyl men ókinishke toly qazaqtyń qandy tarihynan qalǵan muńly tóbeler. Osy kúreń topyraq tunjyr dala, qasietti Otan úshin qan tókken sansyz urpaqtyń únsiz molalary.
Qalmaq adam jerleý degendi bilmeitin májýsi halyq. Maidanda ólgen jaýynger túgili, beibit ómirde óz ajalymen ólgen adamdy aidalaǵa laqtyryp ketedi. Ólekse, it-qus jep aq súiek bolyp qalsa, Táńiri ózi jaratqan pendesin «qabyl alady» dep qýanady. Qazaqtyń «ishegin it jyrtqan qalmaq» degen máteli osydan qalǵan.
«Qý tolaǵai bastanbai» degen óleń jolyndaǵy «bastanbai», «bastaný» – «jastanýdyń» baiyrǵy, kóne varianty.
«Qý tolaǵai bastanbai» – «jastanatyn jastyq bolmai domalap jatqan qý basty jastanǵan jaýgershilik zaman» degen sóz. Qazaqtyń basynan ótken qiian zaman men qiiamet taǵdyrdy budan artyq aityp berý múmkin emes shyǵar.
Sonymen ien dalada, tósegi qara jer, jamylǵysy kók aspan, túnep shyqqan alaman, tańalageýimde nemese tún ortasynan aýa qaitadan atqa qonady. Tańǵy asy – sheńgelin toltyryp asaǵan maily, nárli túte. Kúnderdiń kúninde, mejelegen jerde qalyń qol jaýmenen bettesedi. Olja ańsap, áiel ańsap, qany sorǵalaǵan et ańsap kele jatqan jaýjúrek alaman jaýdyń qosynyna qyrǵidai tiedi. Batystyń, ásirese grek, rim tarihshylary, parsynyń, qytaidyń jylnamashylary jazady, kóshpelilerdiń naizashylary qandai shepti bolsa da buzady dep. Grek avtorlary bulardy «katafrakt» nemese «aýyr kavaleriia» dep ataidy. Máne, sol skif, sarmat, hun katafrakttarynyń murgerleri – pildei qazanat mingen, alty qulash kósem naiza ustaǵan naizagerler jaýdy aldymen soǵady. Arttaǵy kepteýil áskerdi tiianaq etken naizashylar shepti buzyp, jaýdyń áskerin oidym-oidym qylyp tastaidy. Ar jaǵy belgili – jylandai ysqyrynǵan jebe, qiǵyr qylysh, qanjosa alaman oiyn.
Alǵaidyń quba jonynda bettesip, qan josadai egilgen, oq qylqandai shanshylǵan aiaýsyz urysta kim jeńedi, jeńistiń samaly kim jaǵynan esedi – ony Qudai biledi.
Birin-biri aiamai qidalaǵan eki áskerdiń ekeýiniki de durys. Sebebi, ár el óz múddesin qorǵaidy, óz muratyn kózdeidi. Sebebi, ár jurt óz shyndyǵyn biledi, óz urpaǵynyń bolashaǵyn oilaidy.
Árine, jaýdyń jeńilgeni aýyr nesibe, aýyr qaiǵy. Biraq qazaq úshin emes – ózi úshin. Aiaýsyz qyrǵyn soǵystan keiin bastalady. Qarýyn tastamaǵan erkek kindiktiniń barlyǵy ólimge kesiledi. Tize búkkenderi kisendelip quldyqqa aidalady. Bolashaqta qoi baǵatyn qul-qutandar osylar. Soǵystyń eń aýyr, eń qatygez kórinisin biz áli aitqan joqpyz. Es bilmeitin balalardyń barlyǵyn arbaǵa tieidi. Qalǵandaryn arbanyń kúpshegine teńgeredi. Boiy kúpshekten asqandaryn... qylyshqa shalady. Qurmetti oqyrman, men trillerdi áńgimelep otyrǵan joqpyn. Men bolǵan jaidy aityp otyrmyn. Maǵan renjimeńiz. Nalańyz – qatygez zamanǵa. Bul jerdegi esep – es bilgen bala, ákesiniń ólgenin, dálirek aitqanda ákesiniń qalai óltirilgenin kórgen bala keiin eseiip er jetkende, bes qarýyn asynyp beri qarai attanbaýy kerek.
Qurmetti oqyrman, tarih aq biialai kiip ótkerilmeidi. Eldiń bári osylai istegen. Aǵylshyn násili Amerikanyń sany 30 million bolatyn úndis halqyn aiamai qyryp salǵan. Árine, bala demei, shaǵa demei. Reseidiń Qyrymly men Noǵaida, Qazan menen Sibirde ne istegenin aitpai-aq qoiaiyn. Qazaq basqa jurttan qatygez emes. Ejelgi jaý, tabandasqan dushpan, eshqashan bitispeitin dushpan qalmaqtyń es bilgen balasyn arbanyń kúpshegine teńgerýi – qazaqtyń óz urpaǵynyń qamyn oilaýy.
Soǵystaǵy eń úlken olja – áiel. Qazaqtyń jaýyngerleri jyǵyndy bolyp tizerlep otyrǵan jaýdy aralap, óńi bútin áieldi, baliǵatqa tolǵan ilikti qyzdy, bárin oljalap elge alyp qaitatyn bolǵan. Bizdiń ótken zamandaǵy ǵaziz analarymyz, áz ájelerimiz osy shabyndydan kelgen qalmaqtyń qyzdary edi.
Qazaqta «Aǵaiyn ókpege qisa da ólimge qimaidy» degen maqal bar. Bilik úshin, áiel úshin aǵaiynnyń qanyn tógýge tyiym salatyn uly moral kúni keshege deiin kelgen. Biraq osy asyl qaǵidanyń da buzylatyn kezderi bolady eken. Keide at kótine minip kelgen urǵashy tym sulý, tym qylyqty bolyp, batyrlar bir-birine qimai qynaptan qylysh sýyrysqan kezder de bolǵan eken. Sirek bolsa da kezdesken jait. Jeńilgen jaý osyndai bolǵanda, endi jeńgen eldiń jaiy qandai?
Jyraý babamyzdyń aitqan sózi bar:
Onynshy tilek tileńiz,
On ai seni kótergen,
Omyrtqasy úzilgen,
Aiazdy kúnde ainalǵan,
Tar qursaǵyn keńitken,
Tas emshegin jibitken
Anań bir ańyrap qalmasqa.
On birinshi tilek tileńiz,
On saýsaǵy qynaly,
Omyraýy juparly,
Isi jupar ańqyǵan,
Daýsy qýdai sańqyǵan,
Nazymenen kúidirgen,
Qylyǵymen súidirgen,
Ardaqtap júrgen bikeshiń,
Jylai da jesir qalmasqa.
Azamatyn sarǵaia kútken arý, atqa óńgerilgen óli deneni qushaqtap ańyrap, balalardyń ákeni joqtap eńirep qalǵany – dúniedegi eń úlken qasirettiń biri sol. Ýaqyt ótedi, qaiǵy kómeski tartady. Kúnderdiń kúninde jesir qalǵan jeńgesin ámeńgerdiń bireýi alady. Taǵdyr degen osy, oǵan qarsy ne amal. Jalǵyz ulynan aiyrylǵan ata menen ana, tulymshaǵy jelbiregen qalmaqtyń balasyn qushaǵyna alyp «Ia, Alla, osy bergenińe de shúkir» dep kúrsinip olar da qalady. Bireý qalmaqtan qatyn ákelip, mal maldanyp, jan jandanyp, ósip-órkendeidi. Bireýdiń oty óshedi. Bir qýanysh, bir qaiǵy. Osynyń báriniń ústinde, máńgi el – alashtyń óziniń qany tústes qasietti qyzyl týy bóridei shýlap jelbirep turady.
***
Osy kóne kúnderden, jaýgershilik zamannan qalǵan qazaqtyń qadirli asy bolǵan. Ony bastyrma deidi. Keide han apta jortyp ystyq as ishkisi kelgen áskerge, asar attyń bireýin soiýǵa ruqsat etedi. Ár júzdik óziniń qosaryndaǵy attyń bireýin shalady. Tún ortasynda soiylǵan jylqynyń etin múshelemei kórpe qusatyp sylyp alady da alasha attardyń ertoqymynyń astyna tósep, aiyldy qatty tartyp tastaidy. Etinen jalańashtanǵan súiek-saiaqty tastamai qorjynǵa salyp alady. Keshke otqa kómip pisirilgen jilikterdi shaqqanda ishindegi maiy baldai tátti bolady eken. Alaida tamaqtyń úlkeni kúni boiy ertoqymnyń astynda janshylyp ábden ezilgen, otqa qaqtalyp úlbirep pisken bastyrma. Bul jerde attyń teri etke shaýyp ketpei me degen kúmán bolýy múmkin. Aitaiyq sizge, attyń alǵashqy qamaý teri shynynda da ýdai ashy bolady. Sodan keiingi qara ter de ashylaý. Biraq birneshe ai joryqta, ministe júrgen minisker attyń teri adam ishkendei dámdi bolady.
Emigratsiiaǵa ketip Batys Eýropada ólgen mońǵol ǵalymy Erendjen Hara-Davan óziniń Shyńǵys han týraly zertteý eńbeginde mońǵoldardyń joryq kezinde túieniń qoltyǵyna nan pisirgenin aitady. Kim biledi? Qiial da bolýy múmkin. Biraq mońǵol men oirattyń etti bir qainatyp, qany taraǵannan keiin (bul bizshe shiki et bolyp sanalady) jei salatyn ádetin eskersek, onda túieniń qoltyǵynda turyp býlanyp, qabaryp ketken ishki qamyrdy nege jemeidi degen suraq týady. Al bastyrma ertoqymnyń astynda turyp aq jem bolyp ketetini anyq. Bul tamaqty qazaqtan basqa túrik halyqtarynyń qaisysy uqsatady deseńiz, aitaiyq, osman túrikterinde bastýrma degen tamaq bar. Vizantiiany jaýlap, Osman imperiiasynyń irgesin qalaǵan arǵy seljúk atalarynan qalǵan taǵamnyń túri ekenine eshqandai kúmán joq. Árine, qazirgi túrik, etti ertoqymnyń astyna salmaidy.
Tegis etip súrgilengen jalpaq taqtaidyń astyna salyp, ústinen taspen bastyrady. Jaýgershilik zaman aiaqtalǵanymen qazaq osy qadirli asyn umytqan joq. Aýyr tastyń astyna bastyryp, sodan soń qalpaqtai qylyp tutastai qýyrǵan bastyrmany ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldaryna deiin jep keldik.
hhh
Restoranda bir top adam otyrmyz. Jigitterdiń biri dastarhan mázirin qarap, – mynaý «otbivnaia kotleta iz goviadiny» degen dámdi nárse, osyny alaiyq, – dedi.
Janymyzda turǵan daiashy orys qyz, – Qansha kotlet? Barlyǵyńyzǵa ma? – dep surady.
Iá dedik. Aramyzda qyljaqbastaý bireý bar edi, sol daiashyǵa, – «otbivnaia» degen sóz, «otbit» iaǵni, «bireýden birdeńeni tartyp alý» degen etistikten shyqqan. «Otbivnaia kotleta iz goviadiny» degenińiz siyrdy sabap tartyp alǵan kotlet emes pe? – dedi qyljaqtap.
Daiashy, sulý orystyń qyzy, – Joq. Siyrdyń etin aǵash balǵamen urady. Ettiń talshyqtary ornynan jyljyp, ezilip, qýyrǵanda dámdi bolyp pisedi. Bul – tehnologiianyń aty. Meniýda qazaqshasy da tur ǵoi, – dedi jymiyp.
Jigitterdiń bireýi meniýdi qolyna alyp qarap, artynsha qarqyldai kúlgen. Betine ańtaryla qaradyq.
–Mynany qarańdar, – dedi dosymyz – «Otbivnaia kotletanyń» aýdarmasy – «Urylǵan et».
Jurt kúlisip jatyr
–«Qaǵylǵan-soǵylǵan et» dese qaitedi? – dedi bireý.
Sonymen, keltireiin be? – dedi daiashy.
– Iá, taiaq jegen kotletińizdi alyp kelińiz, – dedi qyljaqbas dosymyz.
Keshke úige kelgennen keiin jazý ústelimniń basynda, jaryq jaqpai uzaq otyrdym. Kúndizgi restorandaǵy áńgime, taǵam atynyń kúlkili, nashar aýdarmasy, bár-bári esime tústi. Aqyryndap oiǵa shomdym. Qarańǵy bólmeniń burysh-buryshynan ótken tarih, arystan babalarymyzdyń erlik isteriniń elesi atoilai kóterilip, basymnan nebir taǵdyr, nebir zaman keship otyra berippin. Esimdi jiyp saǵatqa qarasam, túngi úsh eken. Beti – qolymdy sýyq sýǵa jýyp, birneshe shyny ashy shai iship, sergigennen keiin ústel basyna kelip otyrdym. Sál otyrdym da, ádetimshe, talmaityn qara qalamdy aq qaǵazǵa tiredim...
Derekkóz: Otúken saity
