[caption id="attachment_9734" align="alignright" width="348"]
– Muhtar Qasenuly, Qazaqstanda bódene sharýashylyǵyn damytý máselesin ǵylymi turǵydan zerttep, zerdelep júrgen jalǵyz maman ekenińizdi bilemiz. Adamzat balasy osy bir judyryqtai qusty ósirip, igiligin kórýdi qai ýaqyttan bastap qolǵa alǵan?
– Bódene ósirý Shyǵys Aziia elderinde, sonyń ishinde, Qytai, Japoniia jáne Úndistanda airyqsha damyǵan. Óz basym, bódeneniń negizgi otany Japoniia dep esepteimin. Óitkeni, Kúnshyǵys elinde bódene ósiretin sharýashylyqtar kóp. Japoniiada tek qana bódene ósirý isimen ainalysatyn ǵylymi-zertteý institýttary jumys isteidi. Búginde bódene ósirip, onyń jumyrtqasyn saýdalaýda Qytai aldyna qara saldyrmai keledi. Kórshi elde óndirilgen bódene jumyrtqasy álemdik naryqty jaýlap tur. Sońǵy ýaqyttary bul ispen ainalysýǵa Úndistan da airyqsha kóńil bólip otyrǵan jaiy bar. Kórshi Reseide jaqsy damyǵan. Dúniejúzinde bódeneniń 20 túri bar. Solardyń arasynda jumyrtqalaǵysh japon bódenesi álemge keń taraǵan. Adamzat balasy bódeneni eti men jumyrtqasy úshin jáne sándik-dekaritvtik baǵytta ósiredi.
– Qazaqstanda bódene ósirýdiń aiaq alysy qalai?
– Erterekte qazaqtar bódene aýlaýdy ańshylyqtyń bir qyry retinde qarastyrdy. Ata-babalarymyz ony ósirip, kásip kózine ainaldyrǵan emes. Al qazir elimizde bódene ósirip, onyń eti men jumyrtqasyn saýdalap otyrǵan 82 sharýashylyq bar. Olardyń 25-i Almaty oblysynyń aýmaǵynda ornalasqan. Men 2005 jyly zertteý jumysymdy bastaǵanda Qazaqstanda bódene ósirýmen ainalysatyn bar bolǵany bes-alty sharýashylyq bolatyn. Chernobyl apatynan keiin ǵalymdar apat aimaǵynda radiatsiiadan japa shekken balalardy bir ortalyqqa jinap, tájiribe júrgizedi. Bir toptyń balalaryna bir ai boiyna bódeneniń jumyrtqasyn ishkizse, ekinshi toptaǵy balalarǵa jumyrtqa bermeidi. Bir aidan soń jumyrtqasyn ishken balalardyń aǵzasyn teksergende ǵalymdar bódene jumyrtqasy radiatsiiany ydyratatynyn anyqtaǵan. Osydan keiin kópshilik bódene jumyrtqasyn jappai tutyna bastady.
Qazaqstanda bódene ósirýmen ainalysatyn bar bolǵany bes-alty sharýashylyq bolatyn. Chernobyl apatynan keiin ǵalymdar apat aimaǵynda radiatsiiadan japa shekken balalardy bir ortalyqqa jinap, tájiribe júrgizedi. Bir toptyń balalaryna bir ai boiyna bódeneniń jumyrtqasyn ishkizse, ekinshi toptaǵy balalarǵa jumyrtqa bermeidi. Bir aidan soń jumyrtqasyn ishken balalardyń aǵzasyn teksergende ǵalymdar bódene jumyrtqasy radiatsiiany ydyratatynyn anyqtaǵan.
– Taýyqqa qaraǵanda, bódeneniń dene qyzýy 2 gradýsqa joǵary. Sondyqtan, onyń jumyrtqasyn udaiy tutynǵan adamnyń qan ainalymy óte jaqsy jumys isteidi. Budan basqa, bódene jumyrtqasy adamnyń immýnitetin kóteretin qasietke ie. Jalpy aýrýdyń basym bóligi qan ainalymynyń durys bolmaýynan týyndaitynyn eskersek, bódene jumyrtqasyn tutyný adam densaýlyǵyna qanshalyqty paidaly ekenin baiqaýǵa bolady. Bizder bódene jumyrtqasyna tájiribe júrgizgenimizde, onyń dárýmendik quramy taýyq jumyrtqasyna qaraǵanda 3-4 ese joǵary ekenine kóz jetkizdik. Kezinde AQSh Japoniiaǵa atom bombasyn tastap, úlken ekologiialyq apatqa ushyratqannan keiin, japondyqtar bódeneniń adam boiyndaǵy radiatsiiany ydyratatynyn bilip, mindetti tamaq ratsionyna engizgen. Sol kezde árbir japon balasy tańerteń mindetti túrde bódene jumyrtqasyn shikidei ishetin bolǵan. Osynyń arqasynda japon halqy densaýlyǵyn túzep, oilaý qabiletin damytty. Búginde joǵary deńgeide damyǵan memleketterdiń kóshin bastap keledi. Bódene japon halqyn qutqaryp qaldy desek te bolady. Kezinde Shyńǵys hannyń ózi jaraly jaýyngerlerine bódeneniń jumyrtqasyn ishkizip, aiaqqa turǵyzǵanyn tarihi kitaptardan oqyǵanym bar.
Taýyqqa qaraǵanda, bódeneniń dene qyzýy 2 gradýsqa joǵary. Sondyqtan, onyń jumyrtqasyn udaiy tutynǵan adamnyń qan ainalymy óte jaqsy jumys isteidi. Budan basqa, bódene jumyrtqasy adamnyń immýnitetin kóteretin qasietke ie.
– Áńgimeńizden bódene ósirýdiń óte paidaly kásip ekenin baiqadyq. Judyryqtai qusty qalai kóbeitýge bolady?
– Bódeneni zamanaýi inkýbatordyń kómegimen kóbeitýge bolady. Bul qustyń jaratylysyn zerttegende, inkývatsiiaǵa 9-12 gramm bolatyn jumyrtqalaryn paidalanǵanda, 80 paiyzǵa deiin balapan alýǵa bolatynyna kóz jetkizdik. Keibir sharýalar usaq, iri jumyrtqalardy inkývatorǵa salyp jatady. Biraq olardan balapan paida bolmaitynyn túsinbeidi. Iri jumyrtqalarda uryq damymaitynyn sharýalar eskerýi tiis. Inkývatordan shyqqan balapandardyń aldy 35 kúnde jumyrtqalai bastaidy. Toqsan kúnde olar jumyrtqalaǵyshtyqtyń joǵarǵy deńgeige jetedi. Jalpy, bódene bir jarym jylǵa deiin sapaly jumyrtqa beredi. Eger ony sapaly jemmen azyqtandyrsa, biraz ýaqytqa deiin sapaly ónim alýǵa bolady. Negizinen, bódeneni qurama jemmen azyqtandyrǵan jón. Sol kezde jaqsy ónim alýǵa bolady. Biz bódenege asqabaq bergende jaqsy jumyrtqalaityna kóz jetkizdik.
– Bódenege qatysty aldaǵy ýaqytta qandai zertteý jumystaryn júrgizý kerek dep esepteisiz?
– Zertteýdi qajet etetin salalary jetip artylady. Qazaqstanda tek qana bódene sharýashylyǵyn zertteýmen ainalysatyn institýt turmaq, shaǵyn zerthana joq. Búginde QazUAÝ-dyń birneshe ǵalymdary bódeneni zerttep, olqylyqtyń ornyn toltyrǵanyn kóńilge jubanysh sanaimyz. Ainalamyzdaǵy kórshilerimiz – Qytai, Resei, Ýkraina jáne Belarýssiiada bul baǵytta qyzý jumystar júrip jatyr. Biz de qarap qalmaýymyz kerek. Bódene ósirý isin memlekettik turǵydan qoldaýdyń mańyzy zor dep esepteimin. Kezinde Asqar Aqaev óziniń ulyqtaý rásimine kelgen qonaqtarǵa bódene jumyrtqasyn usynyp.
– Bódeneni zerttegende qandai da bir sharýashylyqtarǵa baryp tájiribe júrgizgen shyǵarsyz?
– Almaty oblysynyń aýmaǵyndaǵy bódene ósiretin sharýashylyqtarmen bailanysyp jumys istedik. Bódene tabiǵatynan shýly jerdi jaqtyrmaidy. Sondyqtan, bul qusqa arnalǵan sharýashylyqtar eldi mekennen jyraqta ornalasady. Bódene qarańǵy jerlerdi jaqsy kóretin qus. Kóbine túnde qonys aýdarady. Al kúndiz qalyń shóptiń arasynda jasyrynyp jatady. Bódene taýyq tuqymdas qustardyń arasynda ushatyn jalǵyz qanatty qus. Qazaqstandaǵy jabaiy bódeneler kún sýytqanda jyly jaqqa ushyp ketedi.
– Bódene jylý súietin qus boldy ǵoi?
– Iá, bódene jylýdy jaqsy kóredi. Olar qora ishinde jel ótinde qalyp qoisa, ónimdiligi kúrt tómendep ketedi. Bul qusty ósirýge niettengen adamdar aldymen qorasyn jaqsylap sailap alǵany jón. Bódenelerdi arnaiy tórt qabatty torlarǵa qamap, tirshiligin baqylaǵanymyzda tómengi qabattaǵy tordaǵylardyń kóp jumyrtqalaitynyn baiqadyq. Iaǵni, tómengi qabat qarańǵy bolǵandyqtan, bódeneler ózderin jaily sezingen. Jalpy, bódene jumyrtqasy bir aptaǵa deiin óziniń qunaryn 100 paiyzǵa deiin joǵaltpaidy. Al 30 kúnnen keiin jumyrtqasynyń qunary 70 paiyzǵa kemidi. Sondyqtan, dúkennen jumyrtqany satyp alǵanda abailaǵan jón.
Nurlan Jumahanov,
«UǴTAO» AQ Qoǵammen bailanys bóliminiń jetekshisi
