Shyǵys filosofiiasynyń atasy - Ál-Farabi
Bilim jolynda óshpes iz qaldyrǵan, talai sańlaqtardy moiyndatqan ǵulama árine, Ábý Nasyr Ál-Farabi.
Ál-Farabidiń eńbekteri men ómiri tutas ǵylym. Filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor, Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversiteti ál-Farabi ortalyǵynyń direktory Jaqypbek Altaevtiń aitýynsha, Farabitaný murasyn zertteýdi 5 topqa bólýge bolady.
«Birinshi topqa ortaǵasyrlyq arab, parsy ǵalymdarynyń jazbalary kiredi. Ekinshi topqa farabitanýdyń taǵy bir úlken salasyn HIH-HH ǵǵ. Mysyr, Siriia, Livan, Iran jáne Aýǵanstan ǵalymdary tolyqtyrdy. Farabitanýdaǵy úshinshi topty batys avtorlary quraidy. Bul saladaǵy Farabi murasyna qyzyǵýshylyq HV ǵasyrdan bastalady. Farabitanýdaǵy tórtinshi topqa patshalyq Resei jáne keńes zamanyndaǵy shyǵystanýshylar jatsa, farabitaný ǵylymynyń besinshi tobyna túrkitildes halyqtar ǵalymdarynyń eńbekterin jatqyzýǵa bolady»,- dep Jaqypbek Altaev jiktep bergen edi.
Ábý Nasyr Ál-Farabi ǵylymnyń san salasyn meńgergen kemeńger tulǵa retinde tarih betinde esimi altyn áriptermen jazylǵany daýsyz. Ál-Farabidiń ómiri jaiyndaǵy maǵlumattar uly oishyl, ári úlken saiasatker, bilgir fizik, astronom, daryndy matematik, iri filolog jáne mýzykanyń atasy bolǵan dana ári dara jan ekenin dáleldeidi.
Ol sanaly ǵumyryn bilim men ǵylymǵa arnaǵany barshaǵa belgili. Búgingi egemen eldiń Aziia men Eýropamen qarym-qatynas ornatýyna keshegi ótken ǵulamanyń sara joly sebepker syndy.
Tirshiliginde Eýropa elderinen shyǵystyq ilim alýy osyǵan dálel. San ǵasyr artta qalsa da shyǵyspen rýhani bailanys ornatýymyzǵa da yqpal etken danalardyń eńbekteri ekeni jasyryn emes.
Rýhani bailanystyń naqty kórinisiniń biri, ári negizgisi – ádebi bailanystar. Bai qazaq ádebieti shyǵystyq kórkem sóz ónerindegi jaqsylyq nyshannyń qai-qaisysyn da jatsynbaǵan, boiyna sińire bilgen. Munyń ózi qazaq ádebietiniń álemdik órkenietke qulash urýynyń, álemdik ádebietpen sýsyndaýynyń jáne ózgelerge tanylýynyń kórinisi retinde baǵalanady.
Aristotelden keiingi ekinshi ustaz atanǵan ǵalym óziniń ádebietke qatysty negizgi teoriialyq oi-pikirlerin: “Ritorika”, “Poeziia óneriniń kanony týraly traktat”, “Poeziia óneri týraly”, “Ǵylymdardy klassifikatsiialaý týraly traktat”, “Óleń jáne uiqas týraly sóz” jáne t.b. eńbekterinde saralaidy. Onyń osy aitylǵan eńbekterindegi teoriialyq oilary men kórkemdik-estetikalyq pikirleri áli kúnge máni men mańyzyn joiǵan joq.
Qaitalanbas muqra qaldyrǵan Farab jerinen shyqqan sańlaqtyń «Poeziia óneri jaily», al ekinshisi «Poeziia óneriniń qaǵidalary» traktattary poetikaǵa qatysty jazylǵan týyndylarynyń ishindegi shoqtyǵy biik eńbegi.
Taqyryptary jaǵynan uqsas kelgen qos shyǵarmanyń mán-mazmuny eki túrli. Bir oidy qaitalamaityn oishyldyń eńbekteriniń ómirsheń bolýyndaǵy syrda osynda jatyr.
Arsitoteldiń shyǵarmalaryna qanyqqan Ál-Farabi, temirqazyǵynyń oiyn saralaýdan jalyqqan emes. Ǵalymnyń, Aristoteldiń «Poeziia óneri jaily» eńbegin taldap jazǵan «Poeziia óneriniń qaǵidalary» atty traktaty sózimizge dálel. Əl-Farabi bul týyndysynda ózi «hakim» dep ataǵan Aristoteldiń poetika boiynsha tujyrymdary men ilimin túsindiredi.
Bul eńbenginde sulý sózden sarai soqqan aqyndardy úsh topqa bólip qarastyrǵan. Birinshisi, teoriialyq turǵydan atalmysh óner týraly habar bolmasa da tabiǵi qabileti barlar. Ekinshi toptaǵy aqyndar, olar tabiǵi daryndarymen qatar, poeziia ónerinde de tereń bilgirligimen sipattalady. Úshinshisinde –alǵashqy eki toptaǵy aqyndarǵa elikteýshiler dep zerdelegen.
Farabi qashanda teoriia men tabiǵi talanttyń ushtasýyn ónerdiń sharyqtaý shegine jetkizetin uly kúsh sanaǵan. Onyń pikirinshe, «ǵajap poeziia» jasaý úshin aqynǵa erkindik qajet. Óleńnen órnek qurýshy jan bir janrdy jetik meńgergen kezde ǵana óneri kemeldene túsedi degen oidy dáleldep ótken.
Əl-Farabi «Poeziia óneri jaily» traktatynda negizinen arab metrikasyna səikes məselelerge — bəiittiń sońǵy dybysy, uiqas, bir býnaq nemese joldaǵy qysqa daýystylar sany, olardyń óleń ólshemine qatysty jəne t.b. tek arab poeziiasynyń ózine ǵana tən suraqtaryn taldap, sonymen qatar poeziianyń oǵan jaqyn óner — ritorikada qoldanylý erekshelikterine qatysty tujyrym jasaidy. Ədebiet teoriiasynyń «elikteý» teoriiasyna jan-jaqty, əri tereń taldaý júrgizedi.
Ál-Farabi tulǵasy arab poeziiasynyń qyr-syryna tereń boilaǵan. Iaǵni, bul eki eńbektiń ataýy uqsas bolǵanmen, biri klassikalyq grek poeziiasy turǵysyndaǵy, ekinshisi əlemdik ədebiettiń eń kórkem salasynyń biri — arab poeziiasyna arnalǵan týyndylar bolyp tabylady.
Aqyndyq óner týraly sóz qoǵap, oi órbitken oishyl da qara sózden jaiaý emes.
Əl-Farabidiń zamandastary jəne odan keiinirek ómir súrgen Shyǵys pen Batystyń aqyndary, ədebietshileri men tarihshylary ǵulamanyń aqyndyǵy jóninde kóptegen məlimetter jazyp qaldyrǵan.
Keibir tustas shaiyrlar arab-parsy aqyndaryn altyn túiege balap, sol túieniń basy Əbý Nasyr əl-Farabi edi dep sheber beinelegen.
Ǵalymnyń osy jáne ózgede eńbekteri dúnie júzi halyqtarynyń qoǵamdyq-filosofiialyq oilaryna yqpal etti dep aitýǵa bolady. H ǵasyrdan bastap qazirgi tańǵa deiingi myń jyldan astam ýaqyttyń ishinde uly babamyzdyń eńbekteri álem ǵalymdarynyń sýsyndar káýsár bulaǵyna ainaldy.
«Ǵylymi mura qaldyrmaǵan ǵalym naizaǵai oinatyp, kúrkirep turyp, jaýmai ótken bultpen teń”, – degen arab halqynyń dana maqaly bar. Osyndai qanatty oidy tý qyp ustaǵan Ál-Farabi ǵylym men ónerdiń barlyq salasyna ólsheýsiz úles qosyp, artynda óshpes ǵylymi jazbalaryn qaldyrady.
Alty alash pen alty qurlyqqa esimi etene tanys Ál-Farabidi ózge ǵalymdar Shyǵystyń Aristoteli dep ataǵany barshaǵa aian. Artynda qalǵan ǵylymi murasy óte mol. Uly oishyldyń qalamynan eki júzge jýyq traktattar dúniege kelgen.
Ǵylymi jáne mádeni eńbekteri ǵasyrlar boiy ardaqtalyp, urpaqtan-urpaqqa miras bolyp kele jatqan qazaq dalasynyń asyl perzentteriniń eń jaryq juldyzy – Ábý Nasyr ál-Farabidiń tujyrymdary talai tulǵany tárbieleitin basty qural.
