Ministrler men ákimder bastaǵan memlekettik qyzmetkerler budan bylai sýretke, videoǵa túsirý, dybys jazý fýnktsiialary men ǵalamtorǵa qosylý múmkindigi bar gadjetterdi jumys barysynda paidalana almaidy. Tek qońyraý shalyp, hat-habar almasýǵa múmkindik beretin qarapaiym fýnktsiialy uialy telefondardy qoldanýǵa ruqsat. Bul – qyzmettik aqparattardyń áleýmettik jeliler arqyly taralyp ketýine tosqaýyl qoiýdyń amaly. Zamanaýi qurylǵy kúndelikti ómirdiń ajyramas bóligine ainalǵan ýaqytta mundai tyiym qanshalyqty qisyndy?
Memlekettik organdardyń ǵimaratynda smartfon qoldanýǵa tyiym salý jaily Premer-ministrdiń keńsesinen shyqqan qyzmettik hat áýeli WhatsApp messendjeri arqyly elimizdiń túkpir-túkpirine tarady. Onda bul sharanyń memlekettik qyzmetkerlerdiń uialy qurylǵylardy qyzmettik maqsatta belsendi túrde qoldanýy men qyzmettik málimetterdiń WhatsApp arqyly taraý derekteriniń jiileýine bailanysty qabyldanǵany jazylǵan. Talap 24 naýryzdan bastap kúshine enetini kórsetilgen qujatty bastapqyda jurt jeli qoldanýshylarynyń qaljyńy dep túsinip, asa mán bergen joq. Qoldan-qolǵa tarap ketken qyzmettik hattyń túpnusqa ekenin Úkimet músheleri rastaǵannan keiin ǵana kópshilik onyń mazmunyna jiti zer saldy.
Senat otyrysynyń úzilisinde tilshiler ministrlerdi saýaldyń astyna aldy. QR Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministri Tamara Dúisenova jańa talapty qoldaitynyn jetkizdi. «Bul álemniń kóptegen memleketinde taralǵan tájiribe. Buǵan qalypty jaǵdai retinde qaraǵan jón dep oilaimyn. Bul telefondy qoldanbaimyz degen sóz emes qoi. Memlekettik organdarǵa kirý kezinde erejede kórsetilgen uialy telefondar arnaiy orynda qaldyrylýy kerek, al shyǵar kezde qaitadan alyp, qoldana beresiń. Biz barlyq jaǵdaida planshet qoldandyq, úkimet otyrysyna da sonymen bardyq. Bul qurylǵylarda otyrysta qandai máselelerdiń talqylanatyny kórsetilgen. Biz olardy tek úkimet otyrysynda qoldanamyz, mundai planshetti qoldanýǵa ruqsat berilgen», – dedi T.Dúisenova.
Kóptiń «kózaiymyna» ainalǵan qujattar
Aqparat quraldary bul shekteýdi astanalyq stýdent Erasyl Áýbákirovtiń máiiti beinelengen sýretterdiń WhatsApp qosymshasy arqyly taralyp ketýimen bailanystyrǵan edi. Alaida mundai keleńsiz jaittardyń sońy jaqsylyqpen aiaqtalmaitynyn, ony sýretke túsirgen qyzmetker jazalanǵanyn aitqan ministr Qalmuhanbet Qasymov bul jańa erejeniń atalǵan oqiǵaǵa qatysy joq ekendigin jetkizdi. «Uialy telefon qoldanýdy shekteýdiń bul qaiǵyly jaǵdaiǵa qatysy joq. Bizdiń qyzmetkerimiz qyzmet ornynda qoldanýǵa bolmaityn qurylǵyny qoldanǵanǵany keleńsiz jait boldy. Ol óz basshysyna aqparatty jedel habarlaimyn dep, oqiǵa ornyn sýretke túsirip alyp, ony kópke qoljetimdi bailanys quraly arqyly jóneltken. Tártipti óreskel buzǵan qyzmetkerler tiisti jazasyn aldy jáne mundai jaǵdai budan bylai qaitalanbas úshin qajetti sharalardy qolǵa aldyq», – dep túsindirdi vedomstvo basshysy.
Sońǵy ýaqytta memlekettik organ ókilderiniń qoly qoiylyp, móri basylǵan birneshe qyzmettik qujat áleýmettik jeliler arqyly kóptiń nazaryna ilikti. Sonyń biri – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń shartsyz bazalyq kiristi engizý múmkindigin qarastyrý týraly Úkimet basshysyna bergen jeke tapsyrmasy. Jeli qoldanýshylarynyń bir toby qujattyń túpnusqa ekenine senińkiremese, qyzmettik hattyń Memleket basshysynyń jumys ústelinen shyqqanyna shúbásiz sengen ekinshi top onyń mazmunyn talqylaýǵa kirisip ketti.
Sondai-aq, jýyrda ǵalamtorda Astana qalasy ákimi Ádilbek Jaqsybekovtiń Nuráli Álievti ákimniń orynbasary qyzmetinen bosatý týraly ókiminiń uialy telefonmen túsirilgen sýreti tarady. Belgili hokkeishi Fadeevtiń áieliniń ólimin tergeý málimetteriniń búkilálemdik jeli arqyly kóptiń «kózaiymyna» ainalýy da Tyldyq qamtamasyz etý basqarmasy ǵana emes, búkil memlekettik organdar qyzmetine syn boldy. Sondyqtan memlekettik mekemelerde beine jáne aýdiojazbalar jasaýǵa, ǵalamtorǵa qosylýǵa múmkindik beretin uialy telefondardy qoldanýǵa tyiym salynýyn májbúrlikten týǵan shara dep túsinýge bolady.
«Sheneýnikter aqparattyń jariialylyǵynan qorqady»
Memlekettik organdardyń kireberisine smartfon saqtaýǵa arnalǵan arnaiy jáshikter áli tolyq ornatylǵan joq. 24 naýryzda kúshine enýi tiis erejeni oryndaýǵa Úkimet músheleriniń ózi asyǵar emes. Máselen, QR Bilim jáne ǵylym ministrligindegiler óz ǵimarattarynda bul tyiym sáýirdiń basynan bastap engiziletinin aitty. QR Ulttyq ekonomika ministrligi men QR Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministrligi de jańa talapty oryndaýǵa kirise qoimaǵan. Bul vedomstvo óz qyzmetkerleriniń smartfon qoldanýyn 4 sáýirden bastap shektemek.
Aitpaqshy, Qazaqstannyń memlekettik mekemelerinde smartfon jáne ózge gadjetterdi paidalanýǵa tyiym salynatyny jóninde aqparat qulaǵy túrik sheteldik jýrnalisterdiń de nazaryna birden ilikken. Ótken aptada Singapýrdyń Channel NewsAsia saity: «Baspasózde jariialanyp ketken áldebir memlekettik qujatqa sáikes, 24 naýryzdan bastap Qazaqstanda politseiler men memlekettik qyzmetshilerdiń jumys ornynda smartfon paidalanýyna tyiym salynýy múmkin» dep jazdy. Frantsiianyń AFP agenttigine silteme jasaǵan atalmysh sait «Bizge kóp uzamai smartfondaryńdy ǵimaratqa kire beriste qaldyrasyńdar dep aitty, biraq ondai ereje ázirshe kúshine engen joq» degen qazaqstandyq memlekettik qyzmetshilerdiń biriniń sózin keltirgen. Singapýrlyq sait otandyq aqparat quraldarynyń birinde jariialanǵan qoǵam qairatkeri Murat Ábenovtiń pikirin de jariialapty. Ol memlekettik qyzmetshilerdiń endi «smartfonyn shulyǵyna tyǵyp alyp júretinin», al smartfon qyzmetshilerge saparǵa shyǵar aldynda aýa raiy boljamyn bilýden bastap, sózderdi orysshadan qazaqshaǵa aýdarýǵa deiingi qarapaiym nárseler úshin qajet ekenin aitqan.Murat Ábenov bul tyiymdy jappai emes, tek qupiia aqparatpen jumys isteitin adamdarǵa qatysty ǵana engizýdi usynǵan.
Kórshilerdiń qyzmettik qupiiasy qulyptaýly ma?
Jumys barysynda telefonǵa telmirip, ýaqytynyń kóbin áleýmettik jelilerde óltiretin, sol arqyly ujymdyq eńbektiń ónimdiligine kedergi keltiretin qyzmetkerlerdiń kóbeiý saldarynan álemniń kóp eli memlekettik mekemelerde gadjetter qoldanýǵa tyiym sala bastady. Atap aitar bolsaq, ótken jyldyń kúzinde Braziliianyń Rio-de-Janeiro qalasynyń biiligi áskeri politsiiaǵa smartfon men planshet qoldanýǵa tyiym saldy. Qazir braziliialyq saqshylar qyzmet barysynda WHatsApp jáne ózge de áleýmettik jelilerdi qoldana almaidy. Ereje boiynsha atalǵan quraldardy qoldanǵan ofitserler men sarbazdar zań tártibin buzdy dep sanalyp, jazaǵa tartylady. Sondyqtan áskeri politsiia qyzmetkerleri bailanys jasaý úshin tek qyzmettik ratsiiany paidalanady.
2014 jyldan bastap Germaniiada da memlekettik qyzmetkerlerdiń jumys ýaqytynda uialy telefon qoldanýyna tyiym salynǵan. Sol jyly Ázirbaijan parlamentiniń ǵimaratynda da uialy telefon qoldanysyna shekteý qoiyldy. Milli Medjlistiń qyzmetkerleri ǵana emes, onda kelýshi ózge adamdar da ǵimarattyń kireberisine qalta telefondaryn tastap ketýge mindetti. Tyiym tek smartfondarǵa ǵana qatysty emes, Ázirbaijan parlamenti ǵimaratyna foto-videokameralar, zamanaýi fýnktsiialarmen jabdyqtalmaǵan qarapaiym qurylǵylardy alyp kirýge de ruqsat joq.
2015 jyldyń jeltoqsanynda smartfondar qoldanýǵa tyiym salý máselesi Reseidiń Memlekettik Dýmasynda da talqylandy. «Spravedlivaia Rossiia» partiiasynyń depýtaty Dmitrii Gorovtsov Memlekettik Dýmanyń jabyq sharalary kezinde parlament músheleriniń uialy telefondar men planshetterdi paidalanýyn shekteýdi usyndy. Depýtattyń mundai usynys jasaýyna Resei Qorǵanys ministri Sergei Shoigýdyń qatysýymen ótken úkimet saǵaty sebep bolǵan. Jiyn bastalmas buryn uialy telefondardy jinap alý sharasy uiymdastyrylǵanyna qaramastan, mańyzdy jinalys kezinde áriptesteriniń kópshiligi smartfonǵa telmirip otyrǵany depýtattyń narazylyǵyn týdyrdy.
«Men parlament depýtattarynyń gadjettermen, ásirese, iphone jáne ipad qoldanýyna tyiym salatyn zań jobasyn Dýmanyń qaraýyna usynamyn», – dedi Dmitrii Gorovtsov. Taǵy da dep otyrǵany, ol depýtattardyń uialy telefon qoldanýyn retteý qajettigin buǵan deiin de kótergen bolatyn. Sonymen qatar, ótken jyldyń qazanynda Resei Kommýnistik partiiasynyń depýtaty Vadim Solovev pen «Zashitim Rossiiý» qoǵamdyq uiymynyń basshysy Mihail Marchenko qyzmettik aqparat sheteldik barlaý qyzmetteriniń qolyna túspes úshin memlekettik qyzmetkerlerdiń sheteldik internet-servisterdi paidalanýyna tyiym salatyn zań jobasyn Memlekettik Dýma qaraýyna tapsyrǵan bolatyn.
Reseilik depýtattardyń memlekettik qupiialardyń qaýipsizdigi úshin alańdaýy negizsiz emes. Infowatch saraptamalyq kompaniiasynyń 2015 jyldyń birinshi jartysyndaǵy esebi boiynsha Resei qyzmettik aqparattardyń tarap ketýi jóninen AQSh-tan keiingi ekinshi orynǵa shyqqan bolatyn. Zertteýge alynǵan merzimde álem boiynsha qupiia aqparattardyń ǵalamtor arqyly kópke taraýynyń 723 oqiǵasy tirkelgen. Bul kórsetkish 2014 jyldyń dál osy kezeńimen salystyrǵanda 10 paiyzǵa artyq. 2015 jyldyń birinshi jartysynda Reseilik kompaniialar men memlekettik uiymdardyń qyzmettik qupiialarynyń jelige túsý deregi 59 márte qaitalandy. Atap aitqanda, MTS, VTB 24, RJD, SOGAZ syndy iri kompaniialardyń málimetteri internet qoldanýshylarynyń nazaryna usynylǵan. Tirkelgen keleńsiz jaǵdailardyń 65 paiyzynda qyzmettik qupiianyń kópke málim bolýyna zardap shegýshi mekemeniń qyzmetkerleri kináli. Al hakerlik shabýyldardyń úlesi – 32 paiyz.
2014 jyly Reseidiń vitse-premeri Arkadiia Dvorkovichtiń sol jyldyń maýsym-shilde ailaryndaǵy hattary jelide taraǵan bolatyn. «Aeroekspresstiń» Sankt-Peterbýrgtegi jobasyn qarjylandyrý týraly qyzmettik aqparatta Resei úkimetiniń «Pýlkovo» áýejaiynan «Baltiiskaia» metro stansasyna deiin jetetin tarmaqtyń qurylysyna 14 mlrd rýbl bólý múmkindigin qarastyrmaityny aitylǵan. Sondai-aq, 2014 jyly Shaltay Boltay blogynda Gosdýma depýtaty Robert Shlegeldiń qyzmettik jazbalary jariialandy. Kóptiń kózaiymyna ainalǵan materialdarda Resei múddesi úshin aqparattyq soǵys ashýǵa qajetti avtorlar tobyn qurý, sheteldik BAQ-ta Reseidiń bedelin kóteretin pikirlerdiń jariialanýyna yqpal etý jáne sheteldik filmderdiń prokatyn shekteý máseleleri sóz bolǵan.
Resei premeri Dmitrii Medvedevke tiesili dep kórsetilgen gmail.com men yandex.ru-daǵy akkaýnttardyń jazbalary da qaisybir jyly jelide jariia boldy. Onda úkimet basshysy óziniń baspasóz hatshysy Natalia Timakova men orynbasary Arkadii Dvorkovichpen Amazon.com. internet-dúkeninen sátsiz satyp alynǵan Casio G-Shock saǵattary jaily sóilesken. Ile-shala hakerler Medvedevtiń Twitter-degi paraqshasyna suǵyn kirip, «Men qyzmetimnen ketemin. Úkimettiń istep otyrǵan jumystary úshin uialamyn. Keshirińizder» dep jazyp ketken bolatyn.
Ázirge bizdiń qupiia jalpaq álemge jariia bolǵan emes. Áitse de, el ishindegi dúbir men kúbirge kóz tigýshi men qulaq túrýshiler qashan da bolǵan. Qazaqstannyń halyqaralyq geosaiasi arenadaǵy orny nyqtalyp, salmaǵy artqan saiyn olardyń qarasy tipti kóbeimek. Demek, aqparattyq qaýipsizdikti kúsheitýge baǵyttalǵan sharalardy shala atqarýǵa qaqymyz joq.
Anar LEPESOVA
Derekkózi: turkystan.kz
