«Aq qaǵaz – arym, qara siia – qanym» dep aǵynan aqtarylatyn Qabdesh Jumadilov ómir boiy kásibi jazýshy bolǵan desek qazirgi urpaq tań qalar. «Ǵumyrymdy kádimgi fanattar sekildi tek osy ala qaǵazǵa... jazý-syzýǵa arnappyn» deitin jan syrynda da, ókiný emes, maqtanysh bar. Halyq jazýshysynyń ómirbaianyna qarasaq, «Qazaq ádebieti», «Jazýshy» baspasy, «Melekettik Baspasóz Komitetinde» istegen qyzmetiniń bas-aiaǵy 16 jyl eken. Tek qana jazýdan yryzdyǵyn aiyryp, otbasyn asyraǵan sóz súleii keler kúnge anyq qalatyn is – biryńǵai shyǵarmashylyq eńbekpen ainalysyp, 35 jyldy artqa tastapty.
«Qalamaqy – para emes, eńbekaqy» dep jazyp jatqan Q.Jumadilovti qalyń eli «Qarasózdiń Qabdeshi» dep baǵalady. Qalamynan 10 roman, 21 povest, 70-ten astam áńgime, onyń syrtynda kóptegen kósemsózderi jaryqqa shyqqan Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syilyqtyń laýreaty Qabdesh Jumadilov 80-niń seńgirinen qazaq dalasyna qyrandai qarap, sergek otyr. Sebebi, aǵa býynnyń qataryndaǵy aqsaqal jazýshymyzdyń oqtyn-oqtyn sańq ete (kóbinese narazy) qalatynyn estip te, kórip te júrmiz. Olai deitinimiz, marqaiiýynan muńy, qýanyshynan kúdigi basymdaý keletin jazýshynyń qazirgi shyǵarmashylyǵy – tarihi ýaqyttyń naqty shyndyǵymen tamyrlas jatqanynda dep sanaimyz ári «oily adamǵa qyzyq joq bu jalǵanda» dep Abai atamyz da tekke aitpaǵan ǵoi (Krylovtan).
Seksenniń qandai bolatynyn Asan qaiǵydan bastap, Jambylǵa deiin aitylǵan sózderdiń áýenine qulaq qoisaq, «kóz aldyńdaǵy qaraiǵan ekeý bolyp», «bosatyp býynyńnyń shegelerin», «orǵa qulataiyn» dep júretin jas eken. Ary qarai tereńdemei-aq qoiǵanda. Al Qabdesh aǵa osy bir qatal qaǵidatpen keliskisi joq. Jyl saiyn bir kitabyn jaryqqa shyǵaryp jatyr. Onyń bári, álbette, jazýshy seksende eken dep ózinen-ózi kele qoiǵan joq, kúndi túnge, túndi kúnge jalǵaǵan uzaq ta aýyr eńbektiń nátijesi. Taǵy da tań qalmasqa bolmaidy: qazir qalam men qaǵazdan arzan eshteńe joq, sóitse de odan nebir qymbat dúnieler jaryq álemge jol tartýda.
Bul retten kelgende, Q.Jumadilovtiń sońǵy jyldarda óndirip jazǵan shyǵarmashylyq eńbekteri oqyrmannyń ystyq yqylasyna bólenip jatyr deimiz. Jazýshynyń «Árip pen Sara» (2013), «Aqqýdy atpas bolar» (2015), «Akademiktiń kóz jasy» (2015) atty nebári eki-aq jyldyń ishinde baspadan shyqqan kitaptaryna 9 povest, 10-nan asa áńgimeleri jáne ár kezdegi syr-suhbattary toptasypty. Mundaǵy hikaiattar merzimdi basylymdarda jaryq kórgen jáne atalǵan kitaptaryna alǵash ret enip otyr eken ári osy jaǵymen de úlgi kórsetip keledi. Demek, seksendegi sóz súleiiniń qalamgerlik qarymynan taǵlym túigen abzal.
Qalamnan qýat alǵan...
Jazýshynyń joǵarydaǵy úsh kitabyn oqyp otyryp, ár hikaiat, ár áńgime, árbir suhbattardyń sońyndaǵy jazylǵan jyly men aiyna nazarym aýa berdi. Sodan bárin qarap shyqqan soń, tań qalý men qalamgerlik qajyr-qairat týraly eriksiz oiǵa qaldym. «Árip pen Sara» (2013) kitabyndaǵy «Abylaidyń aqyrǵy kúnderi», «Árip pen Sara», «Hannyń basy qansha turady» hikaiattary 2012 jyldyń sáýir, mamyr, tamyz ailarynda jazylypty. «Sóilep bir ketse Súiinbai...» dep altyn dińgek aqynnyń ózi aitqanyndai, jazýshy burqyratyp 5-6 áńgimelerdi qosa jazǵanyn taǵy da olardyń sońynda qoiylǵan datalardan anyq kórip turmyz. Sonda sáýirden bastalǵan shyǵarmashylyq jumysy qarasha ailaryna deiin úzdiksiz júrgeni baiqalady. Onyń arasynda aqsaqalymyz taǵy qaida barǵanyn biz bilmeimiz jáne oǵan ýaqytty qalai tapty eken dep qairan qap otyrsaq, myna kitabynda túrli basylym betterinde bergen syr-suhbattary, belgili jiyndarda sóilegen sózderi, sonymen qatar estelik-esseleriniń de aiy, jylyna deiin anyq jazylyp qoiypty. Beine bir Qabdesh aǵamyz júitkigen konveierge bárin de salyp úlgergen. Kúsh-qýaty tasqyndaǵan jastarda bolatyn qarqynmen 2013-2014 jylda eki kitapty jáne jazyp tastaǵan jazýshynyń kárilik jóninde aitqan bir syr-suhbatyn oqyǵanym bar edi, sóitse de myna eńbekteri bizge úlken qajyr-qairatty jumsap istelgenin kórsetip tur. Árine, burynǵy quiylyp jatatyn kesteli sózder men qýatty oilar seksendegi qalamǵa ońaishylyqpen orala bermes, al biraq jazýshy shyǵarmalarynyń sońyna qoiylǵan datalarǵa oqyrmannyń kózi túspeýi tipti múmkin emes dedik. Jáne, bulardyń bárin taǵy da joǵaryda aitqanymyzdy rastap, ystyq kúiinde, burynǵy jazǵandarymen aralastyrmai jańa jinaqtaryna engizip otyrypty. Al osynyń bárin oqyp shyǵyp, ol oqyǵanyńdy igerip, toqyp alý úshin de az ýaqyt ketpeidi. Bul úsh kitaptyń ózi bir úlken zertteýge negiz bolyp qana qoimai, bir adamnyń birqansha ýaqyt eńbektenýine tolyq jetedi. Aitalyq, jazýshynyń kótergen taqyryby, onyń tarihi negizderi, ideiasy, izdenisteri, taǵy basqa da tolyp jatqan kórkemdik kriteriilerdiń barlyǵy da qysqa qaiyrýǵa kónbeitin sharýalar. Sondyqtan da atalǵan úsh kitapty qazaq ádebietiniń sońǵy jyldardaǵy jalpy kórsetkishi ǵana emes, kúni keshegi, ainalasy eki-úsh jyldaǵy tabysy ekendigin basa aitqym keledi. Álbette, qalamy men qaisarlyǵyna kóbirek arqa súieitin halyq jazýshysy arzan maqtaýǵa sonshama elp ete qalmaidy, tiisti ataǵyn alǵan, jazaryn áli de jazyp jatyr, jasaryn jasap keledi, eń uly syilyq osy ǵoi! Jalpy, muratyna jetken adam týraly ne aitýǵa bolady?!
«Abylaidyń aqyrǵy kúnderi»
Meniń oiymsha, qazaq ádebietindegi Abylai han beinesi qalai jazsań da taýsylmaityn taqyryp. Bul erlik pen dańqqa toly, at aýyzdyǵymen sý iship, er etigimen qan keshken alasapyran dáýir. Joǵaltqanymyzdan qaitarǵanymyz, qosqanymyz kóp jáne sonyń bári de qazirgi Táýelsiz Qazaqstannyń saiasi kartasyn aiqyndaǵan maqtanyshqa toly tarihy. Osy jolda Abylai han men onyń dańqty batyrlary qaldyrǵan uly izderi sairap jatyr. Bastaýy Buqar, Tátiqara, Úmbeteilerden shyǵyp, el ishindegi tarihi dastandarǵa ulasqan, odan keiin S.Seifýllin, M.Jumabaev, M.Áýezov, I.Esenberlinge deiin sozylyp jatqan Abylai han beinesi – Ábish, Sáken, Qabdesh, Maman Baiserkenovterden keiin de bitip qalǵan joq. Jazylyp jatyr jáne jazyla bermek. Ár avtor ózinshe tulǵalaidy. Onyń ómirindegi qym-qiǵash oqiǵalardy bylai qoiǵanda, Abylaidyń jan dúniesine ózderinshe úńilip kóredi. Dostoevskii aitpaqshy, psihologiiaǵa basady. Ras, Abylaidyń asyl armany, onyń uly maqsaty qazaq degen halyqtyń máńgilik muratyn baiandy etý bolǵanyna Q.Jumadilov te shák keltirmeidi. Qazaqtyń hany neni oilady jáne neni oilaýǵa tiis degen jalpyulttyq suraqtardyń aiasynan qarasaq ta, Abylaiǵa ózi qatysqan barlyq isterin ózine saralatyp kórgeni qalyptasqan kórkemdik ádis desek te, jazýshy baiandaǵan tarihi ahýaldyń jalpy barysyn oqyrman jeńil qabyldaidy. Sondai-aq, Abylaidyń jastyq shaǵynda jamalǵan «sabalaq», «qul ediń» deitin «ómirbaianyn» keiin han bolǵanda da betine bastyra beretin avtorlardan Qabdesh aǵa ózin aýlaq ustaǵany bizge unady. Al mynaý epizodtaǵy: Haldan Serenniń tutqynynda bolǵanda Abylai han qazaq hanynyń deńgeiinen túspei turyp tildeskeni, al Ýaq Ótegen batyrdyń oǵan ústime otyr dep jata qalǵany (qońtaishy oryn usynbai turǵyzyp qoiǵan kezde), halyq pen qaranyń bir tilek, bir múddeniń jolynda airandai uiyǵan kezine mysal bolǵanyndai kóńilge shattyq uialatady eken.
Hikaiattaǵy eki han birin-biri shyn túsinip, ózdi-ózderiniń jetistikteri men kemshilikterin ózara sarapqa salyp, arǵy túbinde shyńǵystyq qandardyń toǵysyp jatqandaryn syr qylyp kep, qazaq-jońǵar qarym-qatynastaryna jańasha kózqaras bildirip jatqandary da sóz joq avtorlyq pikir, alaida ony joqqa shyǵarýdan buryn, osynaý eki eldiń arasynda únemi adam etteri qaiqy qylyshpen týralyp jatty degen stereotipti uǵymdy jazýshy batyl buzǵanyn qaperge alǵan jón bolar edi. Tipti, Shyńǵys handy Haldan Serenniń ózi «mońǵol emes, qazaq qoi, al sen óz ornyńda otyrsyń» dep Abylaidy qolpashtaýy qazaq oqyrmanyna jaǵady. Árine, budan búgingi ekiudai pikirlerdiń tańbasy aiqyn kórinis tapqan, alaida osyny Haldan Serenge aittyrǵan jazýshy ony satqyn dep otyrǵan joq, qaita qadirin arttyryp jibergen.
Bári bárin oi eleginen ótkizip kórgen Abylai han jońǵarlarmen únemi soǵysyp ótpegen eken, qyzyn kúń, ulyn qul qyla bermepti. Topyshty eki eldiń bereke-birligin saqtaý úshin, qazirgishe aitsaq, diplomatiiamen alǵan, Ámirsanaǵa da anda bolyp, aqyryna deiin oǵan tirek te bola bildi. Biraq, azýyn aiǵa bilegen jońǵar da jer betinen joiylyp ketti. Ony Abylai óz kózimen kórdi. Ornynda bar ońalar deidi halyq, buǵan búgingi Qazaqstan kýá, al ornynda joqtarǵa ne aitasyń, tek tarihtyń ashy sabaǵy bop máńgi qaldy. Al osynaý qatigez ǵasyrda bilik qurǵan Abylai han qazirgi qazaq ulty úshin orny qai jerde bolýy tiis, qalai qasterlenip jatyr, mine osyndai máseleler kóp tolǵantqandyqtan, onyń rýhyna arnaǵan duǵasyndai bolyp jazylǵan Q.Jumadilovtiń «Abylaidyń aqyrǵy kúnderi» atty tarihi-psihologiialyq (filosofiialyq ta) hikaiaty oqyrmandarǵa da ár qily oi salady dep sanaimyz.
Áripti izdeý
«Árip pen Sara» hikaiaty óner adamdary men óner týyndysynyń taǵdyryn tolǵaidy. Qazaq ádebietindegi aitys óneriniń asyly sanalatyn «Birjan-Sara» aitysy týraly ár alýan pikirler bar. Onyń ǵylymi, tarihi, ádebi ári boljam túrinde aitylyp júrgen kóptegen mysaldary da kezdesedi. Biraq, bári de aitysty ádebiet tarihynan syzyp tastamaidy. Onyń bárin ózara salystyryp jatý uzaqqa ketetin bolǵandyqtan, jazýshynyń osy shyǵarmasy nesimen ózgeshe, soǵan toqtalaiyq. Avtor «Birjan-Sara» aitysy bolmaǵan deitin pikirdi tolyq qýattaidy. Onyń avtorlyq shyǵarma ekenine de qosylady. Al aitystyń avtory Árip Táńirbergenov bolǵanyn da rastaidy. Jazýshy Árip pen Saranyń arasyndaǵy mahabbatty jáne ýaqyttyń teńsizdik dep atalatyn shaǵynda qurban bolǵan kóp jastardyń biri retindegi olardyń oqiǵalaryn, el arasyndaǵy rýlyq, bilik tartystar men taǵy basqa da tarihi jaittardy (Bazaraly, Balaǵaz oqiǵalary) ret-retimen keltire otyryp, óz ustanymyn aiaǵyna deiin alyp shyqqan. Áriptiń Saraǵa degen shyn súiispenshiliginiń kýási jáne kúlli qazaq jastarynyń osyndai jolyna da azamattyq, aqyndyq únin tastap jazyp shyqqan «Birjan-Sara» aitysy óziniń ómirden alynǵandyǵymen ári mahabbatpen qaǵazǵa túskeniniń arqasynda halyqqa keń tarapty. Ómirde ár túrli pendelik jaǵdailardyń saldarynan qosyla almai ketken qos ǵashyqtyń halyqqa aitqan armany, muńy men zary, tipten aiyptaýy da syqyldy bop, tarihi ýaqyttardyń nebir jaýyndary men daýyldarynan negizgi avtorynan airylyp bolsa da jetken «Birjan men Sara» aitysy emes, «Árip pen Saranyń» hikaiasy» dep jazýshynyń qadap aitqan tarihi-kórkem hikaiaty qazaq prozasyna kep qosylǵan taǵy bir tyń dúnie dep bilemiz.
«Hannyń basy qansha turady» atty tarihi hikaiat Kenesary Qasymov týraly jazylǵan. Bul tarihi tulǵa da az jazylǵan joq. Bunyń da bastaýynda Nysanbai jyraý tursa, «Han Kene» men «Qahar» qazaq prozasynnyń shedevrleri bop ádebiet tarihynda qaldy. Jazýshy Dýman Ramazan da osy ulttyq qaharman týraly kóp jumys jasap júr. Al 2012 jyly jazylǵan Q.Jumadilovtiń bul hikaiaty negizinen tarihi júlgeni qatań saqtaǵan. Sol ýaqytta bolǵan barlyq tarihi jaǵdaiattar, batyrlar jáne olardyń jasaǵan erlikteri, tipten Kenesarynyń ainalysy, otbasy jaǵdailaryna deiin túgeldei derlik qamtylǵan. Onyń maqsat-múddesi de jalpy kózqarastardan alshaq ketpegen. Handyqty kóksep, jeke basynyń qamyn kúittedi deitin aiyptaýlarǵa da jazýshy qatal qarsy turǵan. Onyń tarihi tulǵa deńgeiine bir de bir qylaý túsirmei baiandaǵan. Qyl aiaǵy Qalyǵul siiaqtylarmen tildesýiniń ózi iri. Árine, Kenesary basqadai bolýy múmkin emes. Keýdesin tósep jaýǵa da shapqan, basyna qiyn kez týǵanda artyna burylyp ap, joldastaryn tastai qashpaǵan, óitkeni ol óz kúresiniń ne ekenin jaqsy bilgen. Ol ólimnen eshbir qoryqpaǵan. Sebebi, osy isiniń túbi ólimmen aiaqtalatynyn da jaqsy bilgen. Tek, satqyndyq pen opasyzdyqqa qairan qalyp ótipti. «Hannyń basyn tym arzanǵa satqan joqsyńdar ma? Sol aqshany men-aq beretin edim ǵoi senderge...» dep (Qalyǵulǵa). Tóskeide maly, tósekte basy, qaryn bóle bolmasa da, dini bir qazaq pen qyrǵyzǵa aýzy túkti kápirdiń istemegen ailasy qaldy ma eken? Qyrǵyzdy qoishy, ózimizdiń satymsaqtardyń da ult aldyndaǵy uiatty isterin qashanǵy jasyryp-jaba bermekpiz dep, olardyń atyn atap turyp kórsetken Q.Jumadilovti kim deimiz? Ony oqyrman ózi saraptai jatar, biz úshin ol Kenesaryny jazyp otyr, demek sózi de osy bir qaharman uldyń isi men zamanyndaǵydai ashy da shyn bolýy kerek. Qashanǵy aýyzsha aityla bermek. Ómirdiń ózi qatelikterden turǵanymen, keide sonyń ózi durys jolǵa salyp jiberedi. Mysaly, Kenesarynyń zamandastary onyń áreketterin óz ýaqytynda qatty aiyptap, sham kóripti. Sóitse, onyń isi Ult Táýelsizdigi deitin uly muratpen ushtasyp jatypty ǵoi. Onyń sol on jylǵy soǵysy orys otarshyldyǵyn edáýir kesheýildetkenin eskersek, osy siiaqty qazaq dalasyndaǵy barlyq kóterlisterdiń qazaq halqynyń jaýynger jurt ekenin olarǵa moiyndatty. Áitse de, tarihi eńbekter, osy baǵyttaǵy kórkem shyǵarmalar, kinofilmder, tipti el arasyndaǵy sózderge deiin bolsyn, ulttardyń jaýyngerligi jóninde Kavkaz halyqtaryn aita beredi jáne solar kóp dáriptelgen, bul ras, al qazaqqa kelgende, ylǵi bir teris kózqarastar qalyptasqan, nege shyndyq aitylmaidy. Sóitsek, Kenesarynyń kezindegi namyssyzdyq áli sol kúiinde siiaqty. «Basshysy joq, jan-jaqqa tartqan qazirgi qazaq kúii tarihi tulǵanyń denesi birikkenge deiin jalǵasa bermek...» dep aýyrlaý synmen aiaqtalǵan bul hikaiat keibir túitkildi máselelerdi qosa qamtyp jatyr. Álbette, bul hikaiattan árkim ár túrli pikir túiýge tolyq qaqysy bar jáne sony ortaǵa qoiýǵa da shekteý joq.
Shákárimge oralý
«Aqqýdy atpas bolar» hikaiaty da óner adamynyń taǵdyry týraly jazylǵan tragediialyq tolǵanys desem artyq bolmas. Shákárimniń rýhyna baǵyshtalǵan bul shyǵarmasynda jazýshy aqyn ómirbaianyndaǵy keibir tarihi aqtańdaqtardy ashýǵa yqylasty bolǵan. Shákárim qajynyń «japanda jalǵyz jattym elden bezip» dep ózi aitqan kezeńin tańdap alǵan jazýshy sol ýaqyttaǵy barlyq saiasi jaǵdailarǵa túgeldei derlik sholý jasap ótedi. Bári de aqynnyń oiymen, ishki tolǵanysymen, keibir adamdardyń is-áreketterimen, sol kezdegi qazaq jerindegi tarihi ahýaldarmen ózara birlikte tutastai baiandalady. Hikaiatta qasirettiń aqyn basyna ǵana tónip qoimai, qalyń qazaqtyń jalpy ahýaly da múshkildep ketkenin tarihi turǵydan keń aýqymda qatar alyp tolǵaýǵa jazýshynyń ýaqyt pen keńistikti kórkemdik jaǵynan syǵymdap, toptap (hronotop) jibergenimen jinaqy shyqqan. Óitkeni, sonshama mol materialdardyń basyn biriktirý ońai emes. Buǵan jazýshynyń baiyrǵy epikalyq tynysy da kóp múmkindik jasaǵan dep esepteýge bolady. Aitalyq, árqashan ótip ketken ýaqyt ta, shyǵarma boiyndaǵy ótip jatqan ýaqyt ta (siýjettik), bolashaq ta Qabdesh aǵa úshin asa qinalatyn nárse emes. Bárin de qissashyl aqyndarsha, qalaǵan jerinde toqtatyp, basqa oqiǵany aityp ótý, mysaly «Alpamys solai jata tursyn, endi Qarakózaiymnyń jaiyn baian eteiik» degenindei, Abylaidyń Topyshtan týǵan Qasymynan keiin «Kenesary degen ul týatynyn, ol orystarmen on jyl aiqasatynyn bilmeidi-aý!»; «Biz jaqsylyqty jurtqa tezirek jariia etkimiz kelip, oqiǵa jelisinen ozyp kettik bilem. Endi taqyrybymyzǵa qaita oralaiyq» (Kemel Aqyshev týraly túsinikteme berip) dep ketetin kezderinde avtorlyq beine aiqyn kórinip qalsa da oǵan oqyrman onsha renji qoimaidy. Óitkeni, bárin de óz álemine uiytyp alatyn avtor oqyrmanyn da kóp jalyqtyrmaidy. Bul sóz joq dástúrli epikalyq úrdis jáne sony jazýshynyń sheber meńgergeninde. Sebebi, avtor halyqtyń rýhani jadysynda epostan kele jatqan tyńdaýshylyq qasiettiń bar ekenin jaqsy biletindikten, oqyrmandy ózine jyrshy siiaqty baýrap alady. Munyń da mysaldary jazýshynyń joǵaryda atalǵan barlyq hikaiatarynan mol ushyrasady.
Sóz joq, hikaiattaǵy Qunanbai áýleti, Abai urpaqtarynyń basyna túsken qýǵyn-súrginder oqyrmanǵa qaiǵy oilatady. Ásirese, aqynnyń atylǵan soń kókke ushyp shyqqan ǵaziz jany pendelerdiń ústinde qalyqtap júredi. Bárin de kóredi. Adamdardyń opasyz is-áreketterinen rýhtyń ózi uialǵandai. Tek onyń pendeler arasynda bolmaǵany jáne máńgi bola almaityny ǵana kóńilge qýanysh eken, óitkeni ol biikte, al aspan jer emes qoi!..
Shákárimniń Ziiattyń Qytaiǵa ketýine qarsy kelmegeni óte durys bolypty, sebebi urpaǵy, odan da qundy rýhani qazynasy joǵalyp ketpedi. Ózin «Mutylǵan» dep ataǵan ardaqty aqyn, aq joldaǵy qajy – avtordyń paiymdaýynsha aqqý qustai kieli, ony atpaq tursyn, qarý kezeýge bolmaidy, al bul búgingi bizge tarihtyń ashy sabaǵy ekenin uqtyratyndai. Ónerdi aiaq asty etip, ýaqyttyń yǵynda ketkenderdi jáne jalǵanshy urandar men aldamshy ýádelerdiń qurbany bolǵandardy beinelep tolǵanǵan jazýshynyń bul qasiretnamasy qazirgi oqyrmandy ár túrli oiǵa salady dep esepteimin.
Jalpy, jazýshynyń 60 jylǵa jýyqtaityn shyǵarmashylyq joly kórkemdik-estetikalyq izdenisterdiń qyzyǵy men mashaqatyn kóp kórgenine daý bolmaýǵa tiis. Ýaqytynda «Kókeikesti», «Baqyt jolynda», «Sońǵy kósh», «Taǵdyr» «Daraboz» siiaqty súbeli shyǵarmalaryna jazylǵan syn pikirlerdiń, teoriialyq taldaýlardyń bári de siýjet, kompozitsiia t.b.s.s. ádebiettik talaptardy jetkilikti aitqan. Al myna hikaiattarynan atalǵan sharttardy izdep áýre bolmadyq. Sebebi, bir qaraǵanda shablon tárizdi kórinetin ol nárseler jazýshyny jalyqtyrǵan bolýy kerek. Erkin silteitin Qabdesh aǵa ár túrli kedergilerdi qoldan jasaýǵa qulyqty emes jáne bul talaptardy qazirgi proza da, onyń oqýshylary da qoiyp otyrǵan joq. Sondyqtan, baǵzy bir hikaiany sóilep otyrǵan qariianyń aýzyna qalai qarasaq, sol siiaqty Qabdesh Jumadilovtiń jazǵandary da aiaǵyna deiin oqyp shyǵýǵa májbúrleidi. Óziniń tabiǵi aǵysymen bolyp ketken oqiǵalardy asyqpai, aptyqpai (qatań siýjettik emes), kerek jerinde olarǵa ilgerindi-keiindi batyl sheginis jasap (joǵaryda birneshe mysaldar keltirgenbiz), óziniń avtorlyq kózqarastary men ustanymdaryn da jasyryp-jappai (mysaly, Ábilhaiyr han, qyrǵyz halqy týraly, Úristem, Sypatailar, Árip, kommýnistik júie, alash pen bolshevik qazaqtar t.b. jónindegi), baiandaýdyń úshinshi jaǵynda, keibir jaittarǵa tań qala, kóbinese belgisizdik raida qalam terbeýge mashyqtanǵan jazýshynyń tárbielik, tanymdyq baǵytta usynǵan atalǵan hikaiattary qazirgi qazaq kórkemsóziniń erteńgi murasy.
«Akademiktiń kóz jasy»
Bul shyǵarma tarihi-tanymdyq kórkem hikaiat. Oqyrman Q.I.Sátbaev týraly JZL seriiasymen shyqqan kitapty jáne derekti, qujattyq materialdar, ǵylymi maqalalar, kórkem esse-estelikterdiń de mol qorymen dál jazýshydai tanys bolmasa da birshama habardar dep sanaimyz. Al osynaý uly tulǵanyń kózin kórip, tálimin alǵandar, shákirtteri, zertteýshileri de bar. Sondyqtan Qanysh Imantaiuly týraly jazý ońai emes. Biraq, jazýshy bulai oilap, óziniń túigenin, kózqarastaryn, qazaqtyń saiasi-áleýmettik, tarihi-psihologiialyq jaǵdailaryn, ulttyq bolmystarymyzdy, ásirese, minez-qulqymyzdaǵy keibir keritartpalyqtardy aitýǵa hám aiyptaýǵa «Akademiktiń kóz jasyn» jazbai qala almapty.
Qarap otyrsaq, Qabdesh Jumadilovtiń atalǵan hikaiattarynyń bári de tarihi tulǵalar týraly jazylǵan jáne solarǵa kórkemdik turǵydan ózinshe paiymdaýlar jasalady. «Óz ulyn, óz asylyn eskermese, el tegi, qaidan alsyn kemeńgerdi» dep Iliias aqyn aitqanyndai, qazaqtyń kórnekti tulǵalaryna ár urpaq, ár ýaqyt óz sózderin aityp, únemi oralyp otyrmaq. Jazýshy da osyndai maqsattardy kózdegen dep oilaimyz. Al, oqyrmandar taǵy bir rýhani dúniemen tanym kókjiekteri keńeiip jatsa, kórkem shyndyq deitin másele óz mindetin atqarǵany.
Q.Sátbaevtyń M.Áýezovten eki-aq jas kishiligi bolmasa, zamandas adamdar. Birin-biri tolyqtyrǵan qazaqtyń marǵasqa tulǵalary. M.Áýezov 1947 jyly M.Ritman-Fetisovpen birlesip, Qazaqstandy Sovetter Odaǵyna tanystyrý maqsatynda «Pismo s Vostoka» degen maqala jazǵan, sonda elimizdiń iri jetistigi, kórsetkishi retinde Q.I.Sátbaevtyń eńbegine kóbirek toqtalǵan. Al Q.Sátbaevtyń «Abai joly» roman-epopeiasy týraly aitqan oilary qanatty sózge ainalyp ketkeli qashan. Ǵylymdaǵy, shyǵarmashylyqtaǵy jetistikteri men ataq-dańqtary jóninen osynaý eki tulǵanyń ózara uqsastyqtary bar. Ekeýi de Lenindik syilyqtyń iegerleri, alǵashqy akademikter. Tipti, sońǵy demderi de Máskeýde, operatsiia ústelinde bitipti. Bir qairan qalatyn jait: jazmyshqa ozmysh joq desek te qazaqtyń osynaý qos qairatkeri nege Máskeýde jáne óte uqsas jaǵdaida dúnie saldy. 1937 jylǵy qyzyl qyrǵynda bir jyly týyp, bir jyly ólgenderdi aitpai-aq qoialyq...
1930-shi jylǵy ashtyq pen Uly Otan soǵysyn kórgen, ol azdai, 1951-shi jyly qýǵynǵa túsip, 1964-te baqilyq bolǵan Q.Sátbaevtyń ómiri men qyzmettik jolyn hronologiialyq turǵydan aýytqymai baiandaǵan jazýshynyń bul hikaiaty taza kórkem shyǵarmadan góri derekti povest degen janrǵa kóbirek keledi. Avtor da «derekti hikaiat» dep atap kórsetken. Mundaǵy jalpy ahýaldardyń naqty datalary, derekteri tarih oqýlyqtarynda, tarihi eńbekterde jan-jaqty jazylǵan. Ony oqyrman da jaqsy bilip otyr. Al kórkem dúnieni qadaǵalap oqityn adamdarǵa avtor qandai amal-tásil qoldanǵan, jazyp otyrǵan tulǵanyń deńgeiin qanshalyqty tolyqtyra alǵan, psihologiialyq izdenisteri nátijeli shyqqan ba, dialog pen monologtary senimdi me jáne ideialyq ustanymy ne degen suraqtar mańyzdy bolady ǵoi dep esepteimiz. Basqa da tolyp jatqan kórkemdik kriteriilerdi aitpaǵanda.
Osy hikaiatta akademik eki márte jylapty. Biri ashtyqtan kóz jumǵan Ǵazizanyń qazasyn estigende, ekinshi ret Máskeýge ketip bara jatyp. Biri soǵysqa deiin, biri soǵystan keiin. Al qyrqynshy jyldarda Q.Sátbaev óz ómiriniń eń biik maqsattaryn baǵyndyrdy. 30-shy jyldardyń zulmatynda on bestei balanyń ómirin saqtap qalǵan, jeti júzge jýyq qazaqty Jezqazǵan mysyna barlaý jumysyn júrgizgende ár túrli eńbekpen qamtamasyz etken, eńbek pen ǵylymnyń jolynda da talai aitys-tartysqa túsken Qanysh Imantaiuly zamananyń zapyran ýyn da kóp tatypty. Kommýnistik júiemen túsinise alar emes. Bir shikilik bar ekenin sezedi. Al 40-shy jyldary KSRO Ǵylym akademiiasynyń Qazaqstan filialyn qurýy, biryńǵai ǵylymi jumyspen qatar soǵys jyldarynda da soǵystaǵydai qyzmet etipti. Uly Otan soǵysynda «jaýǵa atylǵan on oqtyń toǵyzy Qazaqstan metalynan quiylsa» oǵan Q.Sátbaev sińirgen eńbek az emes bolatyn. Sondyqtan ataq ta, dańq ta uly geologty ainalyp óte almapty. Al 50-shi jyldary osy eńbekterin qorǵaý jolynda kúreske túsipti. Kúnshildik pen kórseqyzarlyqtyń, opasyzdyqtyń Odaqtyq júiemen tamyrlasqan siqyna kózi ábden jetken Q.I.Sátbaev óz ustanymyn tabandylyqpen, azamattyqpen qorǵap qana qoimai, qaita qalpyna keltiripti. Óz biiginen eshbir tómendemei is istep, sóz sóilei alǵan ǵasyr tulǵasynyń ómiri úlgi bop, urpaqqa máńgi qalypty. Hikaiat osy jaǵymen tanymdyq, tárbielik qunyn arttyryp tur. Alaida, osynyń bári de «ishke ketken kóz jasy» bop akademikti aiyqpas dertke shaldyqtyrypty. «Bul bodandyq derti bolsa kerek» deitin jazýshynyń jeke boljamyn da qisynǵa kelmeidi dei almaspyz. Tipten, Ý.Cherchilge aitypty dep: «Men – orta deńgeidegi qazaqpyn. Meniń halqym menen áldeqaida biik!», – degen Q.I.Sátbaevtyń qanatty sózin jazýshy qaita saraptap bergende, kisiniń kóńili sýyp qalady eken. Bylaiǵy kezde ultjandylyq máselesin joǵarǵy notada alyp jiberetinimiz ras. Bul jaman emes, árine, biraq «Akademiktiń kóz jasyn» oqyp otyryp jazýshynyń: «Al, shyn máninde, munyń halqy ǵulamanyń ózinen biik pe? Ondai biikke kóterilgen ult tóńiregine bajailai kóz salyp, aldy-artyn oilamas bolar ma? Óziniń azamatyn jat piǵyldy adamdar soqqyǵa jyǵyp jatqanda, jabyla ún kóterip, arashalap almas pa?», – dep ritorikalyq suraq tastaǵan kezinde tanaýyń tasqa urylǵandai kúi keshesiń. Basqalardyń qandai ýáj aitatynyn bilmeimin, avtordyń osyndai osyp jiberetin ótkir syndaryn oqyǵan kezde (barlyq hikaiattarynan mundai mysaldardy kóptep keltirýge bolar edi) jazýshy bolý mehnatyn arqalap júrgenderdiń bárin de qasterleý kerek...
Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy M.Áýezovtiń: «Ádebiet – ar jazasy. Al ar jazasy bar jazadan aýyr jaza!», – dep eskertýi shyǵarmashylyqpen ainalysatyn adamdarǵa óte úlken jaýapkershilik júktegen ǵoi. Osyǵan da qaramai, seksenge deiin syr («jyr súleii» desek te bolady) súleii siiaqty aitary taýsylmaǵan Qabdesh aǵa taǵy bir jańa shyǵarmasyn aldymyzǵa tartsa, oǵan biz tań qalmaimyz. Tek, ǵumyr jasy uzaǵynan bolýyn tileimiz!
Biz budan buryn Ospan Islamuly týraly jazylǵan «Kókjal» degen tarihi hikaiat týraly óz oilarymyzdy aitqan bolatynbyz, sondyqtan olardy qaitalap jatpadyq («Aqtumanyń «Hanshaiymy», «Tozaq oty» týraly). Al jazýshynyń «Diktatordyń ajaly», «Donjýan qoraz», «Tirandar tyrapai asqan jyl», «Kárilerge em bolatyn dáriler», «Jaǵympazdyń ajaly», «Qysyr keńes», «Qurdastar» siiaqty joǵarydaǵy hikaiattarymen qatar jazylǵan shaǵyn áńgimelerinde qazirgi ýaqyttyń alýan túrli jaǵdaiattary mol baiandalǵan. Keibiri ótken shaqtyń kórkem baiany bolsa da, búgingimen ózara salystyrylady. Munda avtordyń jeke kózqarastary da anyq aitylady. Qabyldaý, qabyldamaý oqyrmannyń óz paiymyna bailanysty. Al ortaq pikirge kelip jatsa, jazýshynyń negizgi ustanymy oryndaldy degen sóz. Óitkeni, ótken men búginniń ara jigi sonshalyqty alystap ketpepti. Keshegi quldyq qamytty ár túrli jaǵdaida, ár basqa kórinistermen áli de súirep júrgen syńaimyz bar. Sondyqtan, ótkenniń ashy sabaǵy nege qaitalana beredi. Osyǵan qapa bolatyn halyq jazýshysy qalamgerlik qairatymen kúres júrgizip júrgendei. Keide ashy iýmormen pendelik minezderimizdi kóz aldymyzǵa keltirgende kúlip otyramyz, áitse de bul kúlkini synshyldyqtyń sýyq qabaǵy lezde tiyp, uialtady eken.
Qoryta kelgende, óziniń dara stilimen (epikalyq) qazaq kórkemsózine tynymsyz qyzmet etip kele jatqan Qabdesh Jumadilov, shyn maǵynasyndaǵy halyq jazýshysy. Al qazaqtyń ótkeni men búginine árdaiym oralyp otyrý degenimiz – erikkenniń isi deýge qaqymyz joq. Buny, halyqtyń kórkem tarihyn, Qabdeshtei sóz súleii tolǵap jatsa, odan oqyrmandardyń ziian kórýi múmkin emes, qaita rýhani dúnieniń adamǵa til qatqanyn quptaý kerek.
Ermek Qanykeiuly
15.03.2015 jyl.
