Onymen myqty saiasatkerlerdiń tizimi jasalyp, toby qurylady. Sodan keiin de ol «topovyi». Elimizde úzdik «topovyi» saiasatkerdiń úshtigine kiretin tulǵanyń biri – Berdibek Mashbekuly Saparbaev.
Áńgimeni reitingden bastaǵan ekenbiz, endeshe sonyń ózin «sóileteiik».
«Mynaý túsinip otyr ma ózi?»
«Qazaqstan» ulttyq arasyndaǵy «Apta» baǵdarlamasynyń saraptamalyq ortalyǵy zerttep, tizimin jariialaǵan qazaq tilinde qapysyz sóileitin atqaminerlerdiń ondyǵyna ol kisi shúbásiz kirgen.
Investorǵa memlekettik til týraly aitqany el esinde shyǵar. Tipti, internette sheteldik aýdarmashyǵa: «Mynaý túsinip otyr ma ózi?» degen ákimniń videosy áli kúnge «hit».
Bir jyl buryn salynǵan ol videony Youtobe-ta 100 myńǵa jýyq adam qarap, 2 myń adam «laik» basqan. Osy jaittan soń orystildi qaýym bir dúrlikkendei bolyp edi. Alaida munyń olarǵa túk qatysy joq-tuǵyn.
Kóp bile bermeitin shyǵar, bizdiń jerimizge kelgen keibir Qytai investorlary qol astyndaǵy jumysshylarynan qytai tilin úirenýdi talap ete bastaǵan. Berdibek Saparbaevtyń osy atyshýly videosynan keiin bul másele sap tyiylǵanǵa uqsaidy.
Iá, ol kisini daýly máselelerdi sheshýde myqty deidi. 90-shy jyldardyń qiyn-qystaý kezeńinde-aq Berdibek Mashbekuly mundai mektepten ótip úlgergen. Bas kótergen talai kenshimen kezdesip, talai investordy tize búktirmese de, degenine kóndirgen. Qazir de sol!
Jer daýy, oramal daýy syndy óte shetin, baiqamasa úzilip ketetin qyldai máselelerdiń basy-qasynan taǵy da Berdibek Saparbaevtyń tóbesin kóremiz. Muny kezdeisoqtyq deýge bola ma?..
«Saiasat» portaly túzgen «Bitimger saiasatkerler» tobynda Berdibek Saparbaev atynyń jeke-dara kórsetilýiniń mánisi de osynda bolsa kerek.
Osy baǵytta atqarǵan jumysyna dán riza belgili áleýmettanýshy Gúlmira Ileýova tipti: «Saparbaevtyń deńgeiindegidei óńir basshysy Qazaqstan túgili, Reseide de saýsaqpen sanarlyq» dep baǵa beredi.
Berdibek Saparbaevpen 1990-jyldardan qyzmettes bolǵan qoǵam belsendisi Ámirjan Qosanov ony «sol kezde reforma jasaǵan úkimettiń bedeldi tulǵalarynyń biri» sanatyna qosady.
Biznesti shymkenttikter dóńgeletedi...
Basqa basshylardan bolmysyn bólekteitin taǵy bir qasiet bar. Bul saiasatkerdiń artynan ilestirip júretin komandasy. Bir qyzyǵy, ol kisiniń komandasynda shymkenttikter kóp.
1999 jyly Ońtústikti basqarǵanyn jaqsy bilemiz. Sol kezde birshama adamdy iriktep alǵan sekildi. Biraq nege shymkenttikter?.. Onyń ózindik qupiiasy bar eken. Árine, bul arada túrli joramal aityp, oidy san-saqqa júgirtýge bolady. Biraq onyń jaqsy qyryn ǵana sóz etkimiz keledi.
Bizde Iýtýbtyń negizinde Qaztýbty jasaýshylardyń biri, IT salasynyń bilikti mamany Azamathan Ámirtaev degen pysyq jigit bar.
Qazir Almaty men Astanany damyǵan elderdiń jasyl jelekke oranǵan shaharlary sekildi tap-taza etemin dep aldyna ambitsiialyq maqsat qoiyp júr. Benzindi gazǵa, gazdy jańartylǵan energiia kózderine kóshirý úshin jańa tehnologiialardy qos megapoliske alyp kelip, onyń júzege asyrylýyn qadaǵalamaq. Onyń arty ne bolady, bolashaqta kórermiz.
Mine, osy basty isteitin, qolynan is keletin kreativti jas júrgen jerinde «Qazaqstannyń biznesin shymkenttikter dóńgeletedi» dep únemi aitady eken. Ol ózi Almatynyń jigiti. Shymkentke esh qatysy joq. Árine, basqa óńirdiń biznesmenderi bul sózge shamdanyp qalýy múmkin. Biraq Azamathan bul oiyn bylai tujyrymdaidy:
Birinshiden,
Shymkent – Qazaqstanda halqy eń kóp óńir.
Ekinshiden, ol jaqta asta-tók qazba bailyq degen joq, iaǵni qazyp alyp, op-ońai tabys taba beretin.
Úshinshiden, keńes zamanynyń ózinde shymkenttikter biznespen ainalysqan, iaǵni tájiribeleri, kórgen-túigenderi kóp.
Tórtinshiden, bizneske kelgende Shymkentte ǵana tamyr-tanys ról atqarmaidy. Naǵyz doda, naǵyz básekeles orta osynda, qaisy myqty sol ǵana jetistikke, mol tabysqa jetedi.
«Mundaǵy kásipkerlerdiń qarym-qabileti múlde basqa, túk shyqpady dep qarap otyrmaidy, bireýi bolmasa, ekinshisin, ekinshisi bolmasa, úshinshi iske qarmanady. Bastysy lekten qalmaidy, túbi birdeńege qol jetkizedi. Al biznes naǵyz osyndai adamdardyń salasy. Sodan keiin de Qazaqstannyń biznesin dóńgeletetin shymkenttikter dep únemi aityp júrem», – deidi ol.
Kórdińiz be, shymkenttikterdiń osyndai qasietin Berdibek Mashbekuly da jaqsy ańǵarǵan. Sondyqtan komandasynan olardy bir eli qaldyrmaidy.
Ákim bol...
Ákimnen ózi ne talap etilýshi edi? Árine, óńirdiń ál-aýqatynyń jaqsarǵany, adamdardyń jumyspen qamtylǵany. Al jumyspen qamtý úshin jańa jumys oryndary ashylýy kerek. Al jańa jumys ornyn ashý úshin biznes tilin biletin bilikti adamdar qajet. Tek biznes emes...
Berdibek Mashbekuly ideologiia jaǵyna da myqty. Óz komandasymen «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy atqarylmaq túgili, áli sóz bolmaǵan kúnderi osy isti alaýlatyp-jalaýlatpai-aq, ym-jymyn bildirmei júzege asyrǵan. Iá, taǵy da shymkenttik adam kapitalyn paidalana otyryp.
Máselen,
ol kisi 5 jyldan asa basqarǵan Shyǵys Qazaqstandy alalyq. Orystanǵan óńir. Túbegeili emes, árine. Biraq munda keibir shyǵystyqtar aqpen dos bop, shoshqa etin jeńsik as retinde jep júrgenine qaramastan, óziniń orystanǵanyn áste moiyndamaidy.
Qalai moiyndasyn, bir-birine uqsas, sol ózderi qalyptastyrǵan birqalypty orta, birqalypty salt-dástúr, birqalypty jón-joralǵy. Sondyqtan onyń bárin jón, durys kóredi. Al syrttan barǵan adam synshy, ózimen birge óz tanymy men bolmysyn da ala barady emes pe? Ásirese, qaimaǵy buzylmaǵan qazaqy orta – Shymkenttiń jóni bir bólek.
Árine, shyǵysty 100 protsent qazaqtandyrǵan shymkenttikter desek, bul – jańsaqtyq. Biraq onyń belgili bir úlesi baryn taǵy joqqa shyǵarýǵa bolmaidy.
Iá, Berdibektiń kezinde biznes ashyp, qyzmetke barǵan shymkenttikter qazir áli sol ornyn sýytpaǵan, turaqty mekenge ainaldyrǵan. Shyǵystyń qalasy túgili aýdan-aýdanda, aýyl-aýylda qazir jekemenshik jer telimi bar, dóńgeletip otyrǵan biznesi bar shymkenttikterdi kezdestirýge bolady.
Taǵy bir jaǵynan, saiasi tilde muny qan júgirtý deidi. Qazir «Ońtústikten soltústikke kósh» degen baǵdarlama bar ǵoi. Mine, osyny kezinde Berdibek Mashbekuly osylai istep úlgergen.
Minez
Budan bólek, júzi imandy, túri ibaly bolǵanymen Berdibek Saparbaevtyń shalt ketetin, minezge salatyn kezderi de bolady. Kóp odan ondaidy kútpeidi. Biraq ashýǵa minse, minezdiń tizginin qoia beredi ol kisi de. Minez bolǵanda da jaǵa jyrtysyp, bet julysýdan aýlaq.
Qazaqsha ymmen, ymmen bolmasa, dymmen dymyn shyǵarady. Mysaly, uzaq ýaqyt boiyna jaryq berilmegen aýyl ákiminiń svetin qidyrtyp tastaǵan. Qaitadan qostyrǵanda jaryq bárine birdei berildi.
Ony qoishy, joǵarydaǵylardy da tárbielep alatyn ádeti bar ol kisiniń.
Berdibek Saparbaevtyń QR Premer-ministriniń orynbasary bolyp taǵaiyndalar aldynda joǵary laýazymdy yǵai-syǵai jinalǵan saiasi keńestiń otyrysynda baiandamasyn qazaqsha jasaǵan jalǵyz sheneýnik bolǵanyn da el umyta qoimaǵan bolar.
«Óstisek qaitedi» dep áriptesterine úlgi kórsetse, «Óstisek bireý birdeme dei me, dese men daiyn» dep ózin taǵy bir qyrynan kórsetti.
Kereký
Bilesizder me, negizi bul kisi Kerekýge kerek. Kerekýlikter týra osyndai basshyǵa qazir qatty zárý. Qazaq tili ne kerek? Týra osylai aýyz ashqyzbaidy ondaǵylar. Áli sol keńes zamanynda ómir súrip jatqandai sezinedi. Ony aitasyz, bes kósheniń atyn ózgertkende ólip qala jazdaǵan kerekýlikter.
Qazaqtildiń janashyry jalǵyz Rýza apaiymyz qolynan kelgenshe «shaiqasýda». Biraq jalǵyzdyń úni shyqpas, jaiaýdyń shańy shyqpas deidi ǵoi qazaq...
Qazir zaman basqa ekenin bir de bir ákim olarǵa uǵyndyra almaǵan. «Qazaq tiliń ne kerek?» degenderge oblys ákimi Bolat Boqaýovtyń ózi dym dei almady.
Kerisinshe, jany kúigen Rýza apaidy sotqa aparyp, shyj etkizdi. Ádiletsizdik, árine. Múmkin bul óńirge Saparbaev barsa, jaǵdai ózgerer.
Qudai qoldap, sol is oń bop ketse, Saparbaevtyń artynan ilesken bir bolmaityn dabyra áńgimeniń de jelkesi qiylar edi.
Árine, ainalysqany saiasat bolsa, ondai adamdardyń artynan «úrdirtip», jabystyra qoiatyn jaman sóz mindetti túrde bolady.
Bul kisiniń sońyna ilesetin osyndai sóz: Isimen emes, óz-ózin jarnamalaýmen atyn shyǵarǵan basshy degenge saiyp keledi. Mine, osynyń kózin joiatyn bul da jaqsy múmkindik. Kerekýge barsa, Saparbaevtyń aty tarihta sózsiz qalady.
Al Saparbaev Kerekýge bara ma? Bul endi basqa áńgime...
Al bizdiń aitpaǵymyz, «Basshyǵa jarymadyq degennen Qudai saqtasyn!». «Topovyi» basshylarymyz kóp bolsyn, basqa endi ne deimiz?..
Kámshat SÁTIEVA
Arnaiy «Qala men Dala» gazeti úshin
