Budan buryn Astanada jer komissiiasynyń sheshimderi boiynsha ázirlengen jer zańy jaily qoǵamdyq talqylaý ótken. Saiasatker Muhtar Taijan talqylaýdyń aiasynda týyndaǵan birqatar suraqtarǵa jaýap beripti.
Arandatýdyń artynda kim tur?
Budan áleýmettik jeli arqyly arandatýshy hat taraǵan edi. Onda qazir qabyldanatyn zań jobasynda "jer jappai satyla bastaidy, sheteldikterge jalǵa beriledi" dep jazylǵan. Osydan keiin halyq dúrligip, maǵan jan-jaqtan habarlasa bastady.
"Muhtar, bul qalai? Sen osy máseleniń basy-qasynda júrsiń ǵoi, bul ne sonda, ultqa satqyndyq pa?" degen suraqtar jaýdy. Men májiliste qaralyp jatqan zań jobasynda mundai norma atymen joq ekenine júz paiyz senimdi bolyp otyrmyn ǵoi.
Endi muny qalai dáleldeýim kerek?
Oilana kele ashyq jinalys ótkizýge bel býdym. Jiynǵa zań jobasyn ázirlep, parlamentke usynǵan aýyl sharýashylyǵy ministrliginen vitse-ministrdi, jer komiteti tóraǵasynyń orynbasaryn shaqyrdym. Olar resmi tulǵalar, jiynda "jerdi satý nemese sheteldikterge jalǵa berý týraly" norma joq ekenin ashyq aitty. Keiin osy zań jobasyn qabyldap otyrǵan depýtattarǵa sóz berdim. Olar da zań jobasynda mundai sóz joq ekenin qadap aitty.
Jaraidy...
Endi myna zańnyń opponentteri bar: Aidyn Egeýbaev pen Anton Fabryiǵa sóz berdim. Jurttyń kózinshe dálelderi bolsa, kórsetsin dep.
Minberge shyqty, sóiledi, naqty dálelderi boldy ma? Emotsiiadan basqa ne aitty?
Osydan keiin halyq senetin, jaqsy tanityn táýelsiz zańger Abzal Quspan baiandama jasady. Ol da zańda jerdi satý nemese jalǵa berý týraly sóz joq ekenin aitty. Jaraidy, Abzal Quspan meniń dosym bolsyn, ol shynynda da meniń dosym.
Al endi Baqytjan Bazarbek, meniń onymen tanysqanyma eki-úsh ai ǵana boldy. Stýdent kezinen jermen ainalysyp júr eken, maǵan qanshama maqala jiberdi, osy istiń kádimgi mamany. Ol da mundai norma kórsetilmegenin málimdedi. Al endi ne kerek? Men óz maqsatyma jettim. Problemanyń basyn ashyp berdik.
Baiandamalar aiaqtalǵan soń, qoǵam belsendileri sóz aldy. Ermurat Bápi, Rýza apai, 80-shi jyldardan beri saiasatta júrgen, el táýelsizdigi úshin kúresken Saǵat Júsip, Jánibek Qojyq, Luqpan Ahmediarov, Isatai Ótepov taǵysyn taǵy. Bul kisilerdiń pikirin kim satyp ala alady?!
Rysbek Sársenbai da sóz aldy, biraq men ol kisi 25 minýt sóileidi dep oilamadym.
Menińshe, bul tártipsizdik, basqa adamdardyń quqyqtaryn syilai bilý kerek. Bárimiz 5 minýttan ǵana sóileýge kelisip, bekittik. Men múlde sóilegen joqpyn. Iaǵni, meniń tarapymnan úgit-nasihat bolǵan joq. Jiynymyzdyń esigi bárine ashyq boldy. Biraq
keleside men mundai qatelikke jol bermeimin.
Jabyq formatta ótkizip, adamdardy tek tizimmen ǵana kirgizemin. Máselen, men shaqyrmaǵan, biraq óz erkimen kelgen keibir adamdar mas boldy. Qurmanǵazy Rahmetov, mysaly. Qasietti juma kúni kieli jer máselesin talqylaýǵa araqqa toiyp alyp keldi.
Ol ne masqara, jastarǵa qandai úlgi kórsetedi? Keibiri toiǵa kelgendei kishkentai balalarymen júrdi. Bul ne ádet? Qandai mádeniet? Sosyn
minberde sóz sóilep turǵan adamǵa "sen satqynsyń, osyndaisyń" dep Sálim Óten kedergi jasap otyrdy.
Minberde turǵan adamǵa ol úlken kedergi. Aǵalarymyzdyń osyndai usaq tirligin men túsinbedim. Desek te, qoǵamdyq talqylaý jaman ótpedi. Men arandatýshylarǵa jol bermedim, josparymdy sońyna deiin jetkizdim. Shaqyrǵan qonaqtaryma túgel sóz berdim, eki suraqty daýysqa saldym. Amandyq bolsa, men bul úrdisti jalǵastyramyn.
10 sotyq jer
Abzal Quspan Qazaqstan azamatyna 10 sotyq jer berýge qarsy ekenin aitty. Men Abzalmen bul jaiynda sóilestim, onyń argýmentteri jón dep esepteimin. Shynymdy aitsam, bul másele tóńireginde tereń oilanyp kórmeppin. Men bylai oiladym: "baspanasyz júrgender kóp, ásirese, jastar. Sondyqtan halyqqa 10 sotyq jer berý kerek".
Al Abzal maǵan bylai túsindirdi: "qazirgi býyndy 10 sotyq jermen túgel qamtamasyz ettik dep aitaiyq. Al 20 jyldan keiin ne bolady? Basqa býyn keledi, olar da 10 sotyqtan dámeli bolady, jer shekteýsiz resýrs emes qoi. Qashanǵy úlestire beresiń".
Shynymdy aitsam, men bulaisha tereń oilanbappyn. Jaraidy, jer úi deiik. Biraq jerdi qala ortalyǵynan eshkim bermeidi. Iaǵni, aidaladan, mektebi, balabaqsha, aýrýhanasy joq jerden beriledi. Al bizge ýrbanizatsiia degen úrdis kerek. Qazaq halqy ýrbanizatsiialanǵan ultqa ainalýy tiis.
Bolashaqta biz kóp páterli úiler salýymyz kerek. Olar, birinshiden, qalada boi kóteredi. Ekinshiden, infraqurylym paida bolady, balabaqsha, mektep, kitaphana, ýniversitet, aýrýhana salynady. Osy turǵydan alyp qarasaq, men Abzalmen kelisemin.
Qytai
Qytaiǵa kelsek, meniń ákem, ol ózi arabtanýshy, ashyq pikirtalasta qytaitanýshy Murat Áýezovke "biz Reseidiń yqpalynda turǵanda, anaý alysta turǵan Qytaidan seskenemiz" degen edi. Kedendik odaq kádimgi bodandyq, bizdi ekonomikalyq jaǵynan otar el qyldy.
Aqparat jaǵyna kelsek, teledidar, radio oryssha sairap tur. Poligon Qytaidyki emes, Reseidiki.
Men Qytaidan qoryqpaimyn.
Óitkeni tarihta da bizdiń babalarymyz Qytaidan qoryqqan emes. Kerisinshe olar bizden seskenetin.
Men Qytaida bolǵanymda, jergilikti halyqpen sóilestim. Olar óte jýas, momyn halyq, agressivti emes. Qarapaiym halyq kóshpendiler myqty, olardan aýlaq júreiik dep oilaidy.
Biz Qytaidan qoryqpai, ekijaqqa tiimdi biznes jasaýymyz kerek. Olar qoldaryna qarý alyp, bul jer meniki dep kelmeidi. Sebebi sońǵy 40 jylda Qytaidyń saiasaty ondai emes.
Sosyn qazaq qyzdarynyń kóbisi Qytai jigitterine turmysqa shyǵyp jatyr degen áńgime jalǵan. Jai ǵana ishtegi úrei. Konstantin Syroeshkin degen myqty qytaitanýshy bar, ol bárin kórsetti. Men statistikany bilem, ondai joq. Qazaq qyzdaryna da senemin. Árine, Qazaqstanda on úsh milliondai qazaq turady.
Úlken ult bolǵannan keiin, alasy da, qulasy da bolady.
Biraq birli-jarym adam úshin, tragediia jasaýdyń qajeti joq. Qytaimen de qoryqpai, adal, órkenietti biznes jasaýǵa bolady. Al eger bilik ulttyq múddemizdi satyp júrse, ol qytailardyń emes, bizdiń kinámiz. Eki-aq milliony bar Mońǵoliia nege Qytaidan qoryqpaidy? Nege bes million qyrǵyzdar, tájikter qoryqpaidy? Al biz 18 million bola tura, nege qorqamyz?! Kerisinshe, olar bizden qorqýy kerek.
Shekteldi!
Shetel azamatyna kúieýge shyqqan qyzǵa nemese sheteldik qyzǵa úilengen azamattyń quqyqtary shekteldi. Qazaqstannyń mundai azamattary shekara qasyndaǵy aýdandarda, tipti jalǵa da jerdi ala almaidy. Tipti Qazaqstan azamaty da ala almaidy. Bizdiń zańymyz moratoriidi de kúsheitti.
Moratoriide zańdy tulǵada 50 paiyz sheteldik bolsa, onda oǵan jer berilmeidi dep aittyq.
Al bizdiń zańymyzda kez kelgen paiyz, iaǵni, nól, bir paiyz úlesi bolsyn, báribir, eshkimge jer berilmeidi. Biz moratoriidi kúsheitip otyrmyz. Ýaqyt bar, biz bul máseleni qaǵida turǵysynan sheship tastaimyz.
Aýyl sharýashylyq jeriniń qansha gektary kimniń qolynda?
Jeke bastyń málimetteri týraly zań bar. Joǵarydaǵylar sony jeleý etedi. Men bul jerde eshqandai da jeke málimet joq ekenin aittym. Bir jaǵynan memleket, ol zańdy tulǵa. Ekinshi tarapta – JShS, ol da zańdy tulǵa.
Bir zańdy tulǵa basqa zańdy tulǵaǵa jerdi jalǵa berip otyr. Jeke bastyń qupiiasy qaida bul jerde. Halyq zańdy tulǵalardy bilýi kerek. Jer kimniń qolynda ekeni bárimizge málim ǵoi, attaryn jasyryp otyr tek.
Latifýndister qazir qorqyp otyr.
Jańa zań boiynsha ár adamnyń qolyndaǵy jeriniń kólemine shekteý qoiylady. Ár aýdan, óńir úshin norma bekitiledi. Buryn Qazaqstanda mundai bolmaǵan.
Ekinshiden, jer paidalanylmai bos tursa, onda memleketke qaitarylady. Latifýndister jerdi igermei jatyr. Eki maýsym, iaǵni bir jylda igermese, keri qaitarady. Sosyn bos turǵan jerge salyqty on ese kóp tóleisiń.
Iaǵni
bizdiń jospar, jerlerdi bosatyp, jergilikti halyqqa kóbirek berý. Sondyqtan bul zań jobasy sapaly.
Iá, halyqqa ókpe arta almaisyń. Halyq bilikke senbeidi, al arandatýshylar sony paidalanyp otyr. Muhtar bilikke satylyp ketti, qarańyzdar, óitkeni ol bai deidi.
Men eshqashan kedei bolǵan joqpyn. Meniń ákem de Qudaiǵa shúkir, kedei bolmaǵan. 2013 jyldan beri bizneste júrgen adammyn. Maǵan sený úshin kedei bolýym kerek pe sonda? Jaraidy, kedei bolaiyn. Men onda saiasatpen ainalysa almaimyn.
Sebebi saiasatpen ainalysý úshin de aqsha kerek. Keremet, qymbat úide turady eken dep jazady. Biraq men jaman úide turǵan emespin.
Munyń barlyǵy argýment pe, aityńyzshy?
Biz zańdy talqylaýymyz kerek. Úlken adamdardyń mundaidy jazyp júrgeni óte uiat, bul topastyq.
Arandatýshylarǵa aitarym túptiń túbinde halyqtyń kózi ashylady. Qazir zań qabyldanady, jer satylmaidy, sheteldikterge jalǵa berilmeidi, sonda myna kisiler ne deidi halyqqa?
Derekkóz: sputniknews.kz
