بۇدان بۇرىن استانادا جەر كوميسسيياسىنىڭ شەشٸمدەرٸ بويىنشا ەزٸرلەنگەن جەر زاڭى جايلى قوعامدىق تالقىلاۋ ٶتكەن. ساياساتكەر مۇحتار تايجان تالقىلاۋدىڭ اياسىندا تۋىنداعان بٸرقاتار سۇراقتارعا جاۋاپ بەرٸپتٸ.
ارانداتۋدىڭ ارتىندا كٸم تۇر?
بۇدان ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى ارانداتۋشى حات تاراعان ەدٸ. وندا قازٸر قابىلداناتىن زاڭ جوباسىندا "جەر جاپپاي ساتىلا باستايدى, شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸلەدٸ" دەپ جازىلعان. وسىدان كەيٸن حالىق دٷرلٸگٸپ, ماعان جان-جاقتان حابارلاسا باستادى.
"مۇحتار, بۇل قالاي? سەن وسى مەسەلەنٸڭ باسى-قاسىندا جٷرسٸڭ عوي, بۇل نە سوندا, ۇلتقا ساتقىندىق پا?" دەگەن سۇراقتار جاۋدى. مەن مەجٸلٸستە قارالىپ جاتقان زاڭ جوباسىندا مۇنداي نورما اتىمەن جوق ەكەنٸنە جٷز پايىز سەنٸمدٸ بولىپ وتىرمىن عوي.
ەندٸ مۇنى قالاي دەلەلدەۋٸم كەرەك?
ويلانا كەلە اشىق جينالىس ٶتكٸزۋگە بەل بۋدىم. جيىنعا زاڭ جوباسىن ەزٸرلەپ, پارلامەنتكە ۇسىنعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنەن ۆيتسە-مينيستردٸ, جەر كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارىن شاقىردىم. ولار رەسمي تۇلعالار, جيىندا "جەردٸ ساتۋ نەمەسە شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرۋ تۋرالى" نورما جوق ەكەنٸن اشىق ايتتى. كەيٸن وسى زاڭ جوباسىن قابىلداپ وتىرعان دەپۋتاتتارعا سٶز بەردٸم. ولار دا زاڭ جوباسىندا مۇنداي سٶز جوق ەكەنٸن قاداپ ايتتى.
جارايدى...
ەندٸ مىنا زاڭنىڭ وپپونەنتتەرٸ بار: ايدىن ەگەۋباەۆ پەن انتون فابرىيعا سٶز بەردٸم. جۇرتتىڭ كٶزٸنشە دەلەلدەرٸ بولسا, كٶرسەتسٸن دەپ.
مٸنبەرگە شىقتى, سٶيلەدٸ, ناقتى دەلەلدەرٸ بولدى ما? ەموتسييادان باسقا نە ايتتى?
وسىدان كەيٸن حالىق سەنەتٸن, جاقسى تانيتىن تەۋەلسٸز زاڭگەر ابزال قۇسپان بايانداما جاسادى. ول دا زاڭدا جەردٸ ساتۋ نەمەسە جالعا بەرۋ تۋرالى سٶز جوق ەكەنٸن ايتتى. جارايدى, ابزال قۇسپان مەنٸڭ دوسىم بولسىن, ول شىنىندا دا مەنٸڭ دوسىم.
ال ەندٸ باقىتجان بازاربەك, مەنٸڭ ونىمەن تانىسقانىما ەكٸ-ٷش اي عانا بولدى. ستۋدەنت كەزٸنەن جەرمەن اينالىسىپ جٷر ەكەن, ماعان قانشاما ماقالا جٸبەردٸ, وسى ٸستٸڭ كەدٸمگٸ مامانى. ول دا مۇنداي نورما كٶرسەتٸلمەگەنٸن مەلٸمدەدٸ. ال ەندٸ نە كەرەك? مەن ٶز ماقساتىما جەتتٸم. پروبلەمانىڭ باسىن اشىپ بەردٸك.
باياندامالار اياقتالعان سوڭ, قوعام بەلسەندٸلەرٸ سٶز الدى. ەرمۇرات بەپي, رۋزا اپاي, 80-شٸ جىلداردان بەرٸ ساياساتتا جٷرگەن, ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسكەن ساعات جٷسٸپ, جەنٸبەك قوجىق, لۇقپان احمەدياروۆ, يساتاي ٶتەپوۆ تاعىسىن تاعى. بۇل كٸسٸلەردٸڭ پٸكٸرٸن كٸم ساتىپ الا الادى?!
رىسبەك سەرسەنباي دا سٶز الدى, بٸراق مەن ول كٸسٸ 25 مينۋت سٶيلەيدٸ دەپ ويلامادىم.
مەنٸڭشە, بۇل تەرتٸپسٸزدٸك, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن سىيلاي بٸلۋ كەرەك. بەرٸمٸز 5 مينۋتتان عانا سٶيلەۋگە كەلٸسٸپ, بەكٸتتٸك. مەن مٷلدە سٶيلەگەن جوقپىن. ياعني, مەنٸڭ تاراپىمنان ٷگٸت-ناسيحات بولعان جوق. جيىنىمىزدىڭ ەسٸگٸ بەرٸنە اشىق بولدى. بٸراق
كەلەسٸدە مەن مۇنداي قاتەلٸككە جول بەرمەيمٸن.
جابىق فورماتتا ٶتكٸزٸپ, ادامداردى تەك تٸزٸممەن عانا كٸرگٸزەمٸن. مەسەلەن, مەن شاقىرماعان, بٸراق ٶز ەركٸمەن كەلگەن كەيبٸر ادامدار ماس بولدى. قۇرمانعازى راحمەتوۆ, مىسالى. قاسيەتتٸ جۇما كٷنٸ كيەلٸ جەر مەسەلەسٸن تالقىلاۋعا اراققا تويىپ الىپ كەلدٸ.
ول نە ماسقارا, جاستارعا قانداي ٷلگٸ كٶرسەتەدٸ? كەيبٸرٸ تويعا كەلگەندەي كٸشكەنتاي بالالارىمەن جٷردٸ. بۇل نە ەدەت? قانداي مەدەنيەت? سوسىن
مٸنبەردە سٶز سٶيلەپ تۇرعان ادامعا "سەن ساتقىنسىڭ, وسىندايسىڭ" دەپ سەلٸم ٶتەن كەدەرگٸ جاساپ وتىردى.
مٸنبەردە تۇرعان ادامعا ول ٷلكەن كەدەرگٸ. اعالارىمىزدىڭ وسىنداي ۇساق تٸرلٸگٸن مەن تٷسٸنبەدٸم. دەسەك تە, قوعامدىق تالقىلاۋ جامان ٶتپەدٸ. مەن ارانداتۋشىلارعا جول بەرمەدٸم, جوسپارىمدى سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزدٸم. شاقىرعان قوناقتارىما تٷگەل سٶز بەردٸم, ەكٸ سۇراقتى داۋىسقا سالدىم. اماندىق بولسا, مەن بۇل ٷردٸستٸ جالعاستىرامىن.
10 سوتىق جەر
ابزال قۇسپان قازاقستان ازاماتىنا 10 سوتىق جەر بەرۋگە قارسى ەكەنٸن ايتتى. مەن ابزالمەن بۇل جايىندا سٶيلەستٸم, ونىڭ ارگۋمەنتتەرٸ جٶن دەپ ەسەپتەيمٸن. شىنىمدى ايتسام, بۇل مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە تەرەڭ ويلانىپ كٶرمەپپٸن. مەن بىلاي ويلادىم: "باسپاناسىز جٷرگەندەر كٶپ, ەسٸرەسە, جاستار. سوندىقتان حالىققا 10 سوتىق جەر بەرۋ كەرەك".
ال ابزال ماعان بىلاي تٷسٸندٸردٸ: "قازٸرگٸ بۋىندى 10 سوتىق جەرمەن تٷگەل قامتاماسىز ەتتٸك دەپ ايتايىق. ال 20 جىلدان كەيٸن نە بولادى? باسقا بۋىن كەلەدٸ, ولار دا 10 سوتىقتان دەمەلٸ بولادى, جەر شەكتەۋسٸز رەسۋرس ەمەس قوي. قاشانعى ٷلەستٸرە بەرەسٸڭ".
شىنىمدى ايتسام, مەن بۇلايشا تەرەڭ ويلانباپپىن. جارايدى, جەر ٷي دەيٸك. بٸراق جەردٸ قالا ورتالىعىنان ەشكٸم بەرمەيدٸ. ياعني, ايدالادان, مەكتەبٸ, بالاباقشا, اۋرۋحاناسى جوق جەردەن بەرٸلەدٸ. ال بٸزگە ۋربانيزاتسييا دەگەن ٷردٸس كەرەك. قازاق حالقى ۋربانيزاتسييالانعان ۇلتقا اينالۋى تيٸس.
بولاشاقتا بٸز كٶپ پەتەرلٸ ٷيلەر سالۋىمىز كەرەك. ولار, بٸرٸنشٸدەن, قالادا بوي كٶتەرەدٸ. ەكٸنشٸدەن, ينفراقۇرىلىم پايدا بولادى, بالاباقشا, مەكتەپ, كٸتاپحانا, ۋنيۆەرسيتەت, اۋرۋحانا سالىنادى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, مەن ابزالمەن كەلٸسەمٸن.
قىتاي
قىتايعا كەلسەك, مەنٸڭ ەكەم, ول ٶزٸ ارابتانۋشى, اشىق پٸكٸرتالاستا قىتايتانۋشى مۇرات ەۋەزوۆكە "بٸز رەسەيدٸڭ ىقپالىندا تۇرعاندا, اناۋ الىستا تۇرعان قىتايدان سەسكەنەمٸز" دەگەن ەدٸ. كەدەندٸك وداق كەدٸمگٸ بوداندىق, بٸزدٸ ەكونوميكالىق جاعىنان وتار ەل قىلدى.
اقپارات جاعىنا كەلسەك, تەلەديدار, راديو ورىسشا سايراپ تۇر. پوليگون قىتايدىكٸ ەمەس, رەسەيدٸكٸ.
مەن قىتايدان قورىقپايمىن.
ٶيتكەنٸ تاريحتا دا بٸزدٸڭ بابالارىمىز قىتايدان قورىققان ەمەس. كەرٸسٸنشە ولار بٸزدەن سەسكەنەتٸن.
مەن قىتايدا بولعانىمدا, جەرگٸلٸكتٸ حالىقپەن سٶيلەستٸم. ولار ٶتە جۋاس, مومىن حالىق, اگرەسسيۆتٸ ەمەس. قاراپايىم حالىق كٶشپەندٸلەر مىقتى, ولاردان اۋلاق جٷرەيٸك دەپ ويلايدى.
بٸز قىتايدان قورىقپاي, ەكٸجاققا تيٸمدٸ بيزنەس جاساۋىمىز كەرەك. ولار قولدارىنا قارۋ الىپ, بۇل جەر مەنٸكٸ دەپ كەلمەيدٸ. سەبەبٸ سوڭعى 40 جىلدا قىتايدىڭ ساياساتى ونداي ەمەس.
سوسىن قازاق قىزدارىنىڭ كٶبٸسٸ قىتاي جٸگٸتتەرٸنە تۇرمىسقا شىعىپ جاتىر دەگەن ەڭگٸمە جالعان. جاي عانا ٸشتەگٸ ٷرەي. كونستانتين سىروەشكين دەگەن مىقتى قىتايتانۋشى بار, ول بەرٸن كٶرسەتتٸ. مەن ستاتيستيكانى بٸلەم, ونداي جوق. قازاق قىزدارىنا دا سەنەمٸن. ەرينە, قازاقستاندا ون ٷش ميلليونداي قازاق تۇرادى.
ٷلكەن ۇلت بولعاننان كەيٸن, الاسى دا, قۇلاسى دا بولادى.
بٸراق بٸرلٸ-جارىم ادام ٷشٸن, تراگەدييا جاساۋدىڭ قاجەتٸ جوق. قىتايمەن دە قورىقپاي, ادال, ٶركەنيەتتٸ بيزنەس جاساۋعا بولادى. ال ەگەر بيلٸك ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ ساتىپ جٷرسە, ول قىتايلاردىڭ ەمەس, بٸزدٸڭ كٸنەمٸز. ەكٸ-اق ميلليونى بار موڭعولييا نەگە قىتايدان قورىقپايدى? نەگە بەس ميلليون قىرعىزدار, تەجٸكتەر قورىقپايدى? ال بٸز 18 ميلليون بولا تۇرا, نەگە قورقامىز?! كەرٸسٸنشە, ولار بٸزدەن قورقۋى كەرەك.
شەكتەلدٸ!
شەتەل ازاماتىنا كٷيەۋگە شىققان قىزعا نەمەسە شەتەلدٸك قىزعا ٷيلەنگەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى شەكتەلدٸ. قازاقستاننىڭ مۇنداي ازاماتتارى شەكارا قاسىنداعى اۋدانداردا, تٸپتٸ جالعا دا جەردٸ الا المايدى. تٸپتٸ قازاقستان ازاماتى دا الا المايدى. بٸزدٸڭ زاڭىمىز موراتورييدٸ دە كٷشەيتتٸ.
موراتورييدە زاڭدى تۇلعادا 50 پايىز شەتەلدٸك بولسا, وندا وعان جەر بەرٸلمەيدٸ دەپ ايتتىق.
ال بٸزدٸڭ زاڭىمىزدا كەز كەلگەن پايىز, ياعني, نٶل, بٸر پايىز ٷلەسٸ بولسىن, بەرٸبٸر, ەشكٸمگە جەر بەرٸلمەيدٸ. بٸز موراتورييدٸ كٷشەيتٸپ وتىرمىز. ۋاقىت بار, بٸز بۇل مەسەلەنٸ قاعيدا تۇرعىسىنان شەشٸپ تاستايمىز.
اۋىل شارۋاشىلىق جەرٸنٸڭ قانشا گەكتارى كٸمنٸڭ قولىندا?
جەكە باستىڭ مەلٸمەتتەرٸ تۋرالى زاڭ بار. جوعارىداعىلار سونى جەلەۋ ەتەدٸ. مەن بۇل جەردە ەشقانداي دا جەكە مەلٸمەت جوق ەكەنٸن ايتتىم. بٸر جاعىنان مەملەكەت, ول زاڭدى تۇلعا. ەكٸنشٸ تاراپتا – جشس, ول دا زاڭدى تۇلعا.
بٸر زاڭدى تۇلعا باسقا زاڭدى تۇلعاعا جەردٸ جالعا بەرٸپ وتىر. جەكە باستىڭ قۇپيياسى قايدا بۇل جەردە. حالىق زاڭدى تۇلعالاردى بٸلۋٸ كەرەك. جەر كٸمنٸڭ قولىندا ەكەنٸ بەرٸمٸزگە مەلٸم عوي, اتتارىن جاسىرىپ وتىر تەك.
لاتيفۋنديستەر قازٸر قورقىپ وتىر.
جاڭا زاڭ بويىنشا ەر ادامنىڭ قولىنداعى جەرٸنٸڭ كٶلەمٸنە شەكتەۋ قويىلادى. ەر اۋدان, ٶڭٸر ٷشٸن نورما بەكٸتٸلەدٸ. بۇرىن قازاقستاندا مۇنداي بولماعان.
ەكٸنشٸدەن, جەر پايدالانىلماي بوس تۇرسا, وندا مەملەكەتكە قايتارىلادى. لاتيفۋنديستەر جەردٸ يگەرمەي جاتىر. ەكٸ ماۋسىم, ياعني بٸر جىلدا يگەرمەسە, كەرٸ قايتارادى. سوسىن بوس تۇرعان جەرگە سالىقتى ون ەسە كٶپ تٶلەيسٸڭ.
ياعني
بٸزدٸڭ جوسپار, جەرلەردٸ بوساتىپ, جەرگٸلٸكتٸ حالىققا كٶبٸرەك بەرۋ. سوندىقتان بۇل زاڭ جوباسى ساپالى.
يە, حالىققا ٶكپە ارتا المايسىڭ. حالىق بيلٸككە سەنبەيدٸ, ال ارانداتۋشىلار سونى پايدالانىپ وتىر. مۇحتار بيلٸككە ساتىلىپ كەتتٸ, قاراڭىزدار, ٶيتكەنٸ ول باي دەيدٸ.
مەن ەشقاشان كەدەي بولعان جوقپىن. مەنٸڭ ەكەم دە قۇدايعا شٷكٸر, كەدەي بولماعان. 2013 جىلدان بەرٸ بيزنەستە جٷرگەن اداممىن. ماعان سەنۋ ٷشٸن كەدەي بولۋىم كەرەك پە سوندا? جارايدى, كەدەي بولايىن. مەن وندا ساياساتپەن اينالىسا المايمىن.
سەبەبٸ ساياساتپەن اينالىسۋ ٷشٸن دە اقشا كەرەك. كەرەمەت, قىمبات ٷيدە تۇرادى ەكەن دەپ جازادى. بٸراق مەن جامان ٷيدە تۇرعان ەمەسپٸن.
مۇنىڭ بارلىعى ارگۋمەنت پە, ايتىڭىزشى?
بٸز زاڭدى تالقىلاۋىمىز كەرەك. ٷلكەن ادامداردىڭ مۇندايدى جازىپ جٷرگەنٸ ٶتە ۇيات, بۇل توپاستىق.
ارانداتۋشىلارعا ايتارىم تٷپتٸڭ تٷبٸندە حالىقتىڭ كٶزٸ اشىلادى. قازٸر زاڭ قابىلدانادى, جەر ساتىلمايدى, شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸلمەيدٸ, سوندا مىنا كٸسٸلەر نە دەيدٸ حالىققا?
دەرەككٶز: sputniknews.kz
