«Bizdiń bilik Batyspen eshqashan arazdasqan emes. Osy ýaqytqa deiin syilasyp keldi. Resei sekildi arsyldap, aitys-tartysqa túsip, betten alyp, tóske shaýyp kórgen joq», – deidi Sátpaev.
Onyń pikirinshe, Batyspen qabaq shytyspaýǵa tyrysatyn bizdiń bilik sanktsiiaǵa ilikse, otyz jyl boiy qasyqtap jinaǵan saiasi imidjin rásýá qylady. Eýropanyń kóz aldynda Resei men Túrikmenstannyń kebin kiip, Orta Aziianyń kóshbasshysy degen repýtatsiiasyna kesiri tiedi.
«Eýropa – bizdiń sheneýnikterdiń ekinshi Otany. Ol jaqta záýlim saraiy bar, boianyp-sylanyp otyrǵan toqaldary bar, buǵan biznes aktivteri men Eýropa bankterindegi esep-shotyn jáne qosyńyz. Qazaqstan sanktsiiaǵa ilikse osy bailyqtyń bári buǵatqa túsip, odan qaldy resmi túrde jurtqa jariia etiledi. Eýropaǵa enetin esik tars jabylady!
Qazaqstanda biznes jobalary bar Batys kásipkerleri de sanktsiiadan japa shegip, «qara tizimge» ilikken tulǵalarmen qandai da bir kelissóz júrgizýge tyiym salynady», – deidi ol.
Eýroparlament sanktsiia týraly eskertý jasaǵany bolmasa, sózden iske kóshken joq. Sátpaevtyń aitýynsha, Qazaqstan biligi álgi eskertýge qulaq aspai, Toqaev ýaǵda etken saiasi reformany kesheýildete berse, Batystyń nysanasyna myqtap turyp iligemiz.
…
Qazaqstanǵa tutastai sanktsiia salý týraly másele joq. Batys saiasatkerleri eldiń mundai kúige túskenine siz ben bizdiń kináli emesimizdi jaqsy biledi.
«Bárine, bárine jaýapty – bileýshi elita. Biliktegi úrkerdei top. Eýroparlament qararyn sholyp shyqsańyz, adam quqyǵyn tabanǵa taptap otyrǵan biliktegi jekelegen tulǵalardy «qara tizimge» kirgizý múmkindigin qarastyrǵanyn ańdaisyz», – deidi Dosym Sátpaev.
Qarar demekshi, onyń mazmunyna da az-kem toqtalyp ótelik. Ótken aidyń ortasynda Eýropa Parlamenti Qazaqstandaǵy adam quqyqtaryn synaityn taǵy bir qarar qabyldady. Qujatta elde azamattyq qoǵamnyń aiasy tarylyp, adamnyń quqyǵy aiaqasty boldy jáne qańtardaǵy Parlament sailaýy ádiletsiz ótti delingen. Muny Eýroparlamenttegi 693 depýtattyń 598-i qoldady. Bul qararǵa qarsy shyqqan depýttar da boldy. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymynyń Sailaýlardy baqylaý biýrosynyń esebine súienip jasalǵan qararǵa 43 depýtat qarsy shyqqan.
Sátpaevtyń naqtylaǵanyndai, «qara tizimge» engenderdi AQSh-ta «Magnitskii tizimi» dep ataidy. Batys elderi «Eýropanyń adam quqyǵy boiynsha jahandyq sanktsiialyq júiesin» ótken jyldyń jeltoqsanynda ǵana qabyldaǵan. Saiasattanýshy sóz oraiynda Batystyń orys oppozitsioneri Aleksei Navalnyidy ýlaýǵa qatysy bar reseilik sheneýnikterge jekelei sanktsiia salǵanyn eske salypty.
Sonyń aldynda Eýroparlament Minskidegi mitingilerdi basyp-janyshtaǵan Belarýs biliginiń ókilderin de «qara tizimge» kirgizgen.
«Minski men Máskeýdiń áreketi otqa mai quiǵandai boldy. TMD keńistigindegi avtoritarly memleketter men Batys áleminiń arasy kúrt buzyldy. Belarýstegi saiasi oqiǵalar men Navalnyidyń ólim aýzynan qalǵanyn kórip otyrǵan AQSh pen Batys istiń nasyrǵa shapqanyn túsindi. Avtoritarly júielerdi tym erkinsitip, erkeletip jibergenine kesh te bolsa kózi jetti.
Budan bylai AQSh pen Batys Reseidegi, Orta Aziiadaǵy saiasi protsesterdi muqiiat baqylaityn bolady ári soǵan sai sheshim shyǵarady», – deidi saiasattanýshy.
...
Bylai qaraǵanda, Qazaqstannyń eshkimmen qaq-soǵy joq. «Eshkimge soqtyqpai jai jatqan el». Bizdiń el sanktsiiaǵa iligerdei qaidan jańyldy, neden súrindi? Sátpaev munyń jaýabyn jaqsy biledi eken.
Onyń pikirinshe, 2019 jylǵy prezident sailaýy ádiletsiz ótken. Buǵan narazy el ereýilge shyǵyp, bilik mitingini basyp-janyshtaýǵa májbúr bolǵan. Túrmede jan tapsyrǵan qoǵam belsendisi Dýlat Aǵadildiń ólimi de biliktiń tapsyrysy retinde baǵalanyp júr. Álnur Iliiasov pen Asia Tólesovanyń qamaýǵa alynýy da halyqtyń ashý-yzasyn týǵyzǵan.
AQSh pen Batystyń reforma júrgizýge ýáde bergen Qazaqstan biliginen kóńili qalǵan. «Beibit mitingiler», «Saiasi partiialar» jáne «Sailaý týraly» zań shyn máninde, kózaldaý ǵana.
«Shyntýaitynda, túk te ózgergen joq. Saiasi júie sol qalpynda qaldy. Biliktiń monopoliiasy álsireýdiń ornyna, kúsheiip ketti. Qoǵam belsendileriniń basqan izin ańdyp, saiasi belsendilikti besiginde tunshyqtyrýǵa tyrysyp jatyr. Jalǵan reformalardan aiaq alyp júre almaisyz. Buǵan túneýgúngi Parlament sailaýy mysal. Bári de eski ereje boiynsha ótti, bári de sol baiaǵy saryn.
Saiasi reforma jasaýǵa ýáde ótken Toqaev bir jaǵynan, jurttyń kóńilin aýlaýǵa tyrysty, ekinshiden, biýrokratiialyq apparat pen elitanyń aldynda abyroi jinaǵysy keldi. Sóitip, eki ottyń ortasynda qaldy.
Jurttyń kóńilinen shyǵý úshin shynaiy, naqty reforma júrgizý kerek edi. Mine, sol kezde halyq ta biliktiń aitqanyn qabyl alyp, elde qoǵamdyq kelisim qalyptasar edi. Buǵan otyz jyl boiy miz baqpai, siresip otyrǵan eski júie jol bergen joq. Óziniń status quo-syn saqtap qalǵysy keldi. Sóitip, konflikt týdy. Nátijesinde, saiasi reforma týraly ýaǵda ysyrylyp qalyp, Toqaev onyń yrymyn ǵana jasady. Ózgeristen ólerdei qorqatyn elita degenine jetti», – deidi saiasattanýshy.
…
Eýroparlamenttiń Qazaqstanǵa qatysty qarary búgin, erteń sanktsiia salynady degendi bildirmeidi. Qazaqstandyq sheneýnikterdiń Alpige baryp aýnap-qýnap qaitatyn ýaqyty bar.
Bul Batystyń bizge jasaǵan eskertýi dep túsinýimiz kerek.
Sói degen Sátpaev Qazaqstan biligi álgi eskertýdi elemei, arqany keńge salar bolsa, ertesine-aq Resei men Belarýstiń kúiin keshedi dep sanaidy.
«Batystyń túgi ketpeidi. Eýropa elderi toq, baqýatty turady. Sanktsiiadan biz sorlap qalamyz. Qazaqstannyń №1 saýda seriktesi Qytai da, Resei de emes, Eýroodaq. Ekonomikalyq turǵyda biz Batysqa bodanbyz. Olarǵa munai tasymaldap, biýdjettiń jyrtyq-tesigin jamap otyrǵan jaiymyz bar. Eýroodaq pen Qazaqstannyń arasy sýysa, alys-beris kilt úziledi. Batys bizdiń munaiǵa zárý emes, bizdiń ornymyzǵa talasyp otyrǵan el kóp.
Biliktegi jekelegen tulǵalarǵa sanktsiia salynsa, eldiń imidjine ǵana emes, ekonomikasyna da ziian keledi. Elge investitsiia salýǵa sailanyp otyrǵan eýropalyq kásipkerler attyń basyn keri burady», – deidi saiasattanýshy.
…
Qazaqstanǵa sanktsiia salynsa budan kim utady? Bul kimge tiimdi?
Sátpaevtyń paiymdaýynsha, bul Ózbekstan úshin urymtal tus. Budan Tashkent utady. Mirziioev ázir halyqaralyq alańdaǵy saiasi imidjin jaqsartý úshin jantalasyp jatyr. Imidj túzelse, investitsiianyń aýyly da alys emes.
Ózbek jerinde Apple, Netflix, Nike, Adidas, Google Commerce, Samsung Electronics sekildi transulttyq kompaniialardyń óz keńsesin ashýy Tashkenttiń investitsiialyq tartymdylyǵy kún ótken saiyn artyp jatqanyn dáleldeidi.
«Qazaqstan sanktsiiaǵa urynsa, halyq muny keshpeidi. Mundai kúige tússek, bilikten birjolata kúder úzedi. 30 jyl boiy júiege jaqtasyp, bet baqtyrmai kelgen azamattardyń ózi indet aýa jaiylǵan shaqtan jeýden jarysyp jatqan sheneýnikterdi qarǵap-siledi.
Otyz jylda betke ustar saiasi institýt qalyptastyra almaǵanymyz óte uiat. Daǵdarysqa qarsy immýniteti joq álsiz, áljýaz memleketpiz. Karantin kezinde, karantinge deiin de halyq óz kúnin ózi kórdi.
Indetpen kúreske bólingen qarjy ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti. Korrýptsiiaǵa qarsy agenttiktiń dereginshe, byltyr 60,1 mlrd teńge jelinip ketken. Bul odan arǵy jylǵa qaraǵanda 2,4 ese kóp!», – deidi Dosym myrza.
Biliktegi biraz adam Batystyń nazaryna iligip, «qara tizimge» ense, halyq qýanbasa, qaiǵyrmaidy.
«Otyz jyl boiy tairańdaǵan shendi-shekpendilerdi sabasyna túsirgen Eýropaǵa alǵys aitady. Osy arqyly bilikke sózin ótkizip, saiasi sheshimderge yqpal ete alaryna kózi jetedi. Ádil ári taza sailaý ótkizýge atsalysady», – deidi Sátpaev.
Ázirlegen Dýman BYQAI
