Ol óz maqalasynda Boqaevty Qazaqstandaǵy oppoztsiialyq kúshtiń serkesi retinde ashýǵa tyrysqan sekildi. Degenmen asyǵys qorytyndy jasamas úshin maqalanyń sózbe-sóz aýdarmasyn usyna ketelik...
...
Bes jylǵa jýyq ýaqytyn temir tordyń arǵy jaǵynda ótkizgen Maks Boqaev bostandyqqa shyǵa salysymen, óziniń týǵan qalasy, Qazaqstannyń munaily astanasy- Atyraýdyń basty alańyna tikesinen tartty. Boqaev pen úkimet arasyndaǵy qarama-qaishylyqtyń bastaýy 2016 jyly - dál osy jerde jer reformalaryna qarsy narazylyq aktsiialary kezinde burq etken edi.
Qazir endi ol sol kezde bastaǵan isin qaita jalǵastyrýǵa nietti, biraq bilik oǵan, árine jol berse...
«Sońǵy 25 jyldaǵy Qazaqstandaǵy eń iri aktsiiaǵa ainalǵan búkilhalyqtyq narazylyqty qozdyrdy» degen aiyppen sottalyp, 5 jyl jazasyn onsyz da ótep bolaiyn degen ýaqytta sot belsendini shartty túrde merziminen buryn bosatady.
Sóitip 3 jyl boiyna Boqaevqa qoǵamdyq uiymdarǵa múshe bolýǵa, ásirese saiasi partiialar quramyna ótýge, miting nemese azamattyq qoǵam máseleleri jónindegi toptyq, qoǵamdyq is-sharalarǵa qatysýǵa tyiym salyndy. Odan bólek, onyń suhbat berýine de qaqysy joq.
Biraq bostandyqqa shyǵa salysymen, Eurasianet-ke bergen suhbatynda ol aýzyna qaqpaq bolýǵa eshkimge jol bermeitinin kesip aitty.
«Men tórt jarym jylymdy aýzymdy jaýyp, túrmeden shyǵý úshin otyrǵan joqpyn. Eger men jaq ashpaýdy jón sanasam, onda túrmege toǵytylmas ta edim», - deidi ol ashyna.
Oǵan qatysty shekteý sharalary Boqaev pen onyń áriptesi Talǵat Aianǵa, sol sekildi «jer narazylyqtaryna» qatysqany úshin jazasyn ótep jatqan atyraýlyq advokatqa qatysty iste, áý bastan, saiasi astar bar degen kúdik pen kúmándi odan saiyn qoiýlata túsedi.
2019 jyly Aian bostandyqqa shyqty.
«Qoǵamdyq qyzmetke aralasýǵa tyiym salatyn úsh jyldyq shekteý Maks pen Talǵat isinde saiasi astar bar ekenin tikelei rastaidy», - dedi quqyq qorǵaýshy Ǵalym Aqeleýov Eurasianet.org-qa bergen pikirinde.
«Bul - zańsyz, ol Makstyń sóz bostandyǵy, pikirin ashyq aitý quqyǵyn shekteidi», - deidi ol.
Boqaev ózin «zańsyz sottaldym» dep sanaidy, sondyqtan da ol «aqylǵa qonymsyz» bul shekteýlerdi elemeitinin aitady.
«Eger men qajet dep tapsam, óz oiymdy kez kelgen jerde aitamyn. Qajet dep tapsam, beibit sherýlerge de shyǵamyn. Qazaqstan Konstitýtsiiasy men saiasi jáne azamattyq quqyqtar týraly halyqaralyq pakt sheńberinde áreket etý quqyǵymdy qalai qoldanamyn desem, ony ózim bilemin», - deidi Boqaevtyń ózi de.
Birinshi kezekte Boqaev 28 aqpanda Atyraýdaǵy alańǵa qaita shyǵýdy josparlaǵan. Onyń aitýynsha, osy kúni jáne odan keiingi barlyq demalys kúnderi elde saiasi reformalardy júzege asyrýdy talap etpekshi.
Ol 2019 jyldan beri bilik basynda otyrǵan prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń saiasi básekelestikti qamtamasyz etý týraly ýádesine qaramastan taǵy bir «qaltaly» parlamenttiń qurylýyna ákelip soqqan, qańtarda ótken sailaýdy qaita ótkizýdi talap etip úlgerdi.
Bul moiynusynbaýshylyq qazirgi úkimettiń sheshendik qasietimen, qarapaiym adamdardyń máselesin jeter jerine jetkize alatyn qabiletimen erekshelenetin, 47 jastaǵy harizmatikalyq jáne tájiribeli azamattyq belsendi Boqaevtan nege qorqaqtaitynyn baiqatsa kerek.
Óz artyna kisi ilestire alatyn qabileti bar oppozitsiialyq kóshbasshylar jetispeitin elde Boqaevtyń ózine tán saiasi túisigi men halyqtyń sózin sóilep, olardyń ortasynda birge bola bilýiniń ózi keremet áser qaldyrady.
«Bilik qarsylasýshylardy basqara alatyn aqyldy jáne kópshil adamdardan qorqady» - deidi Boqaevty 20 jyldan beri biletin Aqeleýov. Onyń aitýynsha, olar halyq qaharmanyna ainalyp, rejimge qarsy kúresti bastap ketýi yqtimal adamdardyń paida bolýynan qatty qorqady.
Boqaevtyń túrmede otyrǵan kezinde óziniń ideologiialyq ustanymdary men saiasi filosofiiasyn naqtyraq qurap, ony qarapaiym adamdarǵa túsinikti formaǵa keltirýge jetkilikti ýaqyty boldy.
Ol demokratiianyń artyqshylyqtaryn sipattaý úshin ony bokspen salystyrady, máselen.
«Aiaǵyn durys qoimaǵan boksshy kúshti soqqy da bere almaidy» degen ol muny myna jaǵdailarmen salystyrdy:
«Eger biz elimiz damysyn desek, munaidan túsken dollarlar ysyrap bolyp, jelge ushpasyn desek, qurylysshylarymyz salǵan úiler bir jyldan soń qulamasyn jáne jańadan salynǵan joldar alǵashqy qardan soń shaiylyp, shurq tesik bolmasyn desek, bizge, eń aldymen, demokratiialyq institýttar, erkin baspasóz qajet, bas qosý erkindigi kerek», - deidi.
...
Boqaev azamattyq qoǵam belsendisi retinde 2000-shy jyldardyń basynda Atyraýda esirtkige qarsy baǵdarlamalardy júzege asyrýmen ainalysý kezinde alǵash qadam jasady. Mine, sol kezde ol arnaiy qyzmet qyzmetkerlerimen alǵashqy shartpa-shurt qaqtyǵysy oryn aldy, onyń aitýynsha, olar Boqaevty óz adamy retinde tartýǵa tyrysqan.
20 jyl ishinde Boqaev birneshe ret túrli bastamalardy qoldap, el aldyna shyǵyp sóz sóiledi, bul óz kezeginde biliktiń shamyna tiip, ashýyn týǵyzdy.
Ol saiasi erkindik pen syibailas jemqorlyqqa qarsylyqtan bastap, óz týǵan jeri Kaspiide jumys isteitin munai kompaniialarynyń qorshaǵan ortanyń lastaýyna deiingi narazylyqtarǵa qatysty.
Árine, bilik qaýipsizdik kúshteri ereýilshilerge oq jaýdyrǵan - Jańaózen qalasynda 2011 jylǵy tártipsizdikterden keiin qamaýǵa alynǵan munaishylardyń sot protsesine baqylaýshy bolyp qatysqan Boqaevty qalai baiqamai qalsyn?!
2016 jyly Aianmen birge Atyraýdaǵy jer reformalaryna qarsy narazylyq sharasyn uiymdastyrǵan kezde, tipti odyraiyp biliktiń erekshe kózine tústi. Olar qazaqstandyq ólshem boiynsha buryn-sońdy bolmaǵan adam basyn jinap, narazylyq aktsiiasyn ótkize aldy. Sonymen qatar, bul aktsiia basqalardy búkil óńir boiynsha osyndai demonstratsiialar ótkizýge shabyt berdi.
Reformalarǵa mundai qarsylyq bilikti kútpegen jerden jaǵadan alǵanmen birdei áserde boldy. Úkimet tek aýylsharýashylyǵyna investitsiia tartýdy kózdeitindigin qaita-qaita aitýmen boldy, biraq syni qoǵam buǵan senbedi, sheneýnikter sybailas jemqorlyq shemasyn túzip alyp, baiaǵy áýenine basyp, paraǵa jer úlestiredi dep kúmándandy.
Aqyrynda bilik keri sheginis jasaýǵa májbúr boldy, sóitip bul reformanyń júzege asyrylýyna bes jyl boiyna moratorii jariialandy.
Biraq, soǵan qaramastan Boqaev pen Aian narazylyq aktsiiasyn uiymdastyrýshylar retinde qamaýǵa alyndy, biliktiń paiymynsha, bul narazylyqtyń beibit kórinisi emes, tóńkeris jasaý maqsatyndaǵy sumdyq qastandyq-mys.
...
Osy narazylyq aktsiialary eske tústi me, álde Boqaevtyń túrmeden shyǵýy áser etti me, áiteýir ótken aptada Toqaev aýyl sharýashylyǵy jerlerin sheteldikterge satýǵa tyiym salatyn jańa zań jobasyn daiyndaýdy ýáde etti.
2016 jyly sheteldikter jerdi menshikteý quqyǵyna ie bolý úshin zańnan sańylaý taýypty degen oidyń ózi jerdi ata-babasynan amanatqa qalǵan eń qasietti jáne qol suǵylmaityn menshik dep sanaityn kóptegen qazaqstandyqtar úshin tabandaryna shoq túskendei áser etip, údere kóterildi.
Qytaidy jaý qyp kórsetý keńinen etek alǵan elde, árine kúdik, eń birinshi solarǵa tústi. Erteń zań qabyldansa, onda sheneýnikter Qytai investorlaryna jerdi ońdy-soldy tarata bastaidy dep qaýiptendi jurt. Al bul jait óz kezeginde narazylyqqa ulttyq sipat berdi.
Sonymen Boqaev, shynymen de ultshyl adam ba? Ol shovinistke jatpaidy, al ol ózin halqy úshin qabyrǵasy qaiysyp, janyn berýge daiyn, «liberaldy kózqarastary basym» patriotpyn dep sanaidy. Solai aitqandy jón kóredi.
Bostandyqqa shyqqan ol, surai qalsańyz, júzege asyrýy tiis, josparlap otyrǵan reformalaryn bir demde tizbektep aityp bere alady.
«Bizge zańnyń ústemdigi, demokratiialyq institýttar, partiialar qajet, san alýan partiia qatysa alatyn zamanaýi sailaý júiesi kerek, partiialyq zańnamany ózgertý qajet, ortalyqtan basqarýdan arylýymyz tiis», - deidi ol.
Óz ustanymynan taimai, ony sońyna deiin talap etý nieti, árine shartty túrde merziminen buryn bosatý tártibin buzǵany úshin taǵy jazaǵa kesilý qaýpin týdyrady.
«Árine, túrmege otyrǵym kelmeidi. Biraq, eger bizdiń elde adam óziniń kózqarasyn bildirgeni úshin túrmege toǵytylatyn bolsa, basqa amal neshik, basqa tańdaý joq», - dedi ol Eurasianet-ke.
Djoanna Lillis,
Eurasianet.org
