ول ٶز ماقالاسىندا بوقاەۆتى قازاقستانداعى وپپوزتسييالىق كٷشتٸڭ سەركەسٸ رەتٸندە اشۋعا تىرىسقان سەكٸلدٸ. دەگەنمەن اسىعىس قورىتىندى جاساماس ٷشٸن ماقالانىڭ سٶزبە-سٶز اۋدارماسىن ۇسىنا كەتەلٸك...
...
بەس جىلعا جۋىق ۋاقىتىن تەمٸر توردىڭ ارعى جاعىندا ٶتكٸزگەن ماكس بوقاەۆ بوستاندىققا شىعا سالىسىمەن, ٶزٸنٸڭ تۋعان قالاسى, قازاقستاننىڭ مۇنايلى استاناسى- اتىراۋدىڭ باستى الاڭىنا تٸكەسٸنەن تارتتى. بوقاەۆ پەن ٷكٸمەت اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتىڭ باستاۋى 2016 جىلى - دەل وسى جەردە جەر رەفورمالارىنا قارسى نارازىلىق اكتسييالارى كەزٸندە بۇرق ەتكەن ەدٸ.
قازٸر ەندٸ ول سول كەزدە باستاعان ٸسٸن قايتا جالعاستىرۋعا نيەتتٸ, بٸراق بيلٸك وعان, ەرينە جول بەرسە...
«سوڭعى 25 جىلداعى قازاقستانداعى ەڭ ٸرٸ اكتسيياعا اينالعان بٷكٸلحالىقتىق نارازىلىقتى قوزدىردى» دەگەن ايىپپەن سوتتالىپ, 5 جىل جازاسىن ونسىز دا ٶتەپ بولايىن دەگەن ۋاقىتتا سوت بەلسەندٸنٸ شارتتى تٷردە مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتادى.
سٶيتٸپ 3 جىل بويىنا بوقاەۆقا قوعامدىق ۇيىمدارعا مٷشە بولۋعا, ەسٸرەسە ساياسي پارتييالار قۇرامىنا ٶتۋگە, ميتينگ نەمەسە ازاماتتىق قوعام مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ توپتىق, قوعامدىق ٸس-شارالارعا قاتىسۋعا تىيىم سالىندى. ودان بٶلەك, ونىڭ سۇحبات بەرۋٸنە دە قاقىسى جوق.
بٸراق بوستاندىققا شىعا سالىسىمەن, Eurasianet-كە بەرگەن سۇحباتىندا ول اۋزىنا قاقپاق بولۋعا ەشكٸمگە جول بەرمەيتٸنٸن كەسٸپ ايتتى.
«مەن تٶرت جارىم جىلىمدى اۋزىمدى جاۋىپ, تٷرمەدەن شىعۋ ٷشٸن وتىرعان جوقپىن. ەگەر مەن جاق اشپاۋدى جٶن ساناسام, وندا تٷرمەگە توعىتىلماس تا ەدٸم», - دەيدٸ ول اشىنا.
وعان قاتىستى شەكتەۋ شارالارى بوقاەۆ پەن ونىڭ ەرٸپتەسٸ تالعات ايانعا, سول سەكٸلدٸ «جەر نارازىلىقتارىنا» قاتىسقانى ٷشٸن جازاسىن ٶتەپ جاتقان اتىراۋلىق ادۆوكاتقا قاتىستى ٸستە, ەۋ باستان, ساياسي استار بار دەگەن كٷدٸك پەن كٷمەندٸ ودان سايىن قويۋلاتا تٷسەدٸ.
2019 جىلى ايان بوستاندىققا شىقتى.
«قوعامدىق قىزمەتكە ارالاسۋعا تىيىم سالاتىن ٷش جىلدىق شەكتەۋ ماكس پەن تالعات ٸسٸندە ساياسي استار بار ەكەنٸن تٸكەلەي راستايدى», - دەدٸ قۇقىق قورعاۋشى عالىم اقەلەۋوۆ Eurasianet.org-قا بەرگەن پٸكٸرٸندە.
«بۇل - زاڭسىز, ول ماكستىڭ سٶز بوستاندىعى, پٸكٸرٸن اشىق ايتۋ قۇقىعىن شەكتەيدٸ», - دەيدٸ ول.
بوقاەۆ ٶزٸن «زاڭسىز سوتتالدىم» دەپ سانايدى, سوندىقتان دا ول «اقىلعا قونىمسىز» بۇل شەكتەۋلەردٸ ەلەمەيتٸنٸن ايتادى.
«ەگەر مەن قاجەت دەپ تاپسام, ٶز ويىمدى كەز كەلگەن جەردە ايتامىن. قاجەت دەپ تاپسام, بەيبٸت شەرۋلەرگە دە شىعامىن. قازاقستان كونستيتۋتسيياسى مەن ساياسي جەنە ازاماتتىق قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكت شەڭبەرٸندە ەرەكەت ەتۋ قۇقىعىمدى قالاي قولدانامىن دەسەم, ونى ٶزٸم بٸلەمٸن», - دەيدٸ بوقاەۆتىڭ ٶزٸ دە.
بٸرٸنشٸ كەزەكتە بوقاەۆ 28 اقپاندا اتىراۋداعى الاڭعا قايتا شىعۋدى جوسپارلاعان. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى كٷنٸ جەنە ودان كەيٸنگٸ بارلىق دەمالىس كٷندەرٸ ەلدە ساياسي رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتپەكشٸ.
ول 2019 جىلدان بەرٸ بيلٸك باسىندا وتىرعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي بەسەكەلەستٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى ۋەدەسٸنە قاراماستان تاعى بٸر «قالتالى» پارلامەنتتٸڭ قۇرىلۋىنا ەكەلٸپ سوققان, قاڭتاردا ٶتكەن سايلاۋدى قايتا ٶتكٸزۋدٸ تالاپ ەتٸپ ٷلگەردٸ.
بۇل مويىنۇسىنباۋشىلىق قازٸرگٸ ٷكٸمەتتٸڭ شەشەندٸك قاسيەتٸمەن, قاراپايىم ادامداردىڭ مەسەلەسٸن جەتەر جەرٸنە جەتكٸزە الاتىن قابٸلەتٸمەن ەرەكشەلەنەتٸن, 47 جاستاعى حاريزماتيكالىق جەنە تەجٸريبەلٸ ازاماتتىق بەلسەندٸ بوقاەۆتان نەگە قورقاقتايتىنىن بايقاتسا كەرەك.
ٶز ارتىنا كٸسٸ ٸلەستٸرە الاتىن قابٸلەتٸ بار وپپوزيتسييالىق كٶشباسشىلار جەتٸسپەيتٸن ەلدە بوقاەۆتىڭ ٶزٸنە تەن ساياسي تٷيسٸگٸ مەن حالىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەپ, ولاردىڭ ورتاسىندا بٸرگە بولا بٸلۋٸنٸڭ ٶزٸ كەرەمەت ەسەر قالدىرادى.
«بيلٸك قارسىلاسۋشىلاردى باسقارا الاتىن اقىلدى جەنە كٶپشٸل ادامداردان قورقادى» - دەيدٸ بوقاەۆتى 20 جىلدان بەرٸ بٸلەتٸن اقەلەۋوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, ولار حالىق قاھارمانىنا اينالىپ, رەجيمگە قارسى كٷرەستٸ باستاپ كەتۋٸ ىقتيمال ادامداردىڭ پايدا بولۋىنان قاتتى قورقادى.
بوقاەۆتىڭ تٷرمەدە وتىرعان كەزٸندە ٶزٸنٸڭ يدەولوگييالىق ۇستانىمدارى مەن ساياسي فيلوسوفيياسىن ناقتىراق قۇراپ, ونى قاراپايىم ادامدارعا تٷسٸنٸكتٸ فورماعا كەلتٸرۋگە جەتكٸلٸكتٸ ۋاقىتى بولدى.
ول دەموكراتييانىڭ ارتىقشىلىقتارىن سيپاتتاۋ ٷشٸن ونى بوكسپەن سالىستىرادى, مەسەلەن.
«اياعىن دۇرىس قويماعان بوكسشى كٷشتٸ سوققى دا بەرە المايدى» دەگەن ول مۇنى مىنا جاعدايلارمەن سالىستىردى:
«ەگەر بٸز ەلٸمٸز دامىسىن دەسەك, مۇنايدان تٷسكەن دوللارلار ىسىراپ بولىپ, جەلگە ۇشپاسىن دەسەك, قۇرىلىسشىلارىمىز سالعان ٷيلەر بٸر جىلدان سوڭ قۇلاماسىن جەنە جاڭادان سالىنعان جولدار العاشقى قاردان سوڭ شايىلىپ, شۇرق تەسٸك بولماسىن دەسەك, بٸزگە, ەڭ الدىمەن, دەموكراتييالىق ينستيتۋتتار, ەركٸن باسپاسٶز قاجەت, باس قوسۋ ەركٸندٸگٸ كەرەك», - دەيدٸ.
...
بوقاەۆ ازاماتتىق قوعام بەلسەندٸسٸ رەتٸندە 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا اتىراۋدا ەسٸرتكٸگە قارسى باعدارلامالاردى جٷزەگە اسىرۋمەن اينالىسۋ كەزٸندە العاش قادام جاسادى. مٸنە, سول كەزدە ول ارنايى قىزمەت قىزمەتكەرلەرٸمەن العاشقى شارتپا-شۇرت قاقتىعىسى ورىن الدى, ونىڭ ايتۋىنشا, ولار بوقاەۆتى ٶز ادامى رەتٸندە تارتۋعا تىرىسقان.
20 جىل ٸشٸندە بوقاەۆ بٸرنەشە رەت تٷرلٸ باستامالاردى قولداپ, ەل الدىنا شىعىپ سٶز سٶيلەدٸ, بۇل ٶز كەزەگٸندە بيلٸكتٸڭ شامىنا تيٸپ, اشۋىن تۋعىزدى.
ول ساياسي ەركٸندٸك پەن سىيبايلاس جەمقورلىققا قارسىلىقتان باستاپ, ٶز تۋعان جەرٸ كاسپييدە جۇمىس ٸستەيتٸن مۇناي كومپانييالارىنىڭ قورشاعان ورتانىڭ لاستاۋىنا دەيٸنگٸ نارازىلىقتارعا قاتىستى.
ەرينە, بيلٸك قاۋٸپسٸزدٸك كٷشتەرٸ ەرەۋٸلشٸلەرگە وق جاۋدىرعان - جاڭاٶزەن قالاسىندا 2011 جىلعى تەرتٸپسٸزدٸكتەردەن كەيٸن قاماۋعا الىنعان مۇنايشىلاردىڭ سوت پروتسەسٸنە باقىلاۋشى بولىپ قاتىسقان بوقاەۆتى قالاي بايقاماي قالسىن?!
2016 جىلى ايانمەن بٸرگە اتىراۋداعى جەر رەفورمالارىنا قارسى نارازىلىق شاراسىن ۇيىمداستىرعان كەزدە, تٸپتٸ ودىرايىپ بيلٸكتٸڭ ەرەكشە كٶزٸنە تٷستٸ. ولار قازاقستاندىق ٶلشەم بويىنشا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ادام باسىن جيناپ, نارازىلىق اكتسيياسىن ٶتكٸزە الدى. سونىمەن قاتار, بۇل اكتسييا باسقالاردى بٷكٸل ٶڭٸر بويىنشا وسىنداي دەمونستراتسييالار ٶتكٸزۋگە شابىت بەردٸ.
رەفورمالارعا مۇنداي قارسىلىق بيلٸكتٸ كٷتپەگەن جەردەن جاعادان العانمەن بٸردەي ەسەردە بولدى. ٷكٸمەت تەك اۋىلشارۋاشىلىعىنا ينۆەستيتسييا تارتۋدى كٶزدەيتٸندٸگٸن قايتا-قايتا ايتۋمەن بولدى, بٸراق سىني قوعام بۇعان سەنبەدٸ, شەنەۋنٸكتەر سىبايلاس جەمقورلىق سحەماسىن تٷزٸپ الىپ, باياعى ەۋەنٸنە باسىپ, پاراعا جەر ٷلەستٸرەدٸ دەپ كٷمەنداندى.
اقىرىندا بيلٸك كەرٸ شەگٸنٸس جاساۋعا مەجبٷر بولدى, سٶيتٸپ بۇل رەفورمانىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىنا بەس جىل بويىنا موراتوريي جارييالاندى.
بٸراق, سوعان قاراماستان بوقاەۆ پەن ايان نارازىلىق اكتسيياسىن ۇيىمداستىرۋشىلار رەتٸندە قاماۋعا الىندى, بيلٸكتٸڭ پايىمىنشا, بۇل نارازىلىقتىڭ بەيبٸت كٶرٸنٸسٸ ەمەس, تٶڭكەرٸس جاساۋ ماقساتىنداعى سۇمدىق قاستاندىق-مىس.
...
وسى نارازىلىق اكتسييالارى ەسكە تٷستٸ مە, ەلدە بوقاەۆتىڭ تٷرمەدەن شىعۋى ەسەر ەتتٸ مە, ەيتەۋٸر ٶتكەن اپتادا توقاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن شەتەلدٸكتەرگە ساتۋعا تىيىم سالاتىن جاڭا زاڭ جوباسىن دايىنداۋدى ۋەدە ەتتٸ.
2016 جىلى شەتەلدٸكتەر جەردٸ مەنشٸكتەۋ قۇقىعىنا يە بولۋ ٷشٸن زاڭنان ساڭىلاۋ تاۋىپتى دەگەن ويدىڭ ٶزٸ جەردٸ اتا-باباسىنان اماناتقا قالعان ەڭ قاسيەتتٸ جەنە قول سۇعىلمايتىن مەنشٸك دەپ سانايتىن كٶپتەگەن قازاقستاندىقتار ٷشٸن تاباندارىنا شوق تٷسكەندەي ەسەر ەتٸپ, ٷدەرە كٶتەرٸلدٸ.
قىتايدى جاۋ قىپ كٶرسەتۋ كەڭٸنەن ەتەك العان ەلدە, ەرينە كٷدٸك, ەڭ بٸرٸنشٸ سولارعا تٷستٸ. ەرتەڭ زاڭ قابىلدانسا, وندا شەنەۋنٸكتەر قىتاي ينۆەستورلارىنا جەردٸ وڭدى-سولدى تاراتا باستايدى دەپ قاۋٸپتەندٸ جۇرت. ال بۇل جايت ٶز كەزەگٸندە نارازىلىققا ۇلتتىق سيپات بەردٸ.
سونىمەن بوقاەۆ, شىنىمەن دە ۇلتشىل ادام با? ول شوۆينيستكە جاتپايدى, ال ول ٶزٸن حالقى ٷشٸن قابىرعاسى قايىسىپ, جانىن بەرۋگە دايىن, «ليبەرالدى كٶزقاراستارى باسىم» پاتريوتپىن دەپ سانايدى. سولاي ايتقاندى جٶن كٶرەدٸ.
بوستاندىققا شىققان ول, سۇراي قالساڭىز, جٷزەگە اسىرۋى تيٸس, جوسپارلاپ وتىرعان رەفورمالارىن بٸر دەمدە تٸزبەكتەپ ايتىپ بەرە الادى.
«بٸزگە زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸ, دەموكراتييالىق ينستيتۋتتار, پارتييالار قاجەت, سان الۋان پارتييا قاتىسا الاتىن زاماناۋي سايلاۋ جٷيەسٸ كەرەك, پارتييالىق زاڭنامانى ٶزگەرتۋ قاجەت, ورتالىقتان باسقارۋدان ارىلۋىمىز تيٸس», - دەيدٸ ول.
ٶز ۇستانىمىنان تايماي, ونى سوڭىنا دەيٸن تالاپ ەتۋ نيەتٸ, ەرينە شارتتى تٷردە مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتۋ تەرتٸبٸن بۇزعانى ٷشٸن تاعى جازاعا كەسٸلۋ قاۋپٸن تۋدىرادى.
«ەرينە, تٷرمەگە وتىرعىم كەلمەيدٸ. بٸراق, ەگەر بٸزدٸڭ ەلدە ادام ٶزٸنٸڭ كٶزقاراسىن بٸلدٸرگەنٸ ٷشٸن تٷرمەگە توعىتىلاتىن بولسا, باسقا امال نەشٸك, باسقا تاڭداۋ جوق», - دەدٸ ول Eurasianet-كە.
دجواننا ليلليس,
Eurasianet.org
