Elimizdegi ekstrakorporaldy uryqtandyrý (EKU) ádisiniń negizin qalaýshy, bedeýlikti emdeý «Ekomed» klinikalary jelisiniń jetekshisi, QR Prezidenti janyndaǵy Áielder isteri jáne otbasy-demografiialyq saiasat jónindegi ulttyq komissiianyń múshesi gazet tilshisimen emen-jarqyn otyryp áńgimelesti.
«Elshi bolýym múmkin edi»
– Qazaqstanda siz eń birinshi qutydaǵy bala avtory, meditsinadaǵy osy jańashyl baǵyt bastaýynda bolǵan, birinshi tolqyndaǵy reprodýktolog-embriolog retinde tanymalsyz. Ótken jyldardy keiin shegerse, qai mamandyqty tańdar edińiz? Sol 1996 jyly ekstrakorporaldy uryqtandyrý arqyly dúniege esik ashqan eń birinshi qyz bala bolmasa?
– Ómirimniń otyz jylyn keri qaitarsa, shartty túrde delik, men sol bedeýlik máselesimen ainalysyp júrer edim. Nege deseńiz, 19 jasymda turmys quryp, sol sumdyq dertke tap boldym. Jeti jyl kútýden keiin ana boldym.
Ekinshi ulymdy arasyna 15 jyl salyp týdym. Aita keteiin, bala kezimnen kópbalaly ana bolýdy armandaitynmyn, sebebi kópbalaly otbasydan shyqtym. Allanyń jazǵany bolar, peshenemizge eki bala ǵana buiyrǵan eken...
Meditsina – meniń taǵdyrym. Óz yqylasymdy bala kezimnen-aq týra taýyp, soǵan boi urdym. Meditsinany jaqsy kóremin. Ómirim osy salaǵa ǵana arnalǵanyn bilemin.
1988 jyly men Almatydaǵy «Brak i semia» – «Neke jáne otbasy» konsýltatsiiasynda qyzmetimdi bastadym, erler bedeýligin zertteýmen ainalystym: sol jyldary-aq kúieýiniń, donor uryǵymen jasandy jolmen uryqtandyrý tar sheńberde mamandandyrylǵan máselelermen ainalystym.
90-jyldary, joǵary tehnologiialardy aitpaǵanda, kúndelikti qajetti zattardyń tapshylyǵyn bastan ótkerdik qoi, sondyqtan oiymdy meditsinaǵa jańa reprodýktivtik tehnologiialardy engizý ideiasy jaýlaǵan meni ainalamdaǵylar qalai túsinerin bilmei, kózqarastary ártúrli boldy. Alaida jaratylysym solai: oiyma kelgendi iske asyrmai, toqmeiilsine almaimyn.
Qalada elektr togy bar ma, joq pa, kinoteatrlar jabylyp jatyr ma, aýyldar quldyrady ma, jappai jetispeýshilik ornady ma – men úshin báribir edi.
Men jumys istegen emhanada qala boiynsha jalǵyz ÝZI apparaty bar edi. Osyndai zamanda bedeýlikti emdeýdiń jańa ádisterimen shuǵyldanǵym keldi. Keleshekte neǵurlym kóptegen perzentsiz juptarǵa kómektesý úshin. Sol kezde bizge kelgenderdiń 85%-yna ekstrakorporaldy uryqtandyrý (EKO) qajet edi. Men jasampaz bolýdy unatamyn. EKO-men ainalysqanyma ókinbeimin – ol myńdaǵan otbasylardy baqytqa jetkizdi. Shyn máninde, men sýperkópbalaly anamyn. Óitkeni embriondardyń paida bolyp, damýyna óz qolymmen kóp eńbek jasadym.
Sol embriondar bolashaqta náreste bolyp dúniege keldi. Ol balalar qazir álemniń túpkir-túpkirinde turady. Kópshiligi, árine, Qazaqstanda. Osynyń barlyǵy meni túsinip, árdaiym qoldap otyrǵan jubaiymmen tandemimiz arqasynda iske asty. Birlesip, «Ekomed» klinikalarynyń keń taralǵan jelisin qurdyq.
Jarym Batyr Bekmusaevtyń moraldyq, materialdyq qoldaýynsyz eshteme shyǵara almas edim, sebebi isti bastaý sátinde barlyǵy qabattasyp ketti: qarjy da, saiasat ta, meditsina da.
Minez-qulqymnyń ereksheligi – men diplomatpyn. Kim biledi, meditsinaǵa jan-tánimmen berilmesem, diplomat bolar ma edim?
Tipti Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar institýty – biregei joǵary oqý ornyna túsýge daiyndalyp júrgenmin. Áli esimde, ákem MGIMO-ny bitirgen dosynan aqyl da suraǵan: «qyzym ómirin meditsinaǵa ma álde diplomatiiaǵa arnasyn ba» dep.
Meditsinany ózgeden erekshe jaqsy kóremin, minezim bolsa diplomatqa laiyq. Kóptegen shielenisýge jaqyn jaǵdailardyń betin qaitaryp otyratyn ádetim bar, ustamdy bolýǵa tyrysamyn, tez áserlengish bolsamdaǵy. Ákeme dosy aitqan aqyly – shekaralar ol kezde jabyq edi, jumysqa ornalasar jerim ári ketse Iemendegi elshilikterdiń biri ǵana bolar. Al boijetkender ol jerde teńin taýyp, otbasyn qurýy eki talai. Mysal retinde óziniń diplomatiiany tańdaǵan qyzynyń jaǵdaiyn keltirdi: jasy 30-dan asqan, ómir serigi bolar adamdy tappaǵan. Sóitip, 40 jyl buryn ákem MGIMO-ǵa túsýimdi talap etpese, elshi bolýym da yqtimal edi.
– 2017 jyly esimińiz «Qazaqstannyń 100 jańa túlǵasy» tizimine engen. Sizge on myń adam óz daýystaryn berdi. Qalai oilaisyz, olar kim boldy eken?
– «100 jańa tulǵa» tizimine qalai túskenimdi kezdeisoq bilip qaldym. Meniń kandidatýramdy kim usynǵany da osy kúnge deiin men úshin qupiia.
30 jyl boiy jasaǵan jumysym osyndai qoldaýǵa laiyqty kóringen shyǵar? Úmitkerler sanynyń kóbine qaramastan jeńip shyqtym. Maǵan daýys bergen 10 myń adamnyń ishinde dúniege kelýine men sebepshi bolǵan balalardyń ata-analary, ómir joly qaýyshtyrǵan janashyrlar da bar dep oilaimyn.
«Ózim!»
– Negizgi mamandyǵyńyzǵa qosa aǵartýshylyqpen ainalysatynyńyzdy, ǵylymi-kópshilik maqalalar jazatynyńyzdy, teledidar baǵdarlamalaryna qonaq retinde qatysatynyńyzdy árkim bile bermeidi. Osyndai qyzmetti bir boryshym dep sanaisyz ba?
– Bala kezimnen belsendi boldym, «Ózim isteimin!» degen sóz aýzymnan túspeitin. Mektep tabaldyryǵynan 6 jasta attasam da, boiymnyń biiktiginen klastastarym qataryndai kóretin. Mektepte de, joǵary oqý ornynda da, jumysta da kóshbasshy boldym. «Neke jáne otbasy» konsýltatsiiasyna deiin... kásipodaq jumysyna atsalysqanmyn.
Ádetim – jai ánsheiin otyra almaimyn, paidaly ispen shuǵyldanýym kerek. Ideialarym tasyp jatady.
Kelinim birde: «Sózińizdiń ótetini, jandandyratyndyǵy sondai, siz sóz qylǵan zatty dereý baryp satyp alǵym kelip ketedi», – degeni. Kútpegen jerden jýrnalistik ortaǵa kirip kettim. Orys mektebin bitirip, joǵary oqý ornynyń orys bóliminde oqysam da, ana tilin jetik bilemin. Otbasymyzda qazaq tilin joǵary tutatynbyz.
Sondyqtan jumysym jaily suhbattarymdy eki tilde beretinmin. 2000-jyldardyń basynda meniń «Habar» arnasyna densaýlyqqa arnalǵan baǵdarlamanyń júrgizýshisi retinde shaqyrdy. Prodiýserlerdiń sózderin estiseńiz ǵoi! Ómirimde sonsha qoshemet kórgenim sonda boldy: «Siz tipti jańalyqtardy júrgize alasyz, kamera sizdi súiedi, qazaq tilinde sóileisiz, meditsinanyń maitalman mamanysyz, asqaq músindisiz, aiaǵyńyz minsiz...». (kúledi) men bolsam, jańa ǵana ekinshi balamdy týyp, úidegi jáne túzdegi jumysym basymnan asyp jatqan: reprodýktolog ta, zerthanashy da, basshy da, jar da, ana da ózim...
Shamam kelgenshe qarsylyq kórsettim, jaiyma qaldyrmady. Bala emizetin ana teledidar baǵdarlamasyn júrgizýshi keiipin kiip, bedeldi dáriger telebikesh boldy da qaldy. Nátijesinde, tańǵy saǵat 7-de jumysqa baryp, ota jasap, alynǵan analyq jasýshalardy inkýbatorǵa, embriondardy tońazytqysh qurylǵylaryna salyp, saǵat 10-ǵa deiin «Habarǵa» jetip úlgerý kerek. Odan balany emizetin ýaqyt ta kelip qalady, odan keiin qaita jumysqa asyǵamyn... Osylaisha, jýrnalister qataryna da belsendi kirip ketkenimdi baiqamai qaldym, erekshe missiiasy bolsa bar shyǵar.
– Siz Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń janyndaǵy Áielder isteri jáne otbasy-demografiialyq saiasat jónindegi ulttyq komissiianyń múshesi bolyp ta tabylasyz. Ulttyq komissiia jumysy turǵysynan qandai máselelerge jetekshilik jasaisyz?
– Ulttyq komissiia quramynda bolǵanyma 11 jyl, ony maqtan tutamyn, sebebi Prezidentimizdiń Jarǵysymen taǵaiyndalǵanmyn. Men reprodýktivti densaýlyq, ana jáne bala densaýlyǵyn qorǵaý máselelerine jetekshilik etýdemin. Jáne de men meditsina salasynan jalǵyz ókil emespin. Ózime júktelgen mindettemeler aiasynda turǵyndardyń, jasóspirimderdiń jáne balalardyń reprodýktivti densaýlyǵy salasyn damytý boiynsha jumys atqaramyn.
Áńgime mynada: oblystarda ginekologtar kóbine akýsherlikpen ainalysýda, al bedeýlik máseleleri men reprodýktivti densaýlyqty saqtaý nazarlarynan kóbinese tys qalady. Iaǵni júieli jumys júrgizýdemiz.
«Jastai eńbekke baýlyǵan»
– Siz Jambyl oblysyna tanymal qoǵam qairatkeri, kórneki uiymdastyrýshy Berden Baiqoshqarovtyń kópbalaly otbasynansyz. Sol kezdegi «altyn jastar» sanatyna sizdi jatqyzýǵa bola ma? Partiianyń bedeldi qyzmetkerleri dáýletti otbasylarynan shyqqan keibir boijetkender sekildi qonyshynan basyp júrdińiz be?
– Ákem – basshy laýazymyndaǵy partiia qyzmetkeri, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty, atam Uly Otan soǵysyna qatysýshy, Sotsialistik Eńbek Eri, kolhoz predsedateli bolǵan.
Men ákem men atamnyń atyna kir keltirmeitin januia tuńǵyshy, nemere bolýǵa tyrystym. Úsh inim jáne úsh sińlime qarailasýǵa kómektestim. Otbasymyzda jeti bala. Iá, ákem joǵary qyzmet atqardy, óńirimizde jáne búkil Qazaqstanǵa aty áigili tulǵa. Biraq ol bizdi eshqashan erkimizge jiberip, ózimizdi «altyn jastar» dep sanaýǵa jol berýge barmaǵan.
Odan basqa, turmystary nashar týystarymyzdyń balalaryn ákem bizben birge tárbieleitin, sóitip, úiimizde bir ýaqytta 15-20 adam turatyn. Ákem bir jai aqiqatty esimizge salýdan jalyqpaityn: sabyrlyq pen eńbektiń jeńbeitin nársesi bolmaidy.
Iá, men dáýletti de berekeli úi qyzymyn. Mysaly, 60-jyldary eń birinshi teledidar bizdiń úide boldy, sol ýaqyttaǵy eń keremet degen mashina mindik, onyń sebebi – ákem óz qatarynyń aldynda bolyp, barlyǵyna óz eńbegimen, aqylymen qol jetkizgen.
Alaida kúndelikti ákemnen, atamnan estitinimiz: «Partiialyq basshy balasymyn dep dandaisymańdar, mastanbańdar. El senderdiń júris-turystaryńa qaraidy, sondyqtan ózgege úlgi bolý kerek. Muryndaryńdy kókke kótermeńder».
Jazda bizdi, balalardy úsh aiǵa aýylǵa jiberetin. Men 12 jasta bolatynmyn. Jalań aiaq saban qosylǵan balshyq ilep, kirpish quiyp, keptirip, úi qurylysyna járdemdesetinbiz.
Úide qoi soiǵanda, et buza alatynbyz, atamyzǵa qoidy toǵytyp, júnin qyrqýǵa da kómektesetinbiz... Jastai bizdi eńbekke baýlyǵan. Ákemizdiń aqyly arqasynda eńbek etken adam aldyna qoiǵan maqsatyna jetetinin uǵyp aldyq. Bir qyzyǵy, ákem dáriger bolýdy armandaǵan eken, al aýyl aqsaqaldary bolsa odan... mashina dárigeri bolýyn surapty, injener-mehanik bolýyn.
Ákemniń armany bolar, maǵan aýyp, meditsina shyńdaryna jetelegen. Ákemniń qolynan kelmeitini joq bolatyn: esikke qulyp ornatý, kiiz úi tigý, isten shyqqan zattardy jóndep, qalpyna keltirý.
Mysaly, alysta kele jatqan traktordyń gúrilinen «diagnozyn» qoiyp, qanshalyqty jóndeý jumystaryn talap etetinin biletin. Basshy ekenmin demei, barlyq tehnikany ózi jóndeitin.
Biz ózimizdi «altyn jastar» dep sanamaitynbyz, ákemizdiń qolynan kóp nárse kelip tursa da, ol kisi bizdi óz eńbekterińmen jetesińder dep artyq erkeletpeitin. Sondyqtan jetistikterimiz mańdai ter arqasynda keletin. Men mektepti úzdik bitirip, joǵary oqý ornyn qyzyl diplommen támamdadym. Úide siyr saýyp, nan japtym.
Anamyz muǵalim bolatyn, al úide kelip-keter qonaqtardy kútýden qoly bosamaityn. Jónsiz aimalap, erkeletip kórgen emes. Birinshi nemere bolǵandyqtan, apam men atamnyń qolynda óstim, sondyqtan bolar, anama degen bir ustamdylyq qalyptasty.
Endi atam men apamnyń bizge, nemerelerine degen súiispenshiliginde shek joq edi! Tipti turmys quryp, úiime anda-sanda bir kelgende apam basymnan aiaǵyma deiin súiip, júregi úzilip keterdei saǵynysh sózderin aityp, emirenip, bar meiirimin tógetin. Qazir sondai apalar bar ma deseńizshi?
– Baýyrlaryńyz, sińlilerińiz qandai mamandyq ieleri boldy?
– Perizat Baiqoshqarova, – dáriger, elimizdegi alǵashqy reprodýktologtardyń biri. Bala kezinde oǵan aitýshy edim: «Sen dáriger bolasyń!» – dep. Ol da mektepti altyn medalmen bitirip, medinstitýtqa tústi. Himiia men biologiia pánderi emtihanyna ózim daiyndadym. Qalǵan baýyrlarym men sińlilerim biznes jáne memlekettik qyzmet salalarynda.
«Balany baǵý men tárbieleý eki bólek uǵym»
– Qazirgi kópbalaly analarǵa berer keńesterińiz bar ma?
– Kópbalaly ana bolý – úlken jaýapkershilik. Adamnyń janýardan aiyrmashylyǵy ne? Sanasy men urpaǵy aldyndaǵy jaýapkershiligi. Janýarlar da tóline qamqor bolyp jatady.
Alaida urpaǵyna degen qamqorlyq adamda jaýapkershilikpen, tárbiemen ushtasý kerek. Mysaly, meniń eki ulym bar, olar úshin zor jaýaptymyn dep sanaimyn. Moraldyq ta, materialdyq ta. Meniń mindetim – ómir súrý úshin qajet neǵurlym mol bilim, tárbie berý.
Balany baǵý men tárbieleý ol eki bólek uǵym, biz osy eki uǵymdy búginde kóbinese shatastyryp alǵanbyz. Tamaǵy toq, kiimi bútin bolsa boldy dep oilaityn ata-analar da barshylyq.
Dúniege perzent ákelýden buryn ony durys tárbielei alasyń ba, materialdy jáne rýhani qundylyqtardy pash ete alasyń ba, – tarazylap, júz oilaný qajet.
Erteńgi kúni urpaǵyń baqytty ómir súrýge múmkindigi bola ma? Árine, osyndai oiǵa berilip, saryýaiymǵa salynsa, adam urpaq jalǵastyrýdan bas tartýy da múmkin.
Kópbalaly ana bolý – menińshe, balasy týraly táýligine 24 saǵat oilaý. Ómirge kelý náresteniń qalaýy emes.
Iá, bala mahabbattan jaralady, onyń dúniege kelýine sebepshi – ata-anasy. Alaida adam balasy ózimshildigi jeteginde kete barýy qate. Jas náreste sondai tátti, sondai súikimdi, olarmen oinaimyz, aimalaimyz, iisine toimaimyz. Óse kele talǵamdary da ulǵaia túsedi, kóp nárse talap etedi.
«Ana balada bári bar, mende joq, men senderge meni tý degen emespin. Kier kiimim joq. Kinoǵa barǵym keledi...» taǵy sondailardy jii estýge bolady. Al osy zamanda kinoǵa baryp kór: bir balaǵa kem degende 3 myń teńge qajet. Biz jappai básekelestik jáne naryqtyq qatynastar zamanynda ómir súrýdemiz.
El áli ony túsine qoiǵan joq, ásirese KSRO zamanyn este saqtaǵandar: olar shekaranyń tastai bekitilgen, artyq aqparat joq zamanda, memleket jumyspen, meditsinamen, aqysyz bilim berýmen, balabaqshamen qamtitynyna úirengender.
Ol kezde kiim-keshek pen azyq-túliktiń alýan túrleri bolmaǵan da. Karaoke-klýb sekildi qyzyqtyryp uryndyrar saýyq túrleri de bolmaǵan. Bizge ómir súrý jeńilirek bolatyn, óitkeni ol zamanda azǵa qanaǵat bolatyn, tamaq, kiim tańdaityn múmkindik bolmaityn, azdap jeitin tamaq, bútin kiim bolsa sonymen bári teń bolyp júre beretin.
Meniń kigen kóilekterimdi sińlilerim tozdyratyn. Pechene, vafli dúkenge tússe máz bolatynbyz, áitpese olardy da, torttardy úide pisiretinbiz. Al búginde barshylyq zamany, internet arqyly da, shetelge barǵanda da kóretinimiz múldem basqa ómir, báseke, naryq.
Sol úshin osy búgingi zamanda ata-ananyń tárbiesi eń basty orynda turý kerek, biraq ókinishke orai, biraz ata-analar ony túsinbeidi, balabaqsha, muǵalimder tárbieleý kerek dep jaýapkershilikti solarǵa júkteidi.
Burynǵy zamanda balany tárbieleý jeńildeý edi, urysyp, soǵyp tárbieleýge balalar kónip jatatyn. Búginde táýelsizdik zamanynda balalar óte saýatty, olar dúniejúzinen sarqyrap quiylyp jatqan neshetúrli oń da, keri de aqparatty oqidy, burynǵy eski tárbie ádisine kónbeidi. Sondyqtan ata-analary balalaryn tek jyly sózben, perzentine degen erekshe mahabbatpen, olarǵa senim kórsetip, oiyn tyńdap, olarmen sanasyp, eń janyn túsinetin dosy retinde bolsa ǵana balalar tárbieleýge kónedi.
– Búkil álem osyndai kún keshýde, bizge nege bolmasqa?
– Ómir súrý jáne ómirge urpaq ákelý – zor jaýapkershilik.
Árine, sol jaýapkershilikti ata-analarmen memleket de bólisýge tiis, laiyqty járdemaqy tóleý jáne basqa da áleýmettik kómek arqyly.
Memleket úshin emes, birinshi kezekte biz balany ózimiz úshin týamyz, sony umytpaýymyz kerek dep oilaimyn.
Balaǵa «Seni memleket úshin týdym, qajettiligińdi sol óteidi» dei almaimyz ǵoi?
Taǵy oilandyratyn bir másele – nesie men dástúrlerge degen sanaǵa salynbaǵan kózqarasymyz. Ókinishke orai, bizdiń adamdar aqsha sanaýdy jáne múmkindikterine shyndap qaraýdy bilmeidi.
Basqa jurttan nem kem dep, josparsyz qimyl, áreket jasap, nesieni esepsiz alyp, bosqa artyq shashylyp, artynan qiyn jaǵdailarǵa tap bolyp jatqandardy kórip jatyrmyz. «Kórpeńe qarai kósil» dep beker aitylmaǵan ǵoi.
Adamdar terezesi teń bolyp jaratylmaidy. Bireý jaratylysynan oishyl, filosof bolsa, endi biri matematikaǵa qabiletti, úshinshisi – meditsinaǵa... zerthanamyzda tipten bir áke, bir shesheden uryqtandyrylǵan segiz embriondy mikroskop arqyly qaraǵan kezde damýlarynyń túrliligin ańǵaramyz: biri qalysta, ekinshisi óledi, úshinshisiniń bólinýi durys emes, al tórtinshisi bolsa bárinen ozyp shyǵady.
Jalpy alǵanda, 10 analyq jasýshanyń orta eseppen alǵanda tek ekeýi ǵana tirshilikke qabiletti. Jaratylystyń qatań zańy sondai.
– Nesie men dástúrlerge degen sanaǵa salynbaǵan kózqarasymyzdy qalai ózgertýge bolady, sol jónindegi pikirińizdi bildirseńiz?
– Toi men qudalyqta otyryp bos ótkizgen ýaqytymyzdy aiaimyn. Jas týystarymyzdy úilený toiynyń shyǵysyn únemdeýdi, teatrlandyrylǵan qoiylym-kórinister qajettiliginiń joqtyǵyn túsindirýmen júrmin.
Birde kórshimizdiń ulynyń úilenýi sharalaryna qatystyq. Jaqyn aralasatyn bolǵandyqtan, jubaiym ekeýimiz 7-8 ret eki jaqtyń quda túsý, qudalyq, syrǵa salý, uzatý toi, úlken toi, erteńine quda kútý kishi toilary syqyldy rásimderine qatysýmen qaladan-qalaǵa baryp, bir aptadan asa júrippiz. Kishi ulym bolsa qaraýsyz qalǵany.
Sonda balamnyń aitqany: «Bir adamdy neshe ret úilendire berýge bolady? Ózim mundaiǵa jol bermeimin: týǵan kúnimde jasap, keshke deiin barlyǵyn bitiremin».
Baiqasańyz, kishkentai balalardyń ózderi de qazaq toiynyń ratsionaldy emesine kózderi jetti. Sonsha áýre bolyp júrip úilendirgen jastarymyz 3 ai bolmai minezderi kelispei ajyrasyp ketti, sonda ishtei qynjyldym, balamdy qaraýsyz qaldyryp, bosqa ótken beker ýaqytymyzǵa.
Taǵy da bir másele – kóp bala týyp, keiin biri-ekeýine barlyq aýyrtpalyqty júktep qoiý. Qazaǵymyzda ádette otbasydaǵy onshaqty baladan jaramdysy – bireýi, ári ketse ekeý-úsheýi.
Sóitip, olar ómir boiy baýyrlaryn tartýmen ótedi. Tanys jaǵdai ma? Tájiribemde jasy ulǵaiǵan, úilenbegen, balasy joq biraz áielder kezdesti. Jasy 40-45-ten asqan olar náresteli bolýǵa nietti ekenin aitty. Jastyq shaǵy qalai ótti desek, ózinen kishi baýyrlarynyń jaǵdaiyn jasaýmen ýaqytty ótkizip alǵandaryn aitady. Basqa mysal.
Klinikalarymyzdyń birinde qyzmettegi 39 jastaǵy meiirbikeniń jalǵyz uly bar. Birde: «Klinika múmkinshiligin paidalanyp, taǵy bir bala týyp alsań qaitedi», – dep edim, – «Men týyp alǵym-aq keledi, biraq kúieýim 13 balanyń úlkeni, otbasylyq máselelerden ábden sharshaǵan», degen jaýap estidim.
«Óziń kótere qalsań, tý, qarsylyǵym joq. Bala týý úshin EKO jasaýǵa ádeiilep barmaisyń. Ulym baýyrlaryn pritsep sekildi tartyp júrgenin qalamaimyn. 5-6 balany taýyp, taýyp, birin birine ilip qoiǵandy tek bizdiń qazaqtan kórdim», dep ashyq aitqan eken.
– Tap mundai kópbalaly otbasylar bolǵanyna qarsysyz ba sonda?
– Men qarsy emespin. Shamalaryńyzdy baiqap, aiaqtarynan tik turǵyzyp jiberýge jetetine kóz jetkizip týyńyzdar. Keiin balalaryńyz «Kedeilikke ushyratqandaryń qalai?» dep júrmesin. Memleket eń qajetti nárselermen ǵana qamtidy, qalǵany – ata-ananyń jaýapkershiliginde.
Mysaly, Germaniia turǵyndarynyń 60 paiyzynyń jeke turǵyn úii joq. Jumys bar jerge qonys tebedi. Biz bolsaq úi salyp, sol jerge bailanyp qalamyz. Meniń paiymdaýym boiynsha, adam urpaǵy úshin jaýapkershiliktiń 30 paiyzy memleket, qalǵan 70 paiyzy óz moiynynda bolýy tiis.
Biz, qazaqtar, shekten tys meimanjai, kóńilimiz ashyq, qýlyqty bilmeitin halyqpyz, soǵys jyldary jáne odan keiin de kóptegen halyqtarǵa pana bolǵanbyz. Indet, asharshylyq, soǵys, qýǵyn-súrgin, qiyn-qystaý jyldaryn bastan keshirgenbiz.
Soǵan qaramastan, baitaq keń dalamyzdy iemdenip, ósip-órkendep kele jatyrmyz, búgingi zamanǵa sai ómir súrýge talpynyp jatyrmyz, bul qýanatyn jaǵdai.
Biraq biz bireýdiń kóńiline ǵana qarap qalmai, ózimiz ózimizge jaqsylyq jasaýdy úirenýimiz kerek, basqan qadamymyzdy baiqap, eseppen adymdaýymyz qajet.
– Suhbatyńyzǵa raqmet!
Áńgimelesken Saia ZAǴIPOVA
