– Rústem Muhtaruly, qazir bizde ǵana emes, jalpy álemde júrek qan tamyrlary aýrýlarymen aýyratyndar, odan kóz jumatyndar sany tym kóp eken. Bunyń basty sebebi nede? Bul aýrýmen aýyratyndar sońǵy kezde nege kóbeiip ketti?
– Shynynda da, júrek-qan tamyrlary aýrýlary bizde ǵana emes, álemde kúrdeli máselege ainalyp otyr. Munyń basty sebebin naqty eshkim aita almaidy. Aýrýǵa shaldyǵýdyń ártúrli sebepteri bar. Birinshiden, ekologiia. Onyń júrekke áseri az emes. Keibir indýstrialdy qalalarda júrektiń ishemiialyq aýrýlary, ókpe aýrýlary, t.b. aýrýlardyń túrleri kóp bolady. Zaýyttardan shyǵatyn ziiandy qaldyqtar aýany buzyp, tabiǵatty lastaidy. Nátijesinde, adamdar júrek talmasyna ushyrap, qan qysymy kóteriledi. Insýlt, infarkt aýrýlaryna shaldyǵady.
Ekinshiden, Qazaqstanda kardiologiia, kardiohirýrgiia salasy qarqyndy damyp keledi. Aýrýdy der kezinde anyqtaityn diagnostika tásilderi de jaqsy jolǵa qoiylǵan. Qazir ár aýylda EKG men ehokardiografiia bar. Mamandar da kóbeidi, olardyń biliktiligi de joǵarylap keledi. Dárigerler aýrýdyń belgilerin der kezinde anyqtap, naýqasty oblysqa nemese iri qalalarǵa joldamamen jiberedi. Munda naqty diagnostika jasalyp, aýrýdyń túri anyqtalyp, der kezinde em-shara jasaýǵa múmkindik týdy.
Bizde bir operatsiiaǵa Úkimet tarapynan 1 mln. 800 myń teńge bólinedi. Ota jasaityn apparat, qondyrǵylardyń barlyǵy AQSh, Eýropa, Reseiden ákelingen. Olardyń baǵasy tym qymbat. Mamandarymyzdy damyǵan elderge jiberip, tipti, shet elden myqty professorlardy osynda shaqyrtyp, master-klasstar uiymdastyrdyq.
– Onyń ústine, qazir júrek talmasymen aýyratyndar jasaryp barady. Buryn bul aýrýǵa 60-tan asqan, 70-ke jetkender ǵana shaldyǵatyn bolsa, búginde 20-nyń ústindegiler de dárigerden kómek suraityn boldy. Tipti, jańa týǵan náresteler de júrek aýrýymen aýyrady. Buǵan ne deisiz? Nege bul aýrý tym jasaryp barady?
– Keibir júrek aýrýlary revmatizmge bailanysty bolyp jatady. Eger ýaqytynda emdelmese, ol asqynyp ketedi de, júrekke shabady. Júrektiń klapandary buzylady. Ókinishke orai, qazir infarkt aýrýy jas jigitterde de kezdesetin boldy. Oǵan stress, ekologiia, artyq salmaq, adamnyń jegen tamaǵy da áser etedi. Shynynda da, bul aýrý túri qazir jasaryp barady. Qoǵamdaǵy áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaidy, jumyssyzdyq, erteńgi kúnge degen senimsizdik adamdardyń júike júiesin sharshatady, dármensizdikke ushyratyp, depressiiaǵa túsiredi. Mundai kezde kópshilik adamdar salaýatty ómir saltyn qalyptastyrmaq túgili, óz densaýlyǵyna qaraýǵa murshasy da bolmaidy. Onyń ústine, bizdiń halyqtyń mentaliteti de erekshe. Bizdiń qazaq aýrýdyń aldyn alý úshin eshýaqytta ózdiginen dárigerge baryp tekserilmeidi. Ásirese, qazirgi «bai men kedeige» bólingen qoǵamda bul másele tipten ýshyǵyp ketti. Bailardyń ýaqyty joq, al kedeilerdiń emdelýge jaǵdaiy joq.
Al, týabitti júrek aýrýyna shaldyǵýdyń eń birinshi sebebi, balaǵa áke-sheshesiniń densaýlyǵy áser etýi múmkin. Ata-anasynyń maskúnemdigi, aýrýshańdyǵy, qan ainalysynyń jetkiliksizdigi balaǵa áser etedi. Onymen qosa, júkti áiel aiaǵy aýyr kezde qan azdyq, tumaý, túrli juqpaly aýrýlarmen, jynystyq qatynastar arqyly juǵatyn aýrýlarmen aýyrsa, qursaqtaǵy balanyń júrek qalqanshalary men qaqpaqshalary tolyq damymaidy. Sondyqtan ár adam óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraǵany jón.
–Elimizde kardiohirýrg mamandardyń jaǵdaiy qalai? Ailyq-jalaqylaryńyz jetkilikti me?
–Jasyratyny joq, basqa memlekettermen salystyrǵanda bizde jalaqy az tólenedi. Qazaqstanda dárigerlerdiń ailyǵy máz emes. Máselen, men Italiiada boldym. Ondaǵy ortalyqtar zamanaýi apparattarmen jabdyqtalǵan, qarjylandyrý máselesi de jaqsy jolǵa qoiylǵan. Salystyrmaly túrde aitatyn bolsaq, bizde eger bir operatsiiaǵa 1 mln. 800 myń teńge bólinse, onda 25000-30000 evro tólenedi. Memleket olarǵa tym joǵary qarajat beredi. Al, AQSh-ta bir operatsiiaǵa 40000-50000 dollar bólinedi. Árine, onyń bir bóligi dárigerlerdiń ailyǵyna jumsalady. Italiiada rezidentýradan ótip jatqan dárigerlerdiń ózi 2000 evro ailyq alady. Al, bizde arnaiy mamandanǵan dárigerlerdiń ózi ondai jalaqy almaidy. Shyny kerek, bizdegi rezidentterdiń ózi 50 myń teńge alady. Sondyqtan, dárigerlerdiń ailyq-jalaqysy aldaǵy ýaqytta retteledi degen úmittemin.
– Jas mamandardyń biliktiligin arttyrý úshin shetelderge jiberip turasyzdar ma?
– Qazaqstanda kardiohirýrgiia salasy mamandarynyń kópshiligi – jastar. Óitkeni, bul sala sońǵy on jyldyń ishinde ǵana jaqsy damyp keledi. Biz jylyna joq degende, tórt ret masster-klasstar ótkizip turamyz. Shet elden mamandardy shaqyrtyp, tájiribe almasamyz. Jaqynda ǵana Italiiadan bilikti dárigerlerdi shaqyryp, osynda kezdestik. Reseiden, Germaniiadan, Gollandiiadan da bilikti dárigerler kelip ketti. Olar óz salasyn jetik meńgergen mamandar. Eger ortalyqta jańa operatsiia engizemiz desek, onda bizge álemdegi eń jaqsy mamandy shaqyrtýǵa týra keledi. Sondai talap qoiylǵan. Olardy shaqyryp, birneshe operatsiia jasaimyz. Bir operatsiiany ol ózi isteidi de, qalǵandaryn biz jasaimyz, ol tek qarap, kómek jasap turady. Jańa operatsiialar osylai engiziledi. Onymen qosa, jas mamandardyń biliktiligin arttyrý úshin olardy shet elderge de jiberip turamyz. Máselen, men buǵan deiin Novosibirsk oblysynda jumys istedim. Onda akademik E.N. Meshalkin atyndaǵy qanainalym patologiiasy ǵylymi zertteý institýty bar. Mamandarymyzdy sol jaqqa da jiberdik. Tipti, Germaniiaǵa, Gollandiiaǵa baryp keldi. Qazir álemdegi elderdiń kópshiligi aǵylshyn tilin qoldanady. Osy rette bizdiń kardiohirýrgterdiń 50 paiyzy aǵylshyn tilin meńgergen. Basqalary da qalys qalmai, ortalyqqa til mamandaryn shaqyryp, arnaiy oqytyp otyrmyz.
– Shet elde jumys istegińiz kelmei me? «Bul jaqta dárigerlerdiń jalaqysy az» dep keide ketip qalǵyńyz keletin sátter bola ma?
– Qazaqstanda mektepti bitirgennen keiin men Reseige baryp, joǵary oqý ornyna tústim. Novosibirsk memlekettik meditsinalyq ýniversitetinde oqydym. Akademik E.N. Meshalkin atyndaǵy qan ainalym patologiiasy ǵylymi-zertteý institýtynda rezidentýradan óttim. Keiin sol institýtta jumys istedim. Institýt direktory, akademik, professor Aleksandr Karaskovpen birge únemi operatsiialarǵa qatysyp júrdim. Ol meni ózine jaqyn tartty, tipti, «osynda qal, jumys iste, ǵylymmen ainalys» dedi. Sonda jumys istep, biraz tájiribe jinadym. Keiin ol jaqtan kóp nárse úirengenimdi sezdim. Munymen toqtap qalmai, jańa tásilderdi, operatsiianyń kúrdeli túrlerin meńgergim keldi. Sondyqtan qosymsha kýrstar izdei bastadym.
Biraq, Reseide bizdiki sekildi jastardyń bilimin jetildirýge arnalǵan «Bolashaq» sekildi baǵdarlama joq. Meniń bir riza bolatynym, Qazaqstanda kez kelgen jas maman óziniń bilimin jetildirgisi kelse, «Bolashaq» baǵdarlamasyna qujattaryn ótkizip, shet elde oqýyna múmkindik jasalǵan. Al, Reseide jastar shet elge baryp bilimin shyńdaǵysy kelse, óz qaltasynan tóleidi. Onda mundai múmkindikter jasalmaǵan. Men Reseide jumys istep júrip, qosymsha kýrstarǵa qatysqym keldi. Biraq, internetten qarasam, shet elde oqý baǵasy tym qymbat. Keiin Italiianyń Halyqaralyq júrek mektebin taptym. Lucio Parenzan degen áigili kardiohirýrg jastardy tegin oqytý úshin arnaiy halyqaralyq mektep ashqan eken. Men sony taýyp alyp, túiindememdi (reziýme) jiberdim. Skaip arqyly bailanysqa shyqtym. Olar aǵylshyn tilin meńgergenimdi, kardiohirýrgiia salasy tóńiregindegi bilimimdi tekserip, oqýǵa shaqyrdy. Onda bir jyl tájiribeden óttim. Kóp nárse úirendim. Oqýym, tamaǵym, jatyn ornym – barlyǵyn ózderi qamtamasyz etti. Onymen qosa, qosymsha kýrspen qatar Italiianyń Milan qalasyndaǵy Bikokka ýniversitetinde magistratýradan óttim. Oqyp júrip, aýrýhanada jumys istedim.
Keiin Reseige qaityp kelip, eki jyl sonda jumys istep, 2015 jyly Qazaqstanǵa keldim. Óitkeni, ata-anam, búkil týǵan-týystarym osynda. Qansha degenmen, týǵan jerińdi, elińdi, ata-anańdy, jaqyndaryńdy saǵynasyń. Onyń ústine, Reseidiń mektebi balalaryma «Bizdiń prezident Pýtin» dep úiretti. Men olarǵa «joq, olai emes, bizdiń Prezident – Nazarbaev» dep únemi aityp júrdim. Osy jaǵdailar qatty áser etkendikten, namysym oianyp, qandai jaǵdai bolsa da, balalarym qazaq bolyp ósýi kerek dep sheshtim. Qalai desek te, Resei bólek memleket. Degenmen, ol jaqta nashar turdym dep aita almaimyn. Kórshilerim de, jumysym da jaqsy boldy. Biraq, báribir onda ózińdi bóten sezinesiń. Sondyqtan elge qaitýdy jón dep sanadym. Ekinshi jaǵynan Italiiada júrgen kezde de aýrýhana direktory meni shaqyryp alyp, «osynda qalyp jumys iste, ailyq-jalaqyńdy úsh-tórt esege deiin ósiremin» dep usynys aitty. Onda ai saiyn 2 myń evro alyp júrdim. Al, eki jyldan keiin Italiianyń sertifikatyn alsam, jalaqym 6 myń, 8 myń evroǵa deiin ósetin edi. Alaida, osy ýaqytqa deiin bir ret te Qazaqstanda jumys jasap kórmeppin. Úirengen, bilgen, jiǵan tájiribemdi óz elimde kórsetkim keldi. Halqymnyń densaýlyǵynyń jaqsarýyna az da bolsa septigimdi tigizgim keldi. Onyń ústine, onda eshqandai aǵaiyn-týysym joq. Ata-anam, jaqyndarymnyń bári – Qazaqstanda. Osy jaǵynan sheshim qabyldaý qiyn boldy. Onymen qosa, 2000 jyldary Qazaqstannan keterde óz-ózime ishtei ýáde bergenmin. «Qandai jaǵdai bolmasyn, bárin oqyp, úirenip alǵan soń, túbi Qazaqstanǵa kelip jumys jasaimyn. Elime paidamdy tigizemin» dep ketkenmin. Sol sertimdi oryndadym. 2015 jyly Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq hirýrgiia ǵylymi ortalyǵynyń bas direktory, akademik, professor Jetkergen Arzyqulov myrza meni shaqyryp, bir-eki operatsiia jasaýymdy surady. Men kelisim berip, jasap shyqtym. Ota sátti ótti. Osydan soń, «sen osynda kel, bólim meńgerýshisi bolasyń» dedi. Reseige baryp, qujattarymdy rásimdep, osynda jumys isteýge bel bailadym. Qandai jaǵdai bolsa da, óz elińde turyp, halqyńa paidańdy tigizgennen artyq baqyt joq dep esepteimin.
– Jasyratyny joq, bizde fýtbolister, depýtattar dym bitirmese de milliondaǵan jalaqy alady. Al adam janyna arasha túskender, ólim aýzynda jatqandarǵa ómir syilaityn jandardyń ailyǵy mandymdy emes. Bul ádiletsizdik emes pe? Múmkin dárigerlerdiń mártebesin kóterip, jalaqylaryn ósirý kerek shyǵar? Tipti, túrli jeńildikter qarastyryp, zeinet jasyn azaitýǵa qalai qaraisyz?
– Mundai oi mende bolmapty. Óitkeni, óz mamandyǵyma qatty berilgenmin. Tipti, men zeinet jasyna shyqsam da, osy salada eńbek ete bergim keledi. Zeinetke erte shyqqym da kelmeidi. Árine, memleket tarapynan jeńildikter qarastyrylsa, jaqsy-aq bolar edi. Bul dárigerlerdiń jumysqa degen yntasyn arttyrady. Biraq, qandai jaǵdai bolsa da, ár adam óz mamandyǵyn ózi tańdaidy. Biz osy salany tańdaǵanda, bizge eshkim milliondaǵan jalaqy ýáde etken joq.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan, Serik JUMABAEV
https://dalanews.kz/27766
