Reseilik aqparat quraldaryna maza bermei otyrǵan osy jait. Nazarbaevty oiynan ainytqysy keledi olar. Sondai maqalanyń biri «Moskovskii Komsomolets» basylymynda jariialanypty.
Osy basylymǵa pikir bildirgen sarapshy Daniil Kislovtyń aitýynsha, latyn álipbii Qazaqstandy ortaǵasyrlarǵa ysyryp tastaidy. Ol ǵylymnyń, tehnologiianyń, kommýnikatsiianyń tili emes. Taǵysyn taǵy bar áiteýir álipbiden bas tartýdyń san túrli sebebin alǵa tartypty álgi.
– Qazaq ultshyldary bilgishsinbesin. Qazaqtar kirillitsaǵa 1940 jyly ótken. Al latyndy 1929-1939 jyldardyń aralyǵynda ǵana paidalandy. Oǵan deiin arab árpimen jazdy
Estidim. Oqydym. Latyn álipbiiniń kómegimen Qazaqstandy órkenietti álemge jaqyndatpaqqa uqsaidy. Qaidaǵy órkeniet? Kerisinshe, orta ǵasyrlarǵa bir-aq syrǵidy
– deidi ol.
Kislov osy maqsatqa jumsalatyn aqshaǵa jany ashyǵan syńai tanytypty. Dáp bir óz qaltasynan shyǵaratyndai kúiip-pysqan eken.
– Oilap kórińizshi. Million emes, milliardtaǵan dollar ketedi. Álemdik ádebietti latyn álipbiine kóshirý ońai deisiz be? Qiyn. Aqsha. Ýaqyt. Kúsh kerek. Aqsha taýsylady. Ýaqyt ta tapshy. Kúsh te sarqylady. Qazaq biliginiń ýájin tyńdadym. Bolashaq urpaq úshin jasamaq eken. Ilandyrmady. Qazaq biligi eldi ekige jaratyn túri bar. Bylyqtyń kókesin sonda kóresiz. Kirillitsada hat tanyǵan aǵa býyn latynsha jazatyn jas býynnyń tilin túsinbei dal bolady, – depti Kislov.
Latynshaǵa bizden buryn kóshken Ózbekstandy da ainalyp ótpepti. Synapty. Minepti. Latynshaǵa osydan 25 jyl aýysqan Ózbekstan kirillitsadan áli qutylmaǵan. Memlekettik oryndarda qaǵaz-qujattar áli kúnge osy kirillitsada jazylady. Latynsha hat tanyǵan táýelsiz urpaq eki ortada qalǵan. Olar oqyǵan tilde ádebiet ataýly múlde joq. Ózbektiń óz ádebieti de, álemdik ádebiette te áli kúnge latynshaǵa aýdarylmapty. Kislov solai deidi.
Bizdi onyń Nazarbaev týraly aitqany qyzyqtyrdy odan buryn. Rasyn aitqanda, osy ýaqytqa deiin olardyń (reseilik BAQ-ty aitamyz) Qazaqstan prezidentin synap jazǵanyn oqyǵan da, estigen de joqpyz. Iá, bolǵan da shyǵar, jazǵan da shyǵar. Sonda da bolsa sirek synaityn. Sebep joq edi. Dál osy joly reseilik basylymdardyń shyn bolmysy ashylypty. Solai dep sanadyq.
Aitalyq, Kislovqa saýal qoiǵan tilshi Nazarbaevtyń latyn álipbiine kóshý týraly bastamasyn «avantiýra» dep atapty. Otqan mai tamyzǵa túri dep boljadyq.
Kislov bolsa, tipti árige ketken.
– Nazarbaev túsinbeidi. Alda qandai qiyndyqtar kútip turǵan túsinbeidi. Ol saiasi-ideologiialyq sheshimderdiń tutqyny. Jasy bolsa 78-ge keldi. Qartaidy. Osy kúnge deiingi ǵumyrynda ataq-marapattyń barlyǵyna bólendi. Biraq, oǵan báribir de az. Ómirden ótkeninde eli eljirep eske alatyndai tarihta qalǵysy keledi. Onyń janynda Nazarbaevqa qoi dep aita alatyn adam joq
– deidi Kislov
Soǵan qaramai ol Qazaqstannyń latynǵa kóshýinen qaýip kórmeidi. Onyń oiynsha, munyń orys tiline, Reseige, Odaqqa esh qatysy joq. Tek qazaq etnosy intellektýaldyq hám mádeni deńgeide degradatsiiaǵa ushyraýy múmkin. Soǵan alańdaýly eken. Kislov qazaq biligine «ókinip qalmańdar» degendi ańǵartypty osy arqyly.
«Orys áleminiń» aqparattyq shabýyldary osyndaidan bastalady. Bul basy ǵana...
Dýman BYQAI
