Resei biyl da jeńis paradyna alapatyn asyrýdy oilap, maqtan tutatyn áskeri tehnikasyn kórsetti. Ár eldiń prezidentteri keldi. Biraq bul joly AQSh pen Eýropa basshylary shaqyrtýdan bas tartty. Qyrymdy tartyp alyp, Ýkrainanyń shyǵysynda lań salyp otyrǵan Pýtinniń janynda paradty kórgileri kelmegeni belgili. Kreml 2008 jyldan beri Qyzyl alańda óziniń áskeri áleýetin kórsetip keledi. Biylǵy paradta buryn kórsetpegen, jan-jaqtyly jetildirilgen qarý-jaraǵyn pash etti.
Biraq búgingi orystyń áskeri tehnikasy qazirgi óziniń básekelesterimen salystyrǵanda úlken soǵystarǵa daiyndyǵy, joǵary tehnologiialy aspaptary, robotty, lazerlik qarýlary, qurlyqaralyq ballistikalyq zymyrandary jaǵynan qanshalyqty qaýqarly?
Jaqynda Amerikabuleteni gazetinde jariialanǵan maqalada AQSh pen Resei arasynda soǵys órti tutansa, onyń qandai stsenariimen órbitini aitylǵan? Mamandar pikirinshe, eki el arasynda soǵys tómendegidei úsh túrli stsenariide júrýi múmkin.
Iadrolyq qiiamet
Qyrǵi qabaq soǵystan beri, qarýsyzdaný kelisimine qaramastan, eki derjavanyń da qoimasynda myńdaǵan iadrolyq qarýlar bar. AQSh baspasózinde jariialanǵan biylǵy málimetter boiynsha AQSh-tyń barlyq qurlyqaralyq ballistikalyq zymyrandarynyń (QABZ) áli qoldanysqa jaramdy 448 danasynyń barlyǵy Reseige baǵyttalyp qoiǵany jazylady. Reseidiń de naqty sany belgisiz QABZ nysanasy AQSh bolyp tur. AQSh-ta barlyǵy 7700 iadrolyq soǵys qarýy bar. AQSh ǵalymdar federatsiiasynyń málimdemesinde bulardyń 1950-i QABZ-dar, qalǵany sýasty jáne ushaqta tasymaldanatyn túrleri. Al Reseidiń barlyq iadrolyq qarý-jaraq sany básekelesinen sál-pál kóbirek, iaǵni 8500 shamasynda. Biraq bulardyń 1800 danasy ǵana soǵysqa qoldanýǵa jaramdy. Biraq AQSh pen Resei arasyndaǵy iadrolyq soǵystan eki jaq ta jeńbeidi. Óitkeni orny tolmas apat bolady. «Madness» esten aljasý. Mad, aǵylshynsha «mutually assured destruction» ózara bir-birine jaýap qaitaratyn apat. Eki sýper derjavada aqyldan adasqanyn bilgen soń 1948 jyly Berlinde, 1956 Makedoniiada, 1961 jyly Kýbada, 1968 jyly Pragadaǵy kezdesýlerine qaramastan, iadrolyq qarýdy qoldanbaýǵa kelise almady. 15 naýryzda kórsetilgen «Qyrym. Otanǵa qaitý joly» dep atalatyn derekti filmde Pýtin bylai degen: «Ýkraina men Qyrymdaǵy jaǵdaiǵa bailanysty qajet bolsa Resei iadrolyq qarýyn qoldanýǵa daiyn bolǵan. Iadrolyq qarý-jaraqty soǵys daiyndyǵyna keltirýge buiryq berdim». Pýtinniń bul sózinen soń áýeli eki el arasynda iadrolyq soǵys bolýy múmkin ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Adamzattyń bul stsenariige qarsy jalǵyz úmiti – úreili qarýdan bas tartqyzý.
Shyǵys Eýropadaǵy dástúrli soǵys
Bul Qyrǵi qabaq soǵys ýaqytynda oilastyrylmaǵan ózgeshe stsenarii. Ýkraina máselesinen keiin qaita aityla bastady. Biraq bul soǵystyń sońy iadrolyq soǵyspen aiaqtalýy ábden múmkin. Qalai bolǵanda da sharasyz májbúrli jaǵdaiǵa ákelip tireidi. Shyǵys Eýropa aýmaǵynda soǵys bola qalsa qalai bolaryna teoriialyq turǵydan kóz júgirtip kórelik. Soǵys alaýy Ýkrinada bolsa, NATO-nyń barlyq múmkindigi men jaqtastary AQSh-tyń jaǵynda bolary anyq.
AQSh maidanǵa syrttan qosylyp, al Resei óz aýmaǵynda maidan shebin qurady. Orystardyń bul artyqshylyǵy bir jaǵynan sory bolmaq. Qyrym Reseidiń teńiz flotyndaǵy qorǵany jáne Resei áskeriniń basym bóligi eldiń ońtústik batysynda saqadai sai tur.
Buǵan qosa AQSh jáne NATO músheleriniń de 40 aýmaqta ornalasqan áskeri 598 bazasy Reseidiń tórt búiirinen bir sátte soqqy bere alady. AQSh-tyń óz jerinde jáne muhit araldarynda barlyǵy 4461 áskeri bazasy bar. AQSh-tyń birqatar áskeri bazalary men áskeri Germaniia jerinde ornalasqan. Bular Reseidiń batysynan soqqy jasaidy. Katar jáne Dieogo Garsia bazalary básekelesiniń ońtústigine, Japoniia jáne Ońtústik Koreiadaǵy bazalary shyǵysyna bir sátte ońai oisyrata soqqy bere alady. Bul Reseidiń jan-jaǵynan qaimalaýǵa múmkindik jetkilikti ekenin kórsetedi. NATO-ǵa múshe elderdiń, Frantsiia jáne Ulybritaniianyń da Reseige jaqyn turǵan áskeri bazalary baryn umytpaý kerek. Al ońtústik batysynda Túrkiiadaǵy NATO áskeri bazalary soǵystyń belortasy bolary túsinikti. Al Resei she? NYU professory Mark Galeotti Washington Post-qa jasaǵan málimdemesinde Reseidiń Kýbada áskeri jáne Siriianyń Tartýs mańaiynda teńiz floty bar dep aitty. Bul ekeýinen basqa Reseidiń, eski keńes respýblikalaryn qospaǵanda, syrt memleketterde áskeri bazalary joq.
Resei armiiasynda 845 myń ásker, eki jarym million zapastaǵy ásker bar. Tank, artilleriia jáne oq-dári qory jaǵynan AQSh-tan basym. Professor Galeotti Reseidiń áskeri kúsh-qýatynyń AQSh odaqtastarynan tómendeý ekenin, biraq 1990 jyldarmen salystyrǵanda jaqsaryp qalǵanyn aitqan. Buǵan qosa orys áskeri kúshteri men jeke quramdary kórshi memleketterge kúsh kórsete alǵanymen, biraq NATO áskerimen iyq teńestire almas. Qytaidy da jeńe almaidy. Professor Galeotti Reseidiń Qara teńizdegi flotyn tipti Italiianyń teńiz floty jalǵyz ózi ǵana qirata alatynyn aitady.
Al AQSh qarýly kúshterinde 1 mln 400 myń ásker bar. 850 myń zapastaǵy áskeri taǵy bar. Tek AQSh-tyń negizgi soǵys kúshteri dúnieniń tórt buryshyndaǵy 598 áskeri bazada. Yqtimal soǵysta alǵash bolyp áskeri urysqa NATO-nyń taktikalyq NRF kúshteri kirispek. NRF-da 13 myń ásker bar. Myńdaǵan zapasy taǵy tur.
Soǵys bastala qalsa Reseidiń qorǵany Sevastopol AQSh pen NATO-nyń alǵashqy nysanasy bolmaq. Bul ekeýiniń bul jerge áýe shabýyly operatsiiasyn qoldanatyny aiqyn. Radar, zymyran, elektronikalyq áskeri mamandary bergen pikirler boiynsha AQSh ushaqtary sońǵy úlgide jabdyqtalǵan. Áitse de, orys ushaqtarynyń manevr jasaý qabileti joǵary deidi. Finansal Times-tan sarapshy Sharlies Klover klassikalyq áýedegi qaqtyǵystarynda orys ushaqtarynyń artyqshylyqqa ie ekenin aitady. Resei qorǵanys sarapshysy Rýslan Pýskov: «Endigi soǵys «Top Gun» filmindegidei bolady. Buǵan qosa Keńes odaǵy qulaǵan soń ushaqtarymyzdy sońǵy úlgide jabdyqtaýda AQSh-tyń sońynda qaldyq. Osal tusymyzdy jabý úshin áýe qorǵanys kúshterine asa mán berdik. S-400, S-300 ushaqtary áýe qorǵanysynda álemdegi eń ozyǵy. Bokstaǵy siiaqty. Oń qolyńyz álsiz bolsa, sol qolyńyzdy shynyqtyrasyz. Áýedegi osaldyǵymyzdy qurlyqtaǵy áýe qorǵanysymyzben myǵymdadyq» deidi.
AQSh pen Resei arasyndaǵy dástúrli soǵys stsenariiinde kim jeńse de, orny tolmas sumdyq soǵys bolady.
Búrkenshik soǵys
Bul AQSh pen Resei arasyndaǵy adam shoshityn soǵystardan keiingi úshinshi stsenarii. Aldyńǵylardan jeńildeý. Negizinde qazirgi bolyp jatqan stsenarii. AQSh Ýkrainaǵa qarjylai jáne áskeri kómek kórsetý –arqyly soǵysqa jasyryn qatysady. Bul soǵystaǵy maqsat - Reseidi Ýkrainadan yǵystyryp shyǵarý ǵana. Nemese AQSh pen NATO Ýkraina áskerine kómekke keledi. Buǵan eregisken Resei de jasyryn túrde separatisterge dem beredi. Nátijesinde Ýkrainada azamat soǵysy bolady. Qazirgi ekonomikalyq sanktsiialardy batystyń bir sarapshysy jylannyń quiryǵyn basyp qalýy deidi. «Qaýip tóndirgen jyrtqyshty jylan shaǵyp alady. Organizmi álsiregen jyrtqysh sabasyna túsip, sheginis jasaidy, biraq ýy aǵzada jaiyla beredi. Ekonomikasy álsiregen eldiń áskeri kúsh qýaty da álsireidi» degen pikirin aitady AQSh pen Resei arasyndaǵy taitalasqa sarapshy. AQSh pen Resei arasynda mundai búrkenshik soǵystar alǵash bolyp otyrǵan joq. Buryndary Resei soltústik vetnamdyqtardy qoldai otyryp, AQSh sarbazdaryn eline qaitýǵa májbúr qylǵan. AQSh-ta modjahetterdi qoldai otyryp, Keńes áskerin Aýǵanstannan shyǵardy. Bul stsenariilerdiń bireýi shyndyqqa ainalsa, basqynshynyń áskerine qiiamet. Mundai soǵysta AQSh jeńiske jetýi múmkin dep qorytyndy jasaidy mamandar.
Aýdarǵan Nazar Turyqbaiuly.
