Aýyl – qazaqtyń bastaý bulaǵy. Ult bolyp saqtalyp qalýymyz da osy aýyldyń arqasy. Bizdiń barsha asyl muralarymyzdy saqtaýshy aýyl jaily aitar áńgime, oi-tolǵaýlar taýsylmaidy. Alaida aýyldyń qazirgi kezeńdegi hal-ahýaly jaily aitarda keýdeńdi maqtanysh sezimi kernemeidi, sebebi aýyldyń ajary ketken, eń qiyny aýyldan kóship ketýshiler kóp. Biz qansha jasyrsaq ta aýylda ómir súrý qiyndap barady, óz kúshine ǵana arqa súiegen el demeýge zárý. Ásirese, Pavlodar oblysynyń Mai aýdany erekshe qamqorlyqqa muqtaj.
Sonaý ashtyq jyldary ózen jaǵasyna údere kóshken el Ertis boiyn mekendep tirshilik etýde. Malaisary batyrlar Qalmaqqyrylǵan taýynyń ishinde jaýdy oisyrata jeńgen eldi mekende Aqshiman atty aýyl bar.
Mai aýdanynyń tarihy tereń, jer qoinaýy tolǵan qazyna. Qasietti ári qasiretti óńirdiń kúrmeýi sheshilmegen negizgi máseleleri, jurttyń janaiqaiy jaily sóz etsem deimin. Min tabý, syn taǵý maqsat emes, maqsat – bir eldiń bilikke aitar nazyn, júrek únin jetkizý, ádil ári shynaiy jaǵdaidy aitý. Óitkeni biz jalǵan sózderdi estýden jalyqtyq, minberdegi basshynyń qurǵaq ýáde berip turǵanyn bile tura únsiz tyńdap otyramyz. Odan keiin taǵy da aldymyzǵa kelgeninde taǵy da qulaq túrip, nazar aýdaramyz álgi adamǵa. Sailaý kezinde sol adamdarǵa daýys beremiz. Olarǵa seniń sengeniń kerek emes, al olardyń jalǵan ýádesi kimge kerek?! Áiteýir bárimiz shyndyqty bilemiz. Biraq tis jarmaimyz. Óitkeni estir qulaq joq. Sorǵa batyp bara jatsańda eshkim qol ushyn sozbasyn bilgen soń soqyr adamdai eshteńe kórmegen syńai tanytamyz, kúndelikti azyn-aýlaq ailyǵymyz, zeinetaqymyz, járdemaqymyz qolymyzǵa tise bolǵany. Jurt ishinde «aqshań bolsa boldy, bárin satyp alýǵa bolady» degen sóz tirkesin jii estip qalamyn. Satylmaityn dúnieler joq deýge kelmes, biz satýǵa bolmaityn dúniemizdi saýdaǵa salyp qoiǵanymyzda bolyp turǵan siiaqty bul sózdiń shyǵý tórkini. Jekeshelendiremiz dep aýyldy talan-tarajǵa saldyq. Sodan beri qansha jyl ótse de aýyl áli eńsesin tiktegen joq. Buzylǵan úilerdiń ornyna deiin tazartyp tastasaq ta kórkeiip ketti deýge áli erte sekildi. Eń jamany, aýylda myńǵa jetpeitin turǵyn, júzge jetpeitin oqýshy qaldy. Bir kezdegi bir synyptyń oqýshylaryndai balalar bir úlken mektepte oqyp júr. Bir balany eki muǵalim oqytatyn jaǵdaiǵa jettik. Nege egin ekpeimiz, mal baqpaimyz?!- dep basshylar elge aqyl aitady. Aýylda qolyna kúrek ustar, asaýdy erttep miner jigit tabýy qiyndap barady. Otbasyn asyrai almaityn kásippen ainalysýǵa eshkim qulyq tanytpaidy. Egin salsań ony sýara almai álek bolasyń, mal baqsań onyń etin durys baǵaǵa alar saýdager joq. Dúkenge barsań bári ýdai qymbat, 50 teńgeniń dúniesin 100 teńgege satady, aýdan ortalyǵynan shalǵailaý aýyldarda odan da kóp qosyp saýdalaidy.
[caption id="attachment_10740" align="alignright" width="297"]
Aýylda tehnika tapshy. Úkimet 50 paiyzyn ózi kóteredi, traktor alyńdar dedi. Ol úshin 100 saýyn siyryń bolýy shart. Mal basyn bir tehnikasy joq adam qalaisha 100-ge jetkizedi?! Kúz bastalmai shóp shabatyn birneshe traktorshynyń sońynan qalmaimyz, odan keiin qar túskenshe tasi almai álek bolamyz. Qar túsip ketse tasý quny ósedi. Der kezinde tasymasań oiǵa túsken úiir-úiir jylqy maia-maia shópterińdi taptap ketedi.
Ertis ózeni kóktem kezinde alqapqa jaiylady, on jyldai ýaqyttan beri ózen sýy birneshe metr tómendep ketti. Qara sýlar tartylyp, baldyr basty. Shóp shyqpai el alańdady. Áiteýir biyl 20 kúnnen astam ýaqyt boiy jaiylǵan sý turaqtap tur, degenmen sýdy kóp jiberse ózen mańyndaǵy úilerdi basý qaýpi tónedi. Byltyr kúzde eshqandai eskertýsiz sý jiberilip, ótkelderdi shaiyp ketti. Jer mi batpaq bolyp ezilip, tehnika júre almai qaldy. Jarty ai boiy shóbin tasi almaǵan elge qardyń erte túsýi taǵy da qiyndyq týdyrdy. Kóktemniń kesh kelýi de aýyldaǵy jurttyń kóńiline kúdik uialatty. Jergilikti biliktiń qaýqarsyzdyǵy osyndaida baiqaldy. Shóp baǵasy 12 myń teńgeden 40 myń teńgege deiin kóterildi. Birneshe jyl buryn 1 tirkeme shóp 60 myń teńgege deiin sharyqtaǵany el esinde.
Qazaqtyń qai jeri bolsyn qasietti, qasterli. Al qasiretti ólke deýime, Mai aýdanynyń 40 jyl boiy iadrolyq synaqtar júrgizilgen óńir bolýy basty sebep. Atom, sýtegi bombalary bastapqyda ashyq synalsa, odan keiin júzdegen jerasty jarylystary boldy. Jer betindegi adam qolynan jasalǵan bul qasirettiń zardabyn aýdan halqy áli kúnge deiin kórip otyr. Eń ókinishtisi, aýdan turǵyndary radiatsiialyq lastanýǵa ushyraǵan óńir turǵyndary retinde tolyq meditsinalyq tekseristen ótken joq. 2009 jyly Aqjar jáne Mai aýylynyń turǵyndary ǵana tekseristen ótti.
Mai aýdanynda halyqty taza aýyz sýmen qamtamasyz etý isi eń ózekti máselelerdiń biri. Aqshiman aýylynyń turǵyndary uńǵymadan alynatyn sýdy tutynady. Ózge aýyldar keshendi blok modýlder sýyn paidalanady. Ertis ózeniniń sýy ishýge jaramsyz. Keshendi blok modýlder isten shyqsa turǵyndar isher sý taba almai sabylady. Tipti aýdan ortalyǵyndaǵy aýrýhana da sýsyz qalyp qoiatyn kúnderi az emes.
Kóktem kezinde aýdan ortalyǵy Kóktóbe aýylyndaǵy KBM (keshendi blok modýl) birneshe ret isten shyǵyp, 4 myńnan astam turǵyny bar eldi meken turǵyndary sýsyz qaldy. Aýyz sý máselesi túbegeili sheshiledi dep ýáde bermegen ministrlik ókilderi, Parlament depýtattary qalmaǵan shyǵar. Qazirgi ýaqytta Mai toptyq sý qubyrynyń qurylysy júrgizilýde. Bul is birneshe ret bastalyp, aiaqsyz qalǵan. Milliardtaǵan teńgeniń jobasyn júzege asyrýda shiraqtyq tanytyp, eldi taza sýmen qamtamasyz eter degen úmitin el áli úkilep otyr.
Qazaqtyń qai jeri bolsyn qasietti, qasterli. Al qasiretti ólke deýime, Mai aýdanynyń 40 jyl boiy iadrolyq synaqtar júrgizilgen óńir bolýy basty sebep. Atom, sýtegi bombalary bastapqyda ashyq synalsa, odan keiin júzdegen jerasty jarylystary boldy. Jer betindegi adam qolynan jasalǵan bul qasirettiń zardabyn aýdan halqy áli kúnge deiin kórip otyr. Eń ókinishtisi, aýdan turǵyndary radiatsiialyq lastanýǵa ushyraǵan óńir turǵyndary retinde tolyq meditsinalyq tekseristen ótken joq. 2009 jyly Aqjar jáne Mai aýylynyń turǵyndary ǵana tekseristen ótti. Odan keiin qarajat tapshylyǵyn jeleý etip tekserý-zertteý jumystary toqtatyldy. Halyqtyń ortasha ómir súrý jasy 54-58 jas, bul eńbek adamynyń zeinet jasyna jetpeitinin kórsetedi. Soǵan qaramastan bilik zeinetkerlikke shyǵý jasyn ulǵaitýdy kózdeýde. Beinetiniń zeinetin kóre almai ketken myńdaǵan jannyń daýysy olarǵa jetpedi, jetse de qol siltei salǵandai kórinedi.
Semei óńiri men Mai aýdany synaq alańyndaǵy eldi mekender bola tura Mai aýdany radiatsiialyq lastanýǵa ushyraǵan zonalarǵa bólgende tótenshe radiatsiialyq lastanýǵa ushyraǵan aimaq sanatyna enbei qalǵan. Buǵan sol kezdegi jergilikti depýtattardyń da salǵyrttyǵy yqpal etse kerek.
Bir kezderi birjolǵy tólemaqy berilgen bolatyn, odan beri de jiyrma jyldai ýaqyt ótti. Jumys istep júrgenderdiń eńbekaqysyna qosymsha tólemaqy beriledi, ol qosymsha aqshanyń kólemi de mardymsyz. Jumyssyz adamdar eskerýsiz qalǵan.
Múgedek jandar kóp, týabitti kemtar sábiler áli kúnge deiin ómirge kelýde. Óz-ózine qol jumsaý faktileri de oryn alyp turady. Biraq bunyń poligonǵa qatysy joq dep basqa sebep izdeýshiler tabylady. Jergilikti mamandar, dárigerler únsiz.
Synaq poligonyn aýylsharýashylyǵyna qaitarý jóninde bastama kóterilip, bul jerler sharýa qojalyqtaryna úlestirilmek. Radiatsiialyq meditsina jáne ekologiia institýtynyń zertteý qorytyndysyna sáikes bul jerler tazarǵan, mal baǵý úshin jaramdy bolyp shyqqan eken.Degenmen, halyqtyń basym bóligi, jergilikti aýyl aqsaqaldary buǵan kúmánmen qaraidy, ekolog ǵalymdar da erte qabyldanǵan sheshim retinde baǵa berýde.
Iri óndiris oshaqtary joq, ekonomikasy bir salaly, tek qana aýylsharýashylyǵyna arqa súiep otyrǵan aýdanǵa serpin berer, aiaqqa nyq turýyna demeý bolar kúsh-kómektiń qajet ekendigi seziledi.
Aýdandaǵy keleńsizdikter, sheshilmegen máselelerge jaýapty tulǵalardy atap ótýge bolady. Degenmen osy atalmysh máseleler tolyq zerdeleýdi, keibir suraqtar naqty jaýapty qajet etedi. Aldaǵy kúnderde osy saýaldarǵa jaýap izdeitin bolamyz.
Meirambek QYZYRULY,
Pavlodar oblysy,
Mai aýdany.
