Osynaý tal shybyqtai buralǵan taldyrmash tájik qyzynyń esimin eshkim bilmeidi. Ózi Diliaramyn deidi. Qazaqsha sóilegende anaý-mynaý qazaǵyńdy jańyldyrady. Tanys-bilisteri Dilia dep erkeletetin kórinedi. On segiz-aq jasta. «Jumysyna» myqty, óziniń aitýynsha. «Qaida isteitin edińiz?» desem, «Seifýllinde» deidi. «Seifýllini nesi?» dep alǵashqyda ańtarylyp qaldym da, shamalydan soń esime túsip, kúlip jiberdim. Túsinikti. Almatydaǵy Seifýllin kóshesiniń boiynda kúndiz-túni qazdai-jezdei tizilip turatyn «túngi kóbelekter» eken ǵoi. «Klient» bop kelip, tanysyp-bilise bastaǵan soń jýrnalistik jumysymnyń mán-jaiyn aityp edim, basqalar siiaqty basyn ala qashqan joq. Óz basynyń hikaiasyn ádemilep aityp berýge birden kelisti. Tek: «Bir saǵat áńgimelessek – bir saǵattyń, eki saǵat áńgimelessek – eki saǵattyń aqshasyn tóleisiń. «Klient» retinde» dep óziniń «kásibi talabyn» kóldeneń tartty. «Maqul» dedim. «Jumys úshin jan pida degen jazylmaǵan zańym bar» dep men de kúldim. Sóz joq, sulý qyz eken. Kóringenniń qoljaýlyǵyna ainalǵan qairan sulýlyqqa ishim ýdai ashyp ketti, jasyratyny joq.
- Aitary joq, ádemisiz, — dedim men. Shyndyqty moiyndamasqa sharam joq. — Jalpy, aralas nekeden týǵandar ádemi bolady deidi. Ras bolsa.
- Ras-ras, — dep Dilia basyn izedi, — metistkalar sulý bolady. Qaraǵandynyń bailary qyrylyp qalatyn men degende, — dep syńǵyrlap kúlip jiberdi. Syńǵyr kúlkisinen áli de bolsa balalyqtyń balaýsa kúlkisi aryla qoimaǵanǵa uqsaidy. Álde maǵan solai kórindi me?
- Qaraǵandyǵa qalai tap bolyp júrsiz? Ádette sizdiń «kásiptiń sulýlary» «eńbek jolyn» kóbinese Almatyda bastaityn edi.
- Aitaiyn ba? Oi, ol bir uzaq hikaia ǵoi.
- Aita berińiz. Qysqartyńqyrap, — dedim men áńgime uzaqqa sozylyp ketse, aqsham jetpei qala ma degen qorqynyshty oimen qaltamdy sipalap, — sol úshin «klient» bop otyrmyn ǵoi.
Qaraǵandynyń kýklasy
On alty jasynda mektepti tastap, úiinen qashyp shyqqan Diliara baiaǵy Keńes kezinen qalǵan qyzyl «Ikarýspen» basy aýǵan jaqqa tartyp ketipti. Qulyn músheli qylyqty qyzdy alys jolǵa ala ketýdi avtobýs júrgizýshisiniń kóbisi ket ári kórmeidi, negizi. Olarǵa da jol qysqartatyn ermek kerek. Sondailardyń birimen tez-aq kelisken tili maida, ózi súikimdi qalalyq qyz Diliaranyń joly bizdiń Qaraǵandyǵa túsken eken.
- Qujatsyz qalǵan ekensiz. Onyń ústine kámeletke de tolmaǵansyz. Aýyl-qalany aitpai-aq qoiaiyn, al endi bizdiń elimizge qarai sapar shekkende Ózbekstan, Qazaqstan shekaralarynan qalai óttińiz? – dedim men azdan keiin-aq áńgime aýjaiyn túsine bastaǵan soń, — siz áldebir zat, taýar emessiz ǵoi?
- To-to, másele sonda, taýar bolyp óttim ǵoi, kóketai-aý, — dep Diliara taǵy kúldi.
Sóitsem, Diliara qyz eki eldiń de shekarasynan «Ikarýstyń» júk salǵyshyna (bagajnik, bylaisha aitqanda) jasyrynyp ótipti. Taýarlarmen birge. Avtobýs júrgizýshisi muny kommersant taýarynyń arasyna «búktep-búktep» tyǵyp tastaidy. Kedenshiler men shekarashylar ary-beri udaiy ótip júrgen tanys kólikterdi túp qopara teksere qoimaityn kórinedi.
- Qaraǵandy qatty unaǵan bolsa, Almatyǵa qalai kep qaldyńyz?
«Diliara kýkla» munyń da sebebin aitty. Astanaǵa jaqyn bolǵan soń ba, álde tártibi táýir qala ma, áiteýir Qaraǵandy politseileri tynyshtyq bermeitin kórinedi. Qujaty joq boijetken eki kúnniń birinde quqyq qorǵaýshylardyń qaqpanyna túsip qala bergen. Tipti úsh márte aiyp tólettirip, Ózbekstan shekarasynan asyryp jiberedi. Úirenip qalǵan Diliara ainalyp Qazaqstanǵa qaita kelgen. Tek bul jolǵy tańdaýy Almatyǵa túsipti.
- Siz endi eshkimi joq eleýsiz bireý emessiz ǵoi. Áke-shesheńiz bar. Olar sizdi izdemei me, qalai sonda? Qujatyńyz da joq.
- Alǵashqyda ózim habarlasyp, Almatyda meiramhana-kafelerde jumys istep júrmin dedim. Tipti Tájikstandaǵy týystaryma ara-tura aqsha da salyp turdym. Qiyn ǵoi endi olarǵa da. Áke-sheshemniń turaqty jumysy joq. Ózimnen keiin eki inim bar, solardy ósirip-jetkizý kerek. Al qujatyma kelsem… qazir meniń qujatym bar. Dýshanbeden aldyrǵam. Almatyda ýaqytsha tirkeýde de barmyn. Qysqasy, eshkim meni qysa almaidy qazir. Óitkeni men munda zańdy túrde júrmin. Al biraq ras, ne qujaty joq, ne ýaqytsha tirkeýde de joq meniń «áriptesterim» munda tipti kóp. Qazir «kúndiz de usha beretin túngi kóbelekterdiń» kópshiligi jergilikti qazaqstandyqtar. Onyń ishinde qazaq qyzdary da óte kóp. Ózbekstannan kelgender de az emes.
«Kryshań bolmasa, qańǵyp ketesiń…»
Diliara-kýklanyń aitýynsha, Almatyda «seks-indýstriia kak polojeno» jolǵa qoiylǵan. Taksasy arzan «kóbelekter» kóbinese qaladaǵy qaptaǵan shaǵyn qonaq úilerde «qyzmet» kórsetedi. Mundai qonaq úiler negizinen osyndai «qyzmet kórsetýdiń» esebinen paida kóredi eken, áitpese bankrot bolady. Al elitaly jezóksheler «kóbelek bolyp kóshede ushpaidy». Qymbat qonaq úide isteidi. Arnaiy tapsyryspen ǵana júredi. Olardyń ózderin neshe túrli qýlyq-sumdyqtan qorǵap júretin arnaiy oqqaǵarlar bar kórinedi.
- Almatydaǵy seks-indýstriia zaýyt konveieri siiaqty kúni-túni jumys isteidi, — deidi Dilia, — qaladaǵy «núktelerdiń» barlyǵynyń «kryshasy» bar. Mysaly, «tochkanyń» bireýine politseiler «kryshevat» etse, endi bireýine banditter «kryshevat» etedi. Biraq bulardyń barlyǵy da birimen-biri ózara shyrmaýyqtai matasyp, bailanysyp ketken. «Kryshań bolmasa, qańǵyp qalasyń. Ittiń itaqaiyna jem bolasyń. Eń jaqsysy, múmkin eń jamany shyǵar, bilmeimin – áiteýir Qazaqstanda jezóksheligi úshin qylmystyq jazaǵa tartatyn zań joq. Sondyqtan ustalsaq, ákimshilik jazaǵa ǵana tartylamyz. Ol jaza túk emes, kákir-shúkir aiyp aqshasyn tólei salamyz da, «kóshege qaita» shyǵa beremiz.
Quldyqqa túsken qyzdar
Sońǵy kezde jas qyzdardy jezókshelikke májbúrleitin, olardy alyp-satatyn uiymdasqan qylmystyq top týraly kóp aitylyp júr.
Almaty qalalyq ishki ister departamenti baspasóz qyzmetiniń málimetine júginsek, jaqynda osyndai kezekti qylmystyq toptyń «qyzmeti» áshkerelengen. Mysaly, Erlan jáne Áziret degen eki jas jigit qyrǵyz elindegi Osh qalasynyń 19 jasar boijetkenin Almatyǵa aldap ákelip, 500 dollarǵa satyp jiberipti. Sondai-aq, taǵy birneshe qyrǵyz qyzynyń qujatyn tartyp alyp, ózderin jezókshelikpen ainalysýǵa májbúrlegen Nora, Ainur esimdi «jeńgetailar» da quqyq qorǵaý mekemesiniń arnaiy operatsiiasy barysynda qolǵa túsken. Sońǵy málimetke qaraǵanda, Almatyda jezókshelikpen ainalysýǵa arnalǵan jynoinaqty áshkereleý jalǵasýda. Jezóksheler ordasyn áshkereleýmen Uiymdasqan qylmysqa qarsy kúres basqarmasynyń qyzmetkerleri men aýmaq boiynsha ýchaskelik inspektorlar ainalysýda. Politseilerdiń aitýynsha, qonaqúiler, dámhanalar men barlar, jalǵa beriletin páterler men basqa da kóńil kóterý oryndary jezókshelerdiń «turaqty jumys oryndaryna» ainalǵan.
Jaqynda jeńgetailyqty kásip etken kezekti bir kelinshekti qalalyq Uiymdasqan qylmysqa qarsy kúres basqarmasynyń qyzmetkerleri áshkereledi. Ol óziniń ákimshilik mindetin ǵana emes, sondai-aq jeńgetailyq qyzmetin de óte jaqsy atqarǵan.
Ne isteý kerek?
- Almatyda jezókshelikke májbúrleý órship tur. Osynyń aldyn alatyn, bolmasa jolyn kesetin naqty qandai sharalar istedińizder? – degen suraǵymyzdy biz Almaty qalalyq IID Uiymdasqan qylmysqa qarsy kúres basqarmasy adam saýdasymen kúres bóliminiń bastyǵy Nurlan Sársenbaevqa qoidyq.
Nurlan Sársenbaev: Birqatar mekemeni jaqynda ǵana teksergen bolatynbyz. Jezókshelikpen ainalysýǵa arnalǵan pritondar uiymdastyrý týraly jedel aqparat túsisimen biz tekserý jumystaryn júrgizdik. Nátijesinde atalǵan aqparat rastaldy. Elimizdegi qylmystyq kodekstiń 309 babynda qarastyrylǵan qylmys belgileri boiynsha birneshe qonaqúi ákimshisi qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy.
- Jeńil júriske salynǵan boijetkender máselesi qalai sheshilmek?
- Nurlan Sársenbaev: Atalǵan isti júrgizý barysynda birneshe qonaq úiden 7 jeńil júristi qyz áshkerelendi. Boijetkenderdi esepke qoiý jáne olardyń qandaida bir zańǵa qaishy áreketterge qatystylyǵyn tekserý maqsatynda olar aýmaq boiynsha Alataý aýdanynyń IIB jetkizildi. Sonymen qatar, qyzmetkerlerimiz Túrksib aýdanynda ornalasqan taǵy bir shaǵyn qonaqúidegi 23 jezóksheni ustady. Olardyń barlyǵy Almatyǵa elimizdiń ár aimaǵynan kelgen Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary.
- Olarǵa qandai da bir shara qoldanyla ma?
- Nurlan Sársenbaev: Qazirgi tańda qonaq úi qojaiyny ákimshilik zańnamaǵa sáikes elimizdiń ákimshilik-quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 450 baby, iaǵni jezókshelikpen ainalysý úshin kópe-kórneý úi-jailar usyný boiynsha jaýapkershilikke tartyldy. Alaida olar jeńgetailyq qyzmet kórsetpegen. Aita keteiin, osy baǵytta júrgizilgen aýqymdy jáne jergilikti jumystar men reidter, sondai-aq jedel is-sharalar turaqty túrde jalǵasýda. Kriminogendik jaǵdaidy saýyqtyrý maqsatynda alǵa qoiylǵan mindetterdi júzege asyrý úshin UQKB bólimshelerinde barlyq múmkindikter men resýrstar jetkilikti.
Kerek-derek: Almaty qalalyq IID baspasóz qyzmetine júginsek, 2015 jyly 55 priton áshkerelengen. Sonymen qatar, jedel shara barysynda jezókshelikpen ainalysýǵa, onyń ishinde 4 jaǵdaida kámelettik jasqa tolmaǵandardy jezókshelikke tartýdyń 32 faktisi anyqtalǵan. 21 qonaq úi men 111 páter anyqtalyp, ielerine jalpy somasy 15 million teńge kóleminde aiyppul salynypty.
Marat MADALIMOV
Derekkózi: ult.kz
