Búgin Almatyda Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentiniń janyndaǵy Qazaqstannyń strategiialyq zertteýler institýty (QSZI) «QSZI GPS: GYLYM. PIKIR. SAYASAT» ulttyq saraptamalyq alańynyń otyrysyn ótkizdi. Otyrys Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasynyń 30 jyldyǵyna arnaldy.
Is-shara barysynda Ata zańnyń eldiń saiasi jańǵyrýyndaǵy jáne demokratiialyq institýttardy nyǵaitýdaǵy mańyzy talqylandy. Ásirese 2022 jylǵy konstitýtsiialyq reformaǵa erekshe nazar aýdaryldy. Onyń nátijesinde Konstitýtsiianyń úshten biri jańartylyp, Parlament pen máslihattardyń ókilettikteri keńeitildi, Konstitýtsiialyq Sot quryldy, sondai-aq Prezident ókilettigi bir merzimmen shekteldi. Bul ózgerister qazaqstandyq memlekettiliktiń jáne saiasi júieniń damýynyń mańyzdy belesi boldy.
Shara barysynda QSZI direktorynyń orynbasary Alýa Joldybalina Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti janyndaǵy Qazaqstannyń strategiialyq zertteýler institýty aǵymdaǵy jyldyń 11 shildesi men 12 tamyzy aralyǵynda halyq arasynda júrgizilgen jappai saýalnama nátijelerin jariia etti. Saýalnamaǵa 17 oblys pen respýblikalyq mańyzy bar qalalar – Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynan 18 jastan asqan respondentter qatysty. Irikteý kólemi 8000 respondentti quraidy.
Áleýmettanýlyq saýalnamaǵa sáikes respondentterdiń 76,3 paiyzy elimizdiń Konstitýtsiiasynyń mazmunymen jáne negizgi erejelerimen tanys. Jas ereksheligine qarai jastar Konstitýtsiianyń mazmunynan kóbirek habardar ekenin aita ketken jón. Osylaisha, 18-29 jas aralyǵyndaǵy respondentterdiń 79,1%-y Konstitýtsiiany jaqsy biledi/oqydy nemese jalpy túsinikke ie. Odan keiingi toptarda kórsetkish kelesidei: 30-45 jas (77,5%) jáne 46-60 jas (74,9%). 61 jastan joǵary (72,5%) egde jas tobynda kórsetkish salystyrmaly túrde tómen.
Saýalnama nátijeleri qazaqstandyqtardyń saiasi ózgerister men reformalardy jiti baqylaitynyn kórsetti. Azamattar olardy zań ústemdigin nyǵaitý jolyndaǵy mańyzdy qadamdar retinde qabyldaidy. 2022 jylǵy konstitýtsiialyq ózgerister qoǵam úshin mańyzdy boldy, bul azamattardyń osy reformalardyń negizgi nátijeleri týraly habardar bolýynyń joǵary deńgeiimen rastalady. Osylaisha, usynylǵan 15 bastamanyń ishinde qazaqstandyqtar úshin eń mańyzdy úshtikke mynalar kirdi:
- Prezidenttik ókilettikti bir rettik 7 jylǵa ózgertý – 34,7%.
- Jer, onyń qoinaýy jáne basqa da tabiǵi resýrstar halyqtyń airyqsha menshigi degen normanyń bekitilýi – 27,8%.
- Konstitýtsiialyq sotty qurý – 23,9%.
Respondentter kelesidei normalardy da eske aldy:
- Májilistiń sanyn 98 depýtatqa deiin qysqartý (14,6%),
- ólim jazasyn tolyǵymen alyp tastaý (13,4%),
- Prezidentke, Konstitýtsiialyq Sottyń tóraǵalary men múshelerine, Ortalyq sailaý komissiiasyna, Joǵarǵy esep palatasyna saiasi partiialarǵa múshelikke shekteýler engizý (13%);
- Adam quqyqtary jónindegi ýákilge konstitýtsiialyq mártebe berý (10,3%),
- Parlament Májilisiniń ókilettigi men mártebesin kúsheitý (9,7%)
- partiialyq tizimderge jáne mandattardy bólý kezinde áielderge, jastarǵa jáne múgedekterge 30% kvota engizý (9,5%).
Osy bastamalardy is júzinde iske asyrý turǵysynda «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasyn atap ótken jón, oǵan sáikes Ulttyq qordyń jyldyq investitsiialyq kirisiniń 50%-y 18 jasqa deiingi balalardyń jinaq shottaryna aýdarylady. Bul ulttyq baǵdarlama «Ádiletti Qazaqstan» qaǵidattaryna sáikes tabiǵi resýrstardan túsetin tabysty qaita bólý arqyly óskeleń urpaqtyń turaqty bolashaǵyn nyǵaitýǵa jáne qamtamasyz etýge arnalǵan.
Jalpy, zertteý nátijeleri azamattardyń joǵary habardar bolýyn da, 2022 jylǵy konstitýtsiialyq ózgeristerdi qoǵamnyń maquldaǵanyn kórsetedi.
Úsh jyldan keiin azamattar konstitýtsiialyq reformalardyń mańyzdylyǵyn jáne olardyń kúndelikti ómirindegi oń áserin atap ótedi. Sonyń nátijesinde elimizde júrgizilip jatqan reformalar qazaqstandyqtardyń kópshiligi úshin joǵary qundylyqqa ie. Júzege asyrylyp jatqan reformalar «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵidasynyń tiimdiligin kórsete otyryp, halyqtyń búgingi suranysyna jaýap beredi.
Qatysýshylar reformalardyń tabysty júzege asýy qoǵamnyń keń qoldaýy men olardyń mánin durys túsinýsiz múmkin emestigin atap ótti. Osy oraida quqyqtyq mádenietti qalyptastyrý jáne Konstitýtsiiany memlekettik qurylymnyń negizi ári azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń kepili retinde keńinen nasihattaý basty basymdyq retinde belgilendi.
QSZI GPS jumysyna QR Prezidentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademiiasynyń Almaty qalasyndaǵy filialynyń direktory Ainur Idrisova, QR ǴJBM ǴK Filosofiia, saiasattaný jáne dintaný institýty direktorynyń orynbasary Ermek Toqtarov, QR UǴA Bilim jáne qoǵamdyq damý ǵylymdary ortalyǵynyń jetekshisi Jeńisbek Tólen jáne basqa da sarapshylar qatysty.
Otyrysta Konstitýtsiianyń rólin nyǵaitý, onyń qaǵidattaryn talqylaýǵa azamattardyń qatysýyn keńeitý jáne bul qundylyqtardy kúndelikti ómirge sińirý – eldegi demokratiiany ornyqty damytýdyń basty sharttary ekeni atap ótildi.
