Júndi qashan kádege jaratamyz?
Búgingi tańda qoi basynyń jalpy sany 18 mln bolǵanymen, biiazy jáne biiazylaý júndi qoilar 2,2-2,3 million ǵana. Jalpy, alynǵan 40 myń tonna júnniń 7,1 myń (18%) tonnasy biiazy júnge tiesili, iaǵni jýylǵan jún esebimen óndiriske jaramdy 3,5 myń tonna jún óndirilýde. Halyq sharýashylyǵyna qajettiligin eskerip, ǵylymi turǵydan kelsek, elimizdegi biiazy jáne biiazylaý júndi qoi sany 8,0 mln bastan joǵary bolýy tiis edi. Óitkeni halyqty, ásirese balalardy sapaly kiimmen qamtýǵa jylyna ár adamǵa keminde 2,0 keli qoi júni (tabiǵi jún esebimen), onyń ishinde 1,5 keli biiazy jáne biiazylaý jún óndirilýi kerektigi anyqtalǵan. Sonymen, biiazy jáne biiazylaý júndi qoi basy qajetti mólsherden tórt esege deiin az bolyp otyr. Eń soraqysy, jyl saiyn óndiriletin 40 myń tonna júnniń 26 myń (67%) tonnaǵa jýyǵy jaramsyz (ýtil) bolyp qalýda.
Resmi derekterge súiensek, Qazaqstan aýmaǵynda jalpy óndirilgen júnniń 11% ǵana óńdeledi, osy kórsetkish jýylǵan biiazy jún úlesine tiesili. Eksporttyq áleýetti saralasaq, bar-joǵy 1 834,5 tonna biiazy jún syrtqa satylǵan. Sońǵy bes jylda jún óndirisi 8%-ǵa artqanymen, eksport 3,5 esege tómendegen. Elimizde jún óńdeý salasyndaǵy 13 arnaiy mamandandyrylǵan kásiporynnyń tek 4-ýi ǵana osy baǵytta jumys atqara alady.
Mysaly, «Fabrika POSh-Taraz» kásiporny júndi jýý men shúikelengen jún /tops/ óndirýge mamandandyrylsa, «Shymkent-Kashemir» kásiporny biiazy jáne qylshyq júndi jýyp, olardan daiyn ónim alýǵa tehnologiialyq jasaqtalǵan.
Atyraý oblysynda «Caspiy Lana Atyrau» kásiporny júndi tolyǵymen óńdeý tehnologiiasyn igergen, kóbine, toqyma jamylǵy /kórpe/ shyǵarady. Almaty oblysynda «Kýat LTD» kásiporny júndi óńdeý arqyly negizinen kiiz, ultaraq, baipaq óndiredi. Jún óńdeý salasynda keńes kezinen jumys istep kele jatqan «Voilochnaia fabrika», «Kostanaiskaia fabrika valialnoi obývi», «Roza valialno-voilochnyi kombinat» siiaqty birqatar kásiporyndar – tehnologiialyq jańǵyrtý arqyly tiimdi paidalanýdy talap etetin, óte mańyzdy rezervtik kózder bolyp sanalady
Búgingi tańda, qoi sharýashylyǵy ónimderiniń 80%-dan astamy shaǵyn qojalyqtar men qosalqy úi sharýashylyqtarynda óndiriledi. Osy úrdis tehnologiialyq jańalyqtar men ǵylymi jetistikterdi paidalanyp, salanyń eksporttyq potentsialyn tiimdi paidalanýǵa qolbailaýda. Sondyqtan da óndirilgen júnniń sapasy suranysqa sai kelmei, qoi eti, onyń ishinde, álemdik naryqta úlken suranysqa ie qozy eti tek otandyq tutynýshylardyń qajetin qamtamasyz etetin mólsherde ǵana óndirilýde.
https://dalanews.kz/T-rmys/62648-62648
Álemdik naryqtaǵy sapaly biiazy júnge suranys úlken bolǵandyǵyna qaramastan, elimizde jyl saiyn óndiriletin 7,0 myń tonnadan asa biiazy jáne biiazylaý jún 1 AQSh dollary/keli jetpeitin baǵamen ótkizilýde nemese múldem iske aspaýda. Jińishkeligi 19-21,0 mkm-ge deiingi 1 keli merinos júnniń Jańa Zelandiia men Avstraliia naryǵyndaǵy ortasha baǵasy 10,0 AQSh dollarynan joǵary. Osyndai zor áleýetti nege paidalanbasqa? Atalǵan jaidyń oryn alýynyń basty sebepterine toqtalsaq.
Birinshiden, biiazy jáne biiazylaý júnderdi sapasyna, ásirese olardyń jińishkeligi men uzyndyǵyna, lastaný deńgeiine (túrli qospalarmen: qi, tikenmen aralasýy) sai júielep (klassirovkalap) naryqqa usyný jumystary júiesizdikke ushyrady. Keńes kezeńde osy jumystar josparly túrde atqarylyp, memlekettik baqylaýda boldy. Qazirgi ýaqytta osy baǵyttaǵy jumysty uiymdastyrýǵa memleket tarapynan kózqaras, al sharýalar tarapynan talpynys baiqalmaidy. Ekinshiden, biiazy jáne biiazylaý júnniń satylmaýy osy baǵyttaǵy qoi tuqymdarynyń ósýine tejeý bolyp tur.
https://dalanews.kz/suranys/61388-zhylqy-tort-tulikting-toresi
Sebebi sharýalar úshin tólderin alǵashqy táýlikterde kútimdi qajet etpeitin quiryqty qoi tuqymdarynyń qoshqarlarymen jappai býdandastyrý qolaily. Osy úrdistiń áserinen qoi júni ártektilenip, onyń fizika-tehnologiialyq sapasy nasharlady. Biiazy júndi sýbsidiialaý kezinde shikizattyń sapalyq kórsetkishteri eskerilmeýi júnniń sapasyn tómendetip, otandyq jeńil ónerkásiptiń qalypty jumys isteýine kedergi keltirdi. Oǵan qosymsha, jún daiyndaý jáne satýmen ainalysatyn qurylymdar júieli jumys atqarmady. Al 2020 jyldan bastap júnge qarastyrylǵan sýbsidiianyń múldem toqtalýy merinos júndi qoilardy ósirýge yntalandyrmai, onyń damýyna qolbailaý bolyp otyr.
Nege? Óitkeni biiazy júnge berilgen 150 teńge sýbsidiia, sol júndi qyrqýǵa jumsalatyn shyǵyndy óteýge ǵana jetedi. Sebebi bir bas qoidy qyrqýǵa 350-450 teńge jumsalsa, bir qoidan alǵan 3 keli júnge 450 /150 tg h 3 kg = 450/ teńge sýbsidiia alatyn edi. Al naryqtaǵy biiazy júnge beriletin baǵa 350 teńgeden aspaidy. Qoi baqqan sharýa bir bas maldan 1 000 /350h3/ teńgeden aspaityn tabys tabady, osy qarjymen qai shyǵynyn jappaq?
Degenmen biiazy júnge degen álemdik suranysqa orai, qoi júniniń naryqtaǵy parqyn álemdik deńgeige jetkizý memleket quzyryndaǵy saiasat-aý. Biiazy merinos jún óndirisiniń standartqa sai damýyn sapalyq turǵydan qadaǵalaýdy júzege asyratyn, zamanaýi qural-jabdyqtarmen qamtylǵan sertifikattalǵan jún zertteý ortalyqtarynyń qalypty /rentabeldi/ jumys atqarýyna memlekettik turǵydan jaǵdai jasaý kerek.
https://dalanews.kz/T-rmys/60515-zhayylymga-zhanashyrlyq-zhetispey-tur
Osy oraida, biiazy júndi qoi sharýashylyǵy órkendegen Avstraliia memleketi is-tájiribesin qoldanyp, júndi sapasyna sai satýdy shuǵyl qolǵa alýdy qarastyrǵan jón. Jińishke talshyqty baǵaly merinos júnin óndirý boiynsha kóshbasshy bul elde, jún naryǵyn retteýmen ainalysatyn, birneshe ǵasyrlyq tájiribesi bar, Avstraliia jún korporatsiiasy (AJK) jumys isteidi. Uiymdastyrý sharalaryn iske asyrý úshin jalpy qyrqylǵan júnniń 8,0% mólsherinde salyq alatyn AJK jyldar boiyna jinalǵan qarjynyń 50,0%-yn – rezervtik baǵamen shikizat satyp alýǵa, 44,0 %-yn halyqaralyq jáne ulttyq jún saýdasy is-sharalaryn – retteýge, qalǵan 6,0%-yn ǵylymi-zertteý jumystary shyǵyndaryna jumsaidy. Osy oraida, memleket tarapynan qoi salasyna mán berilip, osyndai tetikterdi nemese balama joldaryn qarastyrǵan abzal.
Qozy etin óndirý
Álemdik naryqta jińishke merinos júnge suranys eshqashan qanaǵattandyrylǵan emes, baǵa da joǵary deńgeide turaqty saqtalýda. Osyny eskerip, otandyq biiazy júndi qoi sharýashylyǵynda jińishke talshyqty merinos jún beretin, salmaq basatyn ári tezjetilgishtik qasietteri utymdy ushtasqan qoi otarlaryn kóbeitip, olardy odan ári asyldandyrý jumystaryn jandandyrý qajet.
Qoshqarlary men saýlyqtarynyń ortasha salmaqtary, tiisinshe, 100-120 jáne 65-70 keli, al 20-aptalyq erkek toqtylary 45-keliden asatyn, avstraliia etti merinosy men nemistiń doichemerinofleishshaf tuqymyn tiimdi ádistermen qarqyndy paidalaný otandyq biiazy júndi qoi sharýashylyǵyna tyń serpin bereri óndiristik tájiribede dáleldendi.
Mysaly, 2011 jyly selektsiialyq jetistik retinde tirkelgen biiazy júndi qoidyń etti baǵyttaǵy jańa tuqymy «Etti merinos» osyǵan dálel. «Etti merinos» – tuqym shyǵarý úrdisinde merinos jún men sapaly qozy etin óndirýdi qamtamasyz etetin, «óz tólinen ósirý» ádisimen shyǵarylǵan baǵaly tuqym. Osyǵan uqsas, jergilikti biiazy júndi saýlyqtardy nemistiń «deichemerinofleishshaf» tuqymymen býdandastyrý arqyly alynǵan unamdy maldy suryptaý jolymen júrgizilgen tuqymdardy qalyptastyrý jumystary nátijesinde Ońtústik Afrika Respýblikasynda «done» jáne Avstraliiada «avstraliia etti merinosy» tuqymdary shyǵarylǵan.
Árine, jún sapasy nazardan tys qalǵan joq. Erte jetilgen qozylardy sol jyly atalyq retinde paidalaný ádisteri qoldanyldy. Suryptaý kezinde 6-7 ailyǵynda 50 keli asatyn qoshqar toqtylar, ettiligi jaǵynan jáne jún sapasy boiynsha qatań suryptaýdan ótkizilip, kóbine, qoldan uryqtandyrý jolymen qarqyndy paidalanyldy. Ǵalymdardyń qoldanǵan osy utymdy sheshimi óte jaqsy nátijesin berdi. Birinshiden, maldyń ettiligi artty, ekinshiden, qozylardyń erte jetilýi tektik qasiet retinde qalyptasty.
Osy tuqymdardyń jáne olardyń býdan qoshqarlaryn zamanaýi DNQ-tehnologiiamen baǵalap, jaqsartýshy retinde tanylǵandaryn qoidy qoldan uryqtandyrýda qarqyndy qoldaný, alynǵan tólderdi jún sapasy men tezjetilgishtigi boiynsha irikteý men juptaýdy júieli júrgizý otandyq biiazy júndi qoi sharýashylyǵynyń básekege qabilettiligin arttyrary daýsyz.
https://dalanews.kz/T-rmys/59988-elimizde-mal-asyldandyru-urdisi-qala
Júndi-etti baǵyttaǵy tuqym – qazaqtyń ońtústik merinostarynyń tózimdilik qasietterin saqtai otyryp, tirdei salmaǵy men jún ónimdiliginiń kólemi men tehnologiialyq sapasyn jaqsartý osy tuqymnyń básekege qabilettiligin arttyryp, tuqymnyń tektik qoryn jetildirýge jol ashady. Uqsas ónimdilik baǵyttaǵy, elimizdiń soltústik jáne soltústik-shyǵys óńirlerine keńinen taralǵan qazaqtyń soltústik merinostarynyń joiylyp ketýi atalǵan jumystyń teoriialyq jáne tájiribelik mánin arttyryp, arnaiy sharalar keshenin qabyldaýdy jedeldetýdi qajet etedi.
Qoi sharýashylyǵy salasynda ǵylym men óndiristiń ǵasyrǵa jýyq birlese júrgizilgen jumystarynyń nátijesinde qylshyq júndi quiryqty saýlyqtardy shetelderden ákelingen biiazy jáne biiazylaý júndi qoi tuqymdary qoshqarlarymen uryqtandyrýdan alynǵan býdandardy, selektsiia maqsatyna sai, suryptaý men juptaý arqyly shyǵarylǵan, jergilikti qoilardyń tózimdilik qasietteri men sheteldik tuqymdardyń joǵary ónimdiligi utymdy ushtasqan 5 biiazy (qazaqtyń biiazy júndi qoiy, qazaqtyń arqarmerinosy, qazaqtyń ońtústik jáne soltústik merinostary, etti merinos), 4 biiazylaý (qazaqtyń etti-júndi, qazaqtyń krossbredti biiazylaý júndi, aqjaiyq etti-júndi, qazaqtyń etti tez jetilgish biiazylaý júndi qoiy) júndi qoi tuqymdary sapaly jún óndirisi boiynsha elimizdiń álemdik derjavalardyń alǵashqy ondyǵyna enýin qamtamasyz etip qana qoimai, qoi etin, onyń ishinde qozy etin respýblikan tys naryqqa úlken kólemde shyǵarýǵa múmkindik berdi.
Basty sebep – olardyń ushasynda (tutynýshylardyń basym bóligi tarapynan suranys tómen quiryqtyń bolmaýynan) mai úlesiniń tómendigi jáne maidyń et ulpalarynyń quramynda mármárlik (mramor) sipatta qalyptasyp, ettiń qunarlylyq jáne taǵamdyq qundylyǵynyń joǵary bolýyn qamtamasyz etýi.
Otandyq biiazy jáne biiazylaý júndi qoi tuqymdarynyń osy ereksheligi men olardyń, quiryqty qoilarmen salystyrǵanda, tólsheńdiginiń joǵarylyǵyn (25-30%-ǵa) utymdy paidalaný osy baǵyttardy órkendetýge jańa kózqaras qalyptastyratyny anyq. Atalǵan tuqymdardan ishik, ton tigýge paidalanylatyn baǵaly teri shikizattaryn alýǵa bolatyndyǵy jáne olardyń taýarlyq qasietteri (ádemiligi, jylylyǵy, jeńildigi) qylshyq júndi qoilarmen salystyrǵanda áldeqaida joǵary ekeni eskerilmei keledi.
Jún talshyqtardyń uzyndyǵy men jińishkeligi qoi denesiniń barlyq bólikterinde birkelki, qyrqylǵan júnniń uzyndyǵy – 7 sm-den, jún jińishkeligi 60-sapadan (25 mkm) tómen emes jáne basqa da fizika-mehanikalyq kórsetkishteri merinos biiazy júnge sai keletin shikizat tek juqa da tyǵyz teride ǵana qalyptasatyndyǵy ǵylymda ótken ǵasyrdyń basynda-aq dáleldengen.
Osy ónimdilik baǵyttaǵy qoi tuqymdaryn, qarakól qoilary sekildi, tek taza tuqymdy ósirý arqyly ǵana jetildirýge bolatyndyǵyna taýar óndirýshiler tarapynan jetkilikti mán berilýi tiis. Osy oraida, qoi tuqymdaryn olardyń baǵaly genotiptik erekshelikterin saqtai otyryp, asyldandyrý jumystarynda josparly paidalanýǵa jaýapty Respýblikalyq palatalar men salanyń ǵylymi negizde damýyna ádistemelik jetekshi, ǵylymi mekeme – «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi» institýtynyń filialy – Q.Ú. Medeýbekov atyndaǵy «Qoi sharýashylyǵy ǴZI» ǵalymdaryna úlken jaýapkershilik júkteledi. Ǵylym men óndiris salasy mamandarynyń uzaq ýaqyt boiyna birlese atqarǵan jemisti eńbeginiń nátijesinde shyǵarylyp, is júzinde ulttyq bailyqqa ainalǵan qoi tuqymdaryn oryndy paidalaný – salanyń saqtalýy men órkendeýine jaýapty barlyq deńgeidegi mamandar men ǵalymdarǵa syn.
Et eksportynyń keleshegi qoi sharýashylyǵynda
At ústinde kún keship, zat qadirin tereń túsingen, qoi terisine «Toǵyz qabat torqadan toqtyshaqtyń terisi artyq» dep baǵa bergen eldiń urpaǵy – bizge – atakásipke qurmetpen qaraý, salany damytyp, ónimin uqsata bilý – paryz. Qoi sharýashylyǵynyń ózekti máselelerin tereń bilmeitin, degenmen «keńes» berýge qulshynyp turatyn keibir ekspertterdiń sheteldik tuqymdar qoshqarlaryn qoldaný arqyly ettiń de, júnniń de, teriniń de máselesin tez arada sheshe qoiamyz deýi jai ǵana bilmestik aiasyna siia qoimaityn, qaýipti pikir.
Sheteldik tezjetilgish, etti, etti-júndi qoi tuqymdaryn paidalaný arqyly býdan tólderdiń et ónimdiligi men tezjetilgishtigin arttyrýǵa bolady. Ol úshin, birinshiden, býdandarǵa tiisti azyqtandyrý, baǵý jaǵdailary jasalynýy shart. Ekinshiden, qandai tuqymdar paidalanylyp, qandai jaǵdailar jasalynsa da et, jún, teri ónimdilikteriniń kólemi men sapasyn qatar arttyrý múmkin emes.
Bul – álemdik ǵylym men tájiribede san ret dáleldengen, talassyz shyndyq. Aitylǵan máseleler eskerilip, ǵasyrǵa jýyq júrgizilgen asyldandyrý jumystarynyń nátijesinde 2016 jyly ǵana shyǵarylǵan qazaqtyń etti tez jetilgish biiazylaý júndi qoi tuqymy bul pikirge dálel bola alady. Jaqsartýshy genotip retinde britandyq gempshir tuqymy qoldanylyp, ettilik, tezjetilgishtik, tólsheńdik qasietterimen kózge túsetin bul tuqym, jún sapasy boiynsha kez kelgen biiazy júndi qoi tuqymymen teńese almaidy.
Qoi sharýashylyǵynyń keleshegi qozy etin óndirý jáne eksportqa shyǵarýmen tyǵyz bailanysty ekendigin eskersek, osy baǵyttaǵy jumystar tiimdiligin eselei arttyrýǵa biologiialyq, genotiptik erekshelikteri boiynsha biiazylaý júndi qoi tuqymdary barynsha sai keledi. Qozy etin óndirý isin júieli jolǵa qoiýda elimizdiń soltústik, soltústik-shyǵys aimaqtarynyń túrli sebeptermen egin egýge qoldanylmai jatqan shuraily jerlerin, sondai-aq úlken qalalar beldeýlerindegi sýlandyrý múmkindigi joǵary alqaptardy osy intensivti tuqymdardy ósirý arqyly igerýdiń máni óte zor. Bul istiń memleket qadaǵalaýymen jáne arnaiy jospar boiynsha iske asyrylýy, birinshiden, soltústik shekaralyq aimaqtardy, ońtústiktegi tyǵyz ornalasqan halyqtyń esebinen, tiimdi qonystandyrýdy júzege asyrýǵa, ekinshiden, qoi sharýashylyǵynyń laiyqty damýyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Búgingi tańda etti-maily baǵyttaǵy qoi tuqymdary (qazaqtyń qylshyq júndi quiryqty qoiy, edilbai qoiy, qazaqtyń uiań júndi quiryqty qoiy, saryarqa qylshyq júndi quiryqty qoiy, degeres qoiy, ordabasy qoiy, gissar tuqymynyń qan úlesi túrlishe býdandary) elimizdegi osy túlik túriniń 80 %-ǵa jýyǵyn qurap otyr. Basty sebep – olardyń kútim talǵamaityndyǵy men qozylarynyń tezjetilgishtigi. Ekinshiden, júnge suranystyń bolmaýy da osy baǵyttaǵy qoi tuqymdarynyń keń taralýyna yqpal etti.
Osy oraida elimizde ósiriletin, qarakól tuqymynan ózge, barlyq qoi tuqymdarynyń analyq negizi bolyp tabylatyn qazaqtyń qylshyq júndi quiryqty qoiy men onyń halyq selektsiiasy negizinde shyǵarylyp, otandyq ǵalymdar men óndiris mamandarynyń birlesken eńbegi nátijesinde jaqsartylǵan toby, ulttyq brend – edilbai tuqymyn taza saqtap qalý jáne odan ary jetildirý óte ózekti de kezek kúttirmeitin másele bolyp tabylady.
Qazaqstan men odan tysqary aimaqtardyń aptap ystyǵy men qaharly aiazyna beiimdelýshilik qasietteri boiynsha teńdessiz, sondai-aq usha salmaǵy boiynsha gissarlarmen qatarlas, al et ónimdiliginiń sapasy boiynsha eleýli deńgeide joǵary (ushadaǵy et ulpalary úlesiniń joǵary, quiryq salmaǵynyń tómendigi esebinen) mal – edilbai tuqymyn saqtaý men odan ary taza tuqymdy ósirýdiń arnaiy baǵdarlamasyn qabyldaý men iske asyrýǵa tez arada kirisý qajet.
https://dalanews.kz/saraptama/53860-auyl-sharuashyly-yn-al-a-s-jregen-azam
Jalpy, elimizdiń ár aimaqtarynda qoi tuqymdaryn ósirý boiynsha qalyptasyp otyrǵan selektsiialyq ahýaldy anyqtap, olardyń sandyq jáne sapalyq kórsetkishterin saralaý, osy túlik túriniń tektik qoryn saqtaý men jetildirý maqsatynda zamanaýi jáne klassikalyq mal asyldandyrý ádisterin úilesimdi paidalaný – ǵylym men óndiris mamandarynyń birlese atqaratyn abyroily da kezek kúttirmes mindeti.
Qazaqstan Respýblikasy tabiǵi jaiylym jaǵynan Eýraziia aýmaǵyndaǵy eń bai memleket ekeni shyndyq. Elimiz mal azyǵy qory boiynsha usaq mal basyn 50 mln basqa, al iri qara malyn 30 mln basqa jetkizýge áleýeti bar ekenin álemdik ekspertter moiyndap otyr.
Sonymen birge respýblika kóleminde jiyntyq eksporttyq tabys alý múmkindigi boiynsha qoi sharýashylyǵy salasy óniminiń áleýeti bidai óndirisi indýstriiasymen deńgeiles ári taýar ónimi boiynsha qosymsha qun úlesin alý basymdyǵy joǵary.
Osy múmkindikter eskerilse ári álemdi jailap kele jatqan qýańshylyq áseriniń aldyn alýǵa umtylsaq, Qazaq eliniń eksporttyq áleýetin arttyratyn senimdi rezerv kóziniń biri – qoi sharýashylyǵy salasyn óz deńgeiinde damytý jáne qoi ónimin tolyqtai óńdeý salasyna pármen berý.
Aibyn TÓREHAN, professor
