Dalanews.kz osy oraida meditsina ǵylymdarynyń kandidaty, QR DSM QDSUO «Hamza Jumatov atyndaǵy Gigiena jáne epidemiologiia ǵylymi ortalyǵy» filialynyń direktory Ainagúl Qýatbaevamen suhbattasyp, vaktsina týraly egjei-tegjeili surap bildi.
Pandemiia nemese vaktsina jaiyna toqtalmastan buryn, osy taqyrypty tereńnen talqylaýǵa daiyn bul ǵylymi ortalyq jaiyna keńirek toqtala ótelik.
Pandemiia birinshe kezekte gigiena jáne epidemiologiia institýtynyń jumysyn jańǵyrtýǵa yqpal etti
Hamza Jumatov atyndaǵy Gigiena jáne epidemiologiia ǵylymi ortalyǵy Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortylyǵynyń filialy bolyp tabylady. Belgili bir sebepterge bailanysty sońǵy jyldary bul institýtta qiyndyqtar bolǵan, degenmen byltyrǵy pandemiia jaǵdaiyna bailanysty munda kúrt ózgerister oryn alyp jatyr.
Atap aitqanda, 2020 jyldyń 1 qyrkúieginde Memleket basshysynyń arnaiy Qaýlysy shyqty. Qazaqstan halqyna arnalǵan Joldaýdaǵy is-sharalardy iske asyrý boiynsha «Jańa jaǵdaidaǵy Qazaqstannyń is-qimyl kezeńi» atty bul qujattyń 87 pýnktine sai, «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory men Densaýlyq saqtaý ministrligi arasynda memorandýmǵa qol qoiyldy.
Osy Memorandýmǵa bailanysty Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynda juqpaly aýrýlardyń aldyn alý, olardy qadaǵalaý, ártúrli epidemiologiialyq qaýip-qaterge der kezinde tótep berý, memleketimizdegi epidemiologiialyq juqpaly aýrýlardyń ǵylymi ádistemelik potentsialyn shoǵyrlandyrý maqsatynda eki úlken klinika salynatyn bolyp sheshilgen.
Sonyń biri - Hamza Jumatov atyndaǵy ǵylymi zertteý instiýty. Ol Almaty qalasynda salynbaqshy.
"Búgingi kúni biz sol institýttyń qandai bolatyny, qandai tártippen jumys isteitindigi boiynsha ǵimarat jobasyn jobalaýshy mamandarmen aqyldasa otyryp, osy baǵytta óte tyǵyz jumys istep jatyrmyz", - deidi osy ortalyqtyń Almatydaǵy filialdarynyń biriniń basshysy Ainagúl Muqanqyzy.
Búginderi bul institýt juqpaly aýrýlar salasynda, sonymen qatar gigiena máseleleri, onyń ishinde mikrobiologiia, virýsologiia, immýnologiia baǵytyn zertteýmen ainalysady. Sonymen qatar maman daiyndaý jaǵyna erekshe den qoiǵan.
«Bizdiń basqa institýttardan ereksheligimiz - ǵylymi jumyspen tyǵyz bailanysta bolýymyz. Mundaǵy basty baǵyttyń biri – bolashaqtaǵy vaktsinologiia jáne immýnologiia degen zerthana jańa ǵimaratta ashylatyn bolyp josparlandy.
Taǵy bir ainalysyp jatqan dúniemiz - praktikada qajetti diagnostikalyq preparattardy oilap tabý, onyń ishinde salmonellez, dizenteriia, brýtsýllez aýrýyna qarsy ózimizdiń otandyq diagnostikýmdardy oilap tabý. Onyń qazir nátijesi de bar. Osy maqsatta «Ǵylym qory» AQ-men tyǵyz bailanysta jumys isteimiz», - deidi maman.
Osy instiýtta buryn professor R. Aspetov indýktor Interferon degen preparat oilap taýyp, ol qoldanysta bolǵan eken. Búgingi kúni sol preparatty tirkeý ýaqyty aiaqtalyp, ony qaitadan tirkeýden ótkizý jumystary júrgizilip jatyr.
Sol tirkeý isi ońtailandyrylǵan soń bul preparat qaita kópshiliktiń qoldanysyna usynylmaq, kóptegen juqpaly aýrýlarǵa qarsy immýnitetti kóterýde bul preparattyń tiimdiligi óte joǵary kórinedi. Bul tek qana bir emes, kóptegen aýrýlardyń aldyn alyp, immýnitetti kúsheitýge yqpal etýde taptyra bermeitin otandyq preparat bolyp esepteledi.
«Bizdiń ǵylymi institýt buryn ázirlegen ǵylymi-metodikalyq oqýlyqtar men kitaptar da jeterlik. Kezinde ǵylymi jýrnal da shyǵarǵanbyz. Búgingi kúni sol jumystardyń barlyǵyn qaita jandandyryp, qalypqa keltirý úshin jantalasyp jatyrmyz. Taǵy bir aita ketetin jait, meditsinalyq ujymdarda, iaǵni meditsinalyq kómek kórsetýge bailanysty bolatyn juqpaly aýrýlardyń aldyn alý maqsatynda óte aýqymdy jumysty qolǵa alyp otyrmyz», – deidi maman.
Kolýmbiia ýniversitetiniń Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý mektebimen áriptestik ne beredi?
Buǵan deiin Dalanews.kz Qazaqstanda infektsiialyq baqylaýdy kúsheitýge arnalǵan ulttyq joba bastalǵanyn habarlaǵan.
Densaýlyq saqtaý ministrliginiń «Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy» (QDSUO) men Kolýmbiia Ýniversitetiniń Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý mektebindegi ICAP ortalyǵynyń Qazaqstan Respýblikasyndaǵy ókildigi (ICAP) arasynda yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoiǵan.
Joba "Shevron" kompaniiasynyń bastamasy boiynsha jáne qarjylyq qoldaýymen júzege asyrylady.
Kompaniia ókili Leila Aitmuhanovanyń atap ótkenindei memorandýmǵa qol qoiý – COVID-19 epidemiiasyna qarsy is-qimyl boiynsha Densaýlyq saqtaý ministrligine keńes men praktikalyq kómek kórsetýge jáne Qazaqstandaǵy meditsinalyq uiymdarda infektsiialardyń aldyn alý men infektsiialyq baqylaý júiesin jaqsartýǵa baǵyttalǵan jobany iske asyrýdaǵy mańyzdy qadam.
Ainagúl Qýatbaeva óz kezeginde bul baǵytta naqty qandai is-shara atqarylatynyn aityp berdi.
"Bul baǵytta Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń qoldaýy arqyly biz Kolýmbiia ýniversitetindegi qoǵamdyq densaýlyq saqtaý mektebimen birge áriptese jumys istep jatyrmyz.
Onda da ulttyq mamandardy ázirleý, meditsina salasynda bolatyn juqpaly aýrýlardy boldyrmaý, olardy der kezinde tirkeý jáne bolyp jatqan oqiǵalardyń sebepterin anyqtap, mekemede budan keiin ondai jaǵdaidyń oryn almasy úshin aldyn-ala qam jasap, kómektesemiz.
Biz juqpaly aýrýlardy boldyrmaý jónindegi ulttyq mamandardy daiarlaý barysynda tereń ári zamanaýi jaittarǵa bailanysty treningter ótkizemiz. Olar, óz kezeginde kaskad ádisi boiynsha oblystaǵy, aýdandaǵy mamandardy daiarlaýǵa kómektesedi», - deidi Qýatbaeva.
Mysaly, kóbine ota jasalatyn aýrýhanalarda, kóp dári qabyldaityn naýqastar baratyn aýrýhanada, zarasyzdandyrǵysh quraldary kóp almastyryla bermegen jaǵdaida meditsinalyq mekemelerde juqpaly aýrýlardyń qozdyrǵyshtary qalyptasyp alýy múmkin.
Sol úshin osyndai mekemedegi mamandardyń tájiribesin joǵarylatý, olarǵa qaýip-qater faktorlaryn atap kórsetý, olardyń aldyn-alý sharalarynyń barlyǵyn jaqsartý boiynsha ICAP ortalyǵymen birlesken treningter ótkiziledi.
Iá, ár meditsinalyq mekemeniń ózindik ereksheligi bar: ine salynady, ota jasalynady, ártúrli meditsinalyq quraldar paidalanylady, onyń bir rettik nemese bir rettik emesi bolady degendei.
Institýt mamandary mine, osyndaǵy kásibi qural men ǵimarattaǵy juqpaly aýrýlar tasymalynyń qaýip-qaterin zerttep, ázirlengen ǵylymi jumys meditsina qaýymyna jetkiziledi. Iaǵni, aýrýhana florasynyń meditsina qyzmetkerlerine, naýqastarǵa jáne qorshaǵan ortaǵa qaýip-qater faktoryn osy institýt ábden zerdeleidi.
"Kolýmbiia ýniversitetimen áriptestiktiń taǵy bir baǵytyna toqtalatyn bolsaq, kúndelikti ómirde meditsinalyq mekemede atqarylyp jatqan meditsinalyq qyzmetke bailanysty tirkeletin aýrýlarǵa biz monitoring jasap otyramyz.
Kún saiyn aýdanda oblysta tirkelgen juqpaly aýrýlardyń ár jaǵdaiy týraly málimet ulttyq ortalyqqa kelip túsip otyrady. Ol úlken aýqymdy málimetter. Sol aqparattardy avtomatty túrde monitoringleý úshin sheteldik áriptesterimiz óz qol ushyn berýge daiyn ekenin jetkizdi.
Iaǵni, olar avtomattandyrylǵan monitoring júiesin jasaý ǵana emes, sonymen qatar qazirgi kúnde aqparattyq qaýipsizdik talaptaryn túbegeili oryndap, sol erejelerge sáikes keletindei, kompiýterlik baǵdarlama jasaýǵa kómektesedi. Al monitoring bizge óz jumysymyzdy qalai jaqsartý kerektigine naqty baǵyt beredi. Biz soǵan sai jospar qura alamyz", - deidi ol.
Otandyq vaktsina men reseilik Spýtnik V vaktsinasynyń aiyrmasy qandai?
Ainagúl Muqanqyzynyń aitýynsha, jalpy, dúniejúzi boiynsha COVID-19 qarsy 200 túrli vaktsina oilap tabylǵan. Olardyń barlyǵy kandidat vaktsinalar bolyp esepteledi.
Keibir memleketterde AQSh-tyń Modern vaktsinasyn, keibiri Pfaizerdiń Bion-test degen vaktsinasyn paidalanyp jatyr. Astra-Zeneka degen vaktsina bar. Ártúrli vaktsina qoldanysqa usynylyp jatyr, sonyń ishinde Gamalei institýtynyń Spýtnik V vaktsinasy da bar.
- Jańa ataǵan 200 vaktsinanyń ishinde Qazaqstannyń 4 kandidat vaktsinasy da bar. Biraq qazir biz onyń ekeýin ǵana ashyp aityp jatyrmyz.
Jambyl oblysynda Bilim men ǵylym ministrligine qarasty Biologiialyq qaýipsizdik institýty jumys isteidi. Sol institýt jasap shyǵarǵan vaktsina ústimizdegi jyldyn 2 jartysynda koldanysqa berilýi qajet.
Odan soń Reseiden keletin Spýtnik V vaktsinasy Qaraǵandy qalasynda farmatsevtikalyq keshende daiyndalyp jáne quiylyp, ári qarai taratý jumystary uiymdastyrylady.
Ǵylymi ortada bedeldi sheteldik Lancet atty jýrnal bar. Taiaýda onda Spýtnik – V vaktsinasynyń tiimdiligi óte joǵary ekendigi jazylǵan maqala jaryq kórdi. Demek, dúniejúzilik qaýymdastyq ta ony moiyndap otyr.
Qazaqstannyń bul vaktsinany qoldanyp jatqanyna, mine tórtinshi kún. Aldaǵy eki kúnniń statistikasy boiynsha elimizde bul vaktsina 2500 adamǵa salynǵan. Ázirge, keri áser bolǵan jaǵdai tirkelgen joq.
Negizi, vaktsina úsh túrli tehnologiiamen ázirlenedi.
Sonyń biri – vektorlyq vaktsina. Spýtnik – V soǵan jatady. Bul vaktsinanyń ereksheligi – Reseidegi burynnan vaktsina jasap jatqan platformada ázirlenýi. Vaktsina quramynda koronavirýsty shaqyratyndai, ólim-jitimge ákeletindei quramdas bólikter joq.
Bul arada «virýstyń basqa shtamdaryna, iaǵni virýstyń mýtatsiiaǵa ushyraýyna bailanysty bul vaktsina qanshalyqty tiimdi» degen zańdy saýal týyndaidy.
Endi soǵan jaýap bere ketsek, negizinen, qandai da bolmasyn, kez kelgen virýstyń ǵalymdar birneshe beloktaryn bólip qarastyrady.
Onyń ishinde turaqty jáne turaqty emes virýstyń beloktary bolady, iaǵni turaqty belokqa bailanysty jasalǵan vaktsina bolsa, onda onyń tiimdiligi joǵary bolady. Biraq turaqty belokqa vaktsina taýyp, jasaý múmkindigi óte az. Ondaida turaqsyz beloktarǵa vaktsina jasalady. Ondaida ol jyl saiyn ózgeriske ushyrap, baiytylyp otyrýy kerek bolady.
Al búgingi kúni osy aitylǵan KOVID-ke karsy vaktsinalardyń barlyǵy da turaqty S belokqa bailanysty jasalǵan. Ol virýstyń belogy túrinde aǵzaǵa túspeidi, ol óńdeledi, óte az mólsheri ǵana vaktsinaǵa negiz bolady, onda da beloktyń ózi emes.
Sonymen qatar vaktsinanyń aǵzaǵa jetip, tezirek turaqty immýnitet qalyptastyrý maqsatynda bul vaktsinany eki túrli adenavirýs negizinde jasalyp jatyr. Al adenavirýspen adam jylyna 10-12 ret aýyra beredi, turaqty immýnitetimiz bar.
Sonyń aýyr túri emes, jeńil túrimen adamdardyń aýyryp ketý múmkinshiligi bar, adamdardyń adenavirýsqa qarsy tótep berý qabileti óte joǵary. Sebebi biz adenovirýspen jyl saiyn birneshe ret aýyramyz. Sondyqtan oǵan immýnitet qalyptasqan. Sol úshin vaktsinatsiia salynǵan soń adam denesin azdap del-sal sezinýi múmkin. Azdap dene qyzýynyń kóterilýi , vaktsina salǵan jeri isinip, qyzarý belgileri paida bolýy múmkin.
Al Jambyl oblysynan shyǵarylatyn vaktsina ol inaktivirlengen vaktsina, iaǵni virýstyń belgili bir mólsherin óte joǵary tehnologiialarmen óńdep, aǵzada imýnitet shaqyratyndai jaǵdai jasaidy.
Biz mundai vaktsinany buryn da paidalanyp kelgenbiz. Onyń biri – poliomelitke (negizinen ortalyq júike júiesin zaqymdaityn juqpaly aýrý, red.) qarsy jasalǵan vaktsina. Inektsiia túrinde salynatyn. Ol - sońǵy jyldardaǵy óte qaýipsiz vaktsinalardyń biri. Iaǵni budan qorqýǵa negiz joq.
Ekpe keibir adamdarǵa, sonyń ishinde balalarǵa nege salynbaidy?
- Aýyr allergiialyq reaktsiiasy bar adamdarǵa, júkti áielderge, bala emizetin áielderge, jasy 18-ge tolmaǵan balalarǵa, jasy 65-ten asqan adamdarǵa vaktsina salynbaidy. Nege?
Sebebi bul jastaǵy jáne osyndai jaǵdaidaǵy toptarda vaktsinanyń tiimdiligi men qaýipsizdigine bailanysty arnaiy ǵylymi jumystar júrgizilmegen ári ol týraly basqa jerde de qandai da bir málimetter qarastyrylmaǵan.
Jańadan oilap tabylǵan vaktsina bolǵandyqtan, ol tek qana eriktilerge - belgili bir jas tobyndaǵy adamdarǵa synalǵan.
Sol sekildi vaktsina eki ret salynady desek, birinshi ekpe kezinde keri áseri bolǵan adamdarǵa ekinshisinde ekpe salynbaidy.
Qant diabeti, júrek talmasy, júike júiesi, astma, immýn tapshylyǵyna bailanysty VICh syndy ártúrli sozylmaly aýrýlary bar adamdar, buryn insýlt alǵan adam bolsa, olarǵa vaktsinany óte saqtyqpen jasaýy qajet. Kóp jaǵdaida osy adamdar koronavirýstyń qaýip-qater tobyna jatady. Sondyqtan olar vaktsina alýy kerek.
Biraq biz meditsina qyzmetkerlerine mundai naýqastardyń jaǵdaiyn zerdeleý boiynsha qazir aldyn ala aqparat berip, eskertý jasap jatyrmyz. Vaktsina alar aldynda adamdy dáriger qaraidy, oǵan zerthanalyq jáne taǵy basqa tekseris qajet etilmeidi. Ár adammen individýaldy túrde jumys atqarylady.
Eń birinshi kezekte vaktsina alatyn adamdar toby:
- Meditsina salasy, jedel járdem, reanimatsiia qyzmetkerleri, iaǵni koronavirýs juqtyrǵan naýqas eń birinshi qandai dárigerlerdiń, qandai meditsinalyq qyzmetkerlerdiń qolyna túsedi, solar ekpe alýy tiis; naýqastarmen bailanysta bolǵandardy anyqtaýshy sanitarlyq epidemiologiia qyzmettiń, naýqastardyń synamasyn qabyldaǵan zerthana qyzmetkerleri de eń birinshi bolyp ekpe saldyrtýǵa jatady;
- kóp adammen qarym-qatynasta bolatyn ekinshi top ókilderi – pedagogtar men quqyq qurylymy, qarýly kúsh salasynyń qyzmetkerleri, jabyq meditsinalyq-áleýmettik mekeme qyzmetkerleri men kontinengti;
- shetelge kóp shyǵatyn memlekettik qyzmettegi adamdar, sporttyq ulttyq quramalar, solarmen jumys isteitin mamandar jáne t.b.
Vaktsina eki kezeńnen turady, birinshi ekpe alǵannan keiin 21 kúnnen soń ekinshisi salynady. Birinshi vaktsinadan keiin 21 kúnnen soń immýnitettiń kúshi álsireidi, sol úshin ekinshisi salynady. Odan soń immýnitet kóp ýaqytqa deiin saqtalady.
Maskany sheshýge áli erte nemese vaktsina saldyrmasa ne bolady?
- Eger kóp adam vaktsina alatyn bolsa, sonda virýs aǵzaǵa túskende óz egesin taba almaityndai jaǵdaiǵa jetedi, sol kezde virýsty tolyq jeńdik dep aitýǵa bolady.
Al oǵan deiin virýs tolyǵymen jeńilmeidi, demek betperdeni sheshýge áli erte, jurtpen qarym-qatynasty jiiletýge de bolmaidy. Vaktsinany biz endi bastap jatqandyqtan, ujymdyq immýnitettiń deńgeii áli tómen.
Bir-eki ai emes, birneshe aidan keiin ǵana biz ujymdyq immýnitettiń deńgeiin 50-60 paiyzdan joǵary qamtýymyz múmkin. Mine, sol kezde burynǵy qalpymyzǵa túsýge bolady dep aitýǵa bolady. Onda da oǵan kúmán bar. Óitkeni bul jańa virýs bolǵandyqtan, alda ol taǵy qandai "qylyq shyǵararynan" ǵylymi orta áli maqrum. Sondyqtan, eń abzaly, vaktsina saldyrǵan. Aýyryp, jazylǵan soń paida bolatyn immýnitettiń kúshi álsiz
Jańa virýs - óte qaýipti, búgingi tańda epidahýalǵa bailanysty 219 memlekette 105 millonǵa jýyq adam aýyryp jatyr, dúniejúzi boiynsha 2 million 300 myńǵa jýyq adam qaitys boldy.
Qazaqstanda 191 myń zerthanalyq tekserilgen KVI jaǵdaiy, 48 myń KVI belgileri bar pnevmoniia tirkeldi. 2500 adam KVI-dan qaitys bolsa, 570 adam KVI-diń zerthanalyq zerttelmegen túrinen kóz jumdy. Onyń Jer betindegi ekpininiń áli basylatyn túri joq, virýs shabýyldai beretin bolady, sondyqtan oǵan árqaisysymyz úles qosa otyryp, ony jeńýimiz qajet.
Ózgeler vaktsina alyp jatqanda qoǵamnan oqshaýlanyp otyrý kimge jaqsy?
Vaktsinadan keiingi immýnitet aýyryp ketkennen keiin paida bolatyn immýnitetten tiimdiligi áldqaida joǵary. Aýyryp ketken naýqastar qaita aýyryp jatyr. Ǵalymdar aýyrǵan soń paida bolǵan immýnitettiń álsiz ári tiimdiligi tómen ekenin aitýda.
Qaitalap aitamyn, bul vaktsina quramynda aýrý shaqyratyn, basqa aýrýdy shaqyratyn nemese ólim-jitimge ákeletin quramdas bólikteri joq.
Baqylaý jumysy memleket tarapynan óte joǵary deńgeide qoiylyp jatyr. Egý pýnktterinde arnaiy muzdatqyshtar ornatyldy. Sebebi vaktsina minýs 18-den joǵary emes temperatýrada saqtalyp, tasymaldanýy tiis. Muzdatqysh sómkeler paidalanylady, arnaiy temperatýrany turaqty saqtaityn muzdatqyshtar alynyp taratylǵan.
Vebinar-seminarlar kúndelikti ótkizilip jatyr. Tyń málimetter tússe, birden ony mamandardy habardar etip otyrmyz. Sondyqtan elimizde aqpan aiynda qolǵa alynǵan egý naýqany tolyq daiyndyqpen qalypty deńgeide júzege asyrylyp jatyr dep aita alamyn.
Ázirlegen, Kámshat SÁTIEVA
