Dalanews.kz pochtasyna ártúrli hattar kelip turady. Bul jolǵy hattyń bógenaiy bólek. Eýropadan kelipti. Hat belgili sebepterge bailanysty qazaq topyraǵynan jatjurtqa qonys aýdarǵan, seksenge taiaǵan, Belgiiada jalǵyzdyq azabyn tartyp jatqan keiýananyń janaiqaiy, júrek sózi eken.
Aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, ómiriniń jartysynan kóbin qýǵyn-súrginmen ótkizgen Yrysaldy Tókeevamen bolǵan áleýmettik jelidegi áńgimemiz kólemdi suhbatqa ulasty. Seksendegi qart qalamgerdiń amanatyn gazetimiz arqyly jariialaǵandy jón kórdik.
Baqytty shaq
Meniń 1962 jylǵa deiingi ómirim mektep qushaǵynda baqytty balalyqpen, ýniversitet qabyrǵasynda jalyndaǵan jastyq jigermen ótti. Birde-bir ret kedergige kezdesken joqpyn. Bastaýyshty týǵan aýylymda bitirip, ortalaýdy Dórbiljin (QHR, Shyńjań) aýdanynyń ortalyǵynan oqydym.
Tarbaǵatai aimaǵynyń Sháýeshek qalasynda qyzdar tolyq orta mektebin 1958 jyly bitirip, sol jyly kúzde Úrimji qalasyndaǵy Shyńjań meditsina ýniversitetiniń emdeý isi mamandyǵyna qabyldandym. Ol jyldary meditsina salasynda ulttyq mamandar bolmaǵandyqtan, sabaq túgeldei qytai tilinde oqytylatyn. 1962 jylǵa deiin 4 jyl tek hanzý tilinde oqyp, oqýymdy úzdik dárejede jalǵastyryp otyrdym.
Oqýshylyq, stýdenttik jyldarymda minezim men oqý nátijede úzdik bolǵanym úshin bastaýyshta pioner, onan keiin komsomol boldym. Oqýshylar uiymynyń jetekshisi, jataqhanaǵa jaýapty adam sekildi qosymsha mindetterdi de atqardym. Sýret salýǵa, maqala,óleń jazýǵa qushtar boldym.
Sol jyldarda kóptegen ádebi kitap oqý arqyly kórkem ádebietke degen qyzyǵýshylyǵym oianyp, qolyma qalam alyp ózim de jaza bastadym. Ýniversitet ómirinen basqa saiasi uiymdarǵa, qozǵalystarǵa qatynasqan emespin. Tek qana jaqsy nátijemen oqý bitiremin degen maqsat qana boldy.
Qýǵyndaǵy ómir
Úlken oqiǵa men kúrdeli kezeń 1962 jyly bastaldy. «Qazaqtar qonystanǵan Ile, Tarbaǵatai, Altai syndy úsh aimaqtyń adamdary shekara asyp sábetke (Keńes odaǵy) ketip jatyr eken» degen áńgime jer-jerden jetip jatty. Stýdentter arasynda abyr-sabyr bastalyp ketti. Birge oqyp jatqan kýrstastarymnyń birtalaiy oqýyn tastap, sábetke ketetin bolyp pasport alý jumysyna kirisip ketti.
Maǵan da buryn el aýǵanda Qazaqstanda qalǵan atamnyń týystarynan shaqyrý keldi. Men de kýrstastarymmen birge elshilikke baryp aqyl-keńes aldym. Osy kezde ýniversitette úlken jinalys ashyp, jaqyndary sábetke kóship ketken stýdentterdiń tizimi shyqty. Sonyń ishinde men de bar ekenmin. Qolymyzǵa anketa berip sony toltyrtty.
Birinshi kategoriiadaǵylar – qolynda pasporty barlar.
Ekinshi kategoriiadaǵylar – ata-anasynyń pasporty bolǵandar.
Úshinshi toptaǵylar – ata-anasy kezinde sábetten qashyp kelgen, biraq qolynda áli kúnge deiin pasporty joqtar nemese joǵaltyp alǵandar. Sonymen, men úshinshi topqa jatqyzyldym. Buryn bizdiń pasport bolǵan eken, men apamnyń aldynda otyryp, sýretke túsippin. Jailaýda «quiyrshyq» shapqanda sandyqtaǵy zattarmen birge tonalyp ketipti. Tozǵan el jailaýdan qasha kóship, aryp-ashyp on nenshe kúnde zorǵa degende oiǵa túsip, elge qosylypty. Sol sebepti pasportymyz joǵalǵan.
Men osy jaidy eske alyp, ári joǵarydaǵy týystardan kelgen hattardy kórsetip, eger úkimet ruhsat etse, oqýymdy Qazaqstanǵa baryp jalǵastyrsam, bolatyn shyǵar dep oiladym. Kóńil kúiim alai-dúlei boldy. Biraq oqýymdy tastaǵan joqpyn, sol burynǵydai jaqsy oqyp júre berdim.
Ýniversitet adam jiberip, oqyp jatqan stýdentterdiń elimen habarlasyp, ata-analarynyń bar ekenin, álde kóship ketkenin jalǵasty anyqtatyp jatty. Men de jerles stýdentterim sekildi oraily sát bolsa ketýdi oilap júrdim. Oqý orynnyń basshylyǵy jaýapty joǵarydan kútip otyrǵanyn aitty. Eger kete almasańdar, oqýlaryńdy jalǵai beresińder dep sendirdi.
Sonymen, biz sábetke ketý úshin elge qaittyq. Shekaradan óte almasaq, qaita kelip oqimyz degen úmitimiz boldy. Kelsem, ata-anam shekaranyń túbinde bolǵandyqtan, kóshken elmen birge (Mai oqiǵasy) shekara asyp ketipti. Burynǵy ózim oqyǵan «Molotov» atyndaǵy mektepte jatqan kezimizde jergilikti bilik adamdary Keńes odaǵyn jamandap, keri nasihat jasai bastady. Tipti stýdentter arasynda «keri tóńkeristik» uiym bar eken dep, onan ary shúilige tústi. Shetelge ketýdi úgittep júrgen adamdar bar dep saiasi naýqanǵa ainaldyra bastady. Aramyzǵa aram oily óz tyńshylaryn kirgizip, material jinatypty. Bizdi shyndap ańdýǵa aldy.
Sodan bastap ne túrli qiturqylyq bastaldy. Kúzge deiin áýrege salyp, sońynan Úrimjidegi oqýymyzǵa jibermei, jergilikti oryndardaǵy qara jumysqa bóldi. Bir kúni jataqhanamyzǵa «ury» túsip, sandyqtaǵy zattarym joǵaldy. Ol jerde Qazaqstannan kelgen hattar bar edi, sony alyp ketipti. Osy qasaqana josparlanǵan qastandyqtyń artynan meni 1962 jyly 13 qyrkúiekte aiaq astynan tutqyndady.
Bizdi áshkerelep material jinap bergen tyńshy Kúlsheker degen qyzdy aramyzdan bólip alyp basqa jerge muǵalim etip jumysqa ornalastyrdy. Budan ózge búginde aty belgili birneshe adamnyń Kompartiiaǵa jaǵympazdanyp tyńshylyq jasap, kóptegen stýdent jastardyń obalyna qalǵanyn jaqsy bilemiz. Ol adamdardyń meniń de ústimnen jala japqanyn keiin anyqtap bildik. Bári kóz aldymda. Olardyń keibiri sol jaqta óldi, keibireýi áli sol partiiamen úndes, tildes bolyp, jyly-jumsaǵyn jep júr.
Úzilmes úrei
1966 jyly «Mádeniet zor tóńkerisi» degen qýǵyn-súrgin bastaldy. Túrmege otyryp shyqqanym úshin, meni qaraýylǵa aldy, baqylaýdy kúsheitti. Qaida aýyr jumys bolsa, qyz bala ekenime qaramai meni jiberip otyratyn. Meni qazaqtarǵa qospai, ylǵi hanzý qyzdarmen birge turǵyzyp, ańdý salyp baqylap otyrdy. Kez kelgen saiasi naýqanda, jinalysta aldymen syndy menen bastap, aiyptaityn.
Osylaisha, rýhymdy syndyryp, janyshtap, taptady. «Úlken áripti» qabyrǵa gazetine shyǵaryp, meniń «qylmysymdy» áshkerelep, ne túrli aiyptaýlar jazylatyn.
Keiin «Shekara túbin tazalaý» degen saiasat keldi de, meni «Kúmándi shetke bailanǵan «buzyqunsur» dep qarap shekaradan alys aýdan Shihýǵa jer aýdardy. Ol jaqqa kelgen soń da meniń eńsemdi ezetin, júikeme tietin qara jumys pen qyz balaǵa aýyr ártúrli eńbekke saldy. Jergilikti oryndarǵa «áskeri mekemeden» arnaiy aldyrǵan baqylaýshy adamdar birneshe márte úiime kelip timiskilep tintip, qaǵaz, kitap ataýlynyń barlyǵyn sypyryp alyp ketti. Osylaisha, men jergilikti biliktiń jáne shekara qorǵanysy bólimderiniń de qatar baqylaýynyń astynda ómir súrdim.
1970 jyly jergilikti «keri tóńkerisshilerdi» jazalap, janyshtap atýǵa daiarlady. Aýdandyq sottyń bastyǵy Muqajan, aýdandyq partkomnyń hatshysy Káýkei ekeýi mas kúiinde úiime basyp kelip qushaǵymdaǵy sábiime qaramai, meniń mańdaiyma naganyn taqap turyp «Seni qazir atyp tastasaq ta, suraýyń joq. Qylmyskersiń! Ótken joly Shidagýde ólimnen az qaldyń»-dep, maǵan tepsinip qorqyta sóiledi.
Kúieýime májbúrlep araq berip, aitqanyna kóndirip, ony da ańdyp, záresin aldy. Aita bersem, ondai oqiǵalar óte kóp. Asa aýyr, qiyn kúnder basymnan tizbektelip ótip jatty…
Qaita túleý
1978 jyly qytai saiasatynda bir mezgil jylymyq paida bola qaldy. Ásirese, ziialylardy qalpyna keltirý, azat etý, obaldy bolǵandardy ornyna qaita qoiý sekildi túzetý jaimashýaq bastaldy. Sol kezde kóp qatarly men de erkindik aldym, basym azat boldy. Ózimniń baiaǵyda oqyǵan mamandyǵym boiynsha «jalańaiaq» (shtatsyz, ýaqytyly) dáriger boldym.
Artynan meniń biliktiligime qarai jumys berip, muǵalimdikke aýystyrdy. Arapsha tóte jazýdan, latynsha jańa jazýdy úirenýge týra keldi. Keiinnen sot qyzmetkerlerin tolyqtyrý kezinde meniń hanzý tilin biletinimdi, joǵary bilimdi ekenimdi eskerip, Úrimjidegi qysqa merzimdegi zań oqýyna jiberip, ony bitirip kelgen soń aýdandyq sotqa sýdiia etip taǵaiyndady.
Mine, osy kezden bastap qalamdy qaita qolyma aldym. Jas kezimdegi jazýǵa degen qumarlyǵym boiynsha ózim áýes bolǵan óleń, áńgimelerdi jaza bastadym. Ol eńbekterim redaktsiialardyń kóńilinen shyǵyp, art-artynan basylyp turdy.
1962-1978 jyldar aralyǵyndaǵy qor bolyp bosqa ketken 16 jylymnyń esesin qaitaryp alǵym keldi. «Tozaqtyń» otynda kúiip, qytaidyń qanquily saiasatyna rásýa bolǵan, qorlanyp ótken jastyǵyma ókindim. Boiyma kúshimdi jinap qyzmetti de istedim, óleńimdi de jazdym, bala-shaǵamdy da baqtym, oqyttym. Jazǵandarym segiz jinaqqa engizildi. Prozalyq eńbegim avtonomiialy raion kóleminde júlde aldy. Aitysker aqyn retinde sahnaǵa shyǵyp, birneshe ret úlken aitysqa qatystym. Gazetterde jazǵandarym úzdiksiz jaryq kórip turdy.
1989 jyly týǵan jerime kóship baryp, Sháýeshek qalasyndaǵy aimaqtyq orta sotta qyzmet ettim. Sot salasynda júrip azamattyq ister boiynsha sýdiialyq mindet atqardym. Baiaǵy 1962 jyly «mai oqiǵasynda» meni eriksiz tastap, sábetke kóship ketken sheshem baýyrymdy ertip izdep keldi. Olar Qazaqstanǵa qaityp baryp maǵan shaqyrý jiberdi.
Oryndalmaǵan arman
1991 jyly kúzde shaqyrýymdy kóterip pasportqa viza alý úshin milliard qytaidyń astanasy -Beijińge bardym. Jolymda kezdesken sandaǵan qiyndyqtardy jeńe otyryp, Keńes odaǵynyń elshiligine kirdim. Tumsyǵym talai ret tasqa tidi, qytai jaǵynan da, elshilik jaǵynan da mańdaiymnan sipaiyn dep turǵan adamdy kórgen joqpyn.
Áiteýir áýpirimdep júrip, myń ótkelden ótip, Qazaqstanyma 1991 jyldyń qazan aiynda jettim-aý! Biz kelgen soń eki aidan keiin Qazaqstan Respýblikasy óz Táýelsizdigin resmi túrde jariialady! Ol da men úshin úlken qýanysh boldy! Jolym ashylyp, baqytym jandy.
Úrjar - bizdiń jeti atamyzdyń mekeni. Atam Tókeige deiin túgeldei bai bolǵan adamdar. Kolhozdastyrýdan qashqandarmen birge qytai jerine ótip, sol jaqta turyp, 1962 jyly elge oralǵanǵa deiin ǵana kedeishilikpen kún ótkizipti.
Mine, men de sol armandaǵan ata-babanyń qutty mekeni Úrjarǵa keldim. Týystarymmen qaýyshyp, Qazaqstanǵa tabanym tigenine qatty qýandym! Beijińdegi konsýlǵa barǵanymda Almatydan shyǵatyn «Shalqar» gazetin alyp edim. Kele sala, sol adrespen redaktsiiaǵa hat jazyp, olarmen bailanys ornattym. Shalqyǵan sheksiz qýanyshymdy bólistim!
Olar meni Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵymen tanystyrdy. Dúniejúzi qazaqtarynyń I quryltaiyna delegat bolyp qatystym. Elbasymyzdy jaqynnan kórdim. Dúnieniń tórt buryshynan kelgen qandastarymmen didarlastym. Júrekjardy óleńimdi oqyp, minbege kóterilip baqytty kúi keshtim. Alqaý alyp, marapattalyp, kamzol kidim. «Qazaq radiosy», halyqaralyq «Azattyq radiosy» meni tanystyryp, óleńderimdi berdi.
Úrjar aýdandyq Abai atyndaǵy litseide ustazdyq qyzmet ettim. Óleńderim gazet-jýrnaldarda art-artynan basylyp turdy. Ártúrli bas qosý keshterinde, mereke-meiramdarda jyrdan shashý shashtym. Baiaǵy býlyqqan 16 jyldyq jylaýly ýaqytymda, qýǵyndaǵy ómirimde ketken esemdi qaitarǵandai kóńil kúide júrdim.
1995 jyly Semeide ótken Abaidyń 150 jyldyq merei toiynyń arnaiy qonaǵy bolyp qatynasyp, sahnada óleń oqydym. Resei tarapynan túsirilgen filmde óleń oqyp, pikirimdi bildirdim. Ol bizdiń elde jáne Reseide kórsetildi. 1994 jyly marqum Qaldarbek Naimanbaevtyń yqpalymen Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna múshe boldym. 27 jylǵa jýyq ýaqyttan beri Jazýshylar odaǵynyń múshesimin.
Otanǵa oralǵan soń Semeiden shyqqan jyr jinaqtaryna shyǵarmalarym endi. Úrjar aýdanynda zeinetke shyqtym. Sol kezde jumystaryma kóp kómektesken, qazaqshyl, darqan minezdi aýrýhananyń Bas dárigeri, aýdandyq máslihattyń depýtaty Nurlanbek degen azamatqa alǵysym sheksiz!..
1997 jyly astanamyz Almatyǵa kóship keldim. Meniń eki ul, bir qyzym bar edi. Olardy Ál Farabi atyndaǵy QazUÝ-de jáne Túrkistandaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetinde oqyttym. Almatydaǵy kezimde kóptegen úkimet adamdarymen, qoǵam qairatkerlerimen kezdestim. Kórnekti aqyndar Muzafar Álimbaevpen, Tumanbai Moldaǵalievpen, Qadyr Myrzalievpen, Zaida Elǵondievamen jaqyn shyǵarmashylyq bailanysta boldym. Keiin bir joly, Eýropadan qazaq quryltaiyna arnaiy kelgenimde memlekettik syilyqtyń iegeri Jazýshylar odaǵynyń sol kezdegi tóraǵasy Nurlan Orazalinmen kezdesip suhbattastym. Jaǵdaiymdy aittym. Baspanaly bolyp úi alýyma, sol kezdegi kóshi-qon bóliminiń bastyǵy Zaýatbek Turysbek baýyrym kómektesti.
Qazir Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń bastyǵy bolypty, ol azamatqa kóp rahmet aitamyn!..
Qazaqstandaǵy shyǵarmashylyq ómirim, 9 jyldyq tirlik doǵarylyp, endigi jerde jańa tirlik bastalyp, jańa ortaǵa aýystym. Sebebi men taǵdyrdyń aidaýy, dám-tuzymnyń tartýymen 1999 jyly 27 qarashada álde bir sebepterge bailanysty Eýropaǵa at basyn burdym. Sóitip, Belgiiaǵa qonystandym. Mine, qazaq topyraǵynan alystaǵaly osy aida týra 21 jyl tolyp otyr...
Jalǵyzdyq
Eýropaǵa kelgen alǵashqy 8 jylda Belgiia memleketiniń azamattyǵyn alýdy kúttim. Turmysyma kerekti qarajatty, otyratyn baspanany memleket qamtamasyz etti. Plaman tilin, aǵylshyn tilin úiretip, ortaǵa beiimdedi.
Men turǵan Antverpen qalasynda ózimniń ana tilimmen sóilesetin, syrlasatyn, jandúniemdi aqtaratyn adam joq. Tek osy jaqtaǵy, Belgiiadaǵy jáne Frantsiiadaǵy uldarymmen ǵana qazaq tilinde sóilesemin. Qyzym otbasymen Túrkiiada turady.
Kásipker úshin, basqa mamandyq qýyp júrgen adamdar úshin shetelde júrý bilinbeitin shyǵar, alaida men sekildi qalamger úshin tilden alys, elden alys, ómir súrý shynynda óte qiyn eken.
Ne sózimdi tyńdap jatqan adam joq, ne jariialanyp jatqan eńbekterim joq. Abai jaryqtyq aitqandai, «Molasyndai baqsynyń, Jalǵyz qaldym – tap shynym» degenniń kebin kiip otyrmyn.
Belgiianyń pasporty qolyma tigen soń, 2008 jyly elge bardym. Sol joly qaýymdastyqqa óleńderimdi tapsyryp ketip edim, olar «Oi tolqyny» degen jup-juqa jyr jinaǵymdy shyǵaryp berdi.
Artynan meniń ótinishim boiynsha, balamnyń kúsh salýymen, baspany túrtpektep júrip, óz qarjymyzben «Sybyzǵy júrek» atty shaǵyndaý óleńder kitabym jaryq kórdi. Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń Eýropada uiymdastyrǵan Londondaǵy jáne Venadaǵy eki retki quryltaiyna óz erkimmen suranyp bardym.
2011 jyly qazirgi Nur-Sultan qalasynda ótken qazaq quryltaiyna shaqyryldym. Sol joly qaýymdastyq shyǵarǵan kitapta arnaiy tanystyryldym. Meni eskerip, tarihi kitapqa qosqany úshin sol kezdegi basshylaryna, qyzmetkerlerine rahmetimdi aittym.
Qazirgi turyp jatqan Belgiia elinde eshqandai qazaq uiymdarymen bailanysym joq. Bul meniń eskerilmeýimnen, álde jasymnyń ulǵaiýyna bailanysty júrip-turýymnyń qiyndyǵynan bolar. Jomart, Janat degen tilshiler maǵan kelip, suhbat alyp internette jariialady. Odan ózge eshkimdi kórmedim.
Qazir jasym 80-ge kelip qaldy. Eki aiaǵyma da ota jasalǵandyqtan, qozǵalysym tym qiyn. Ózim osy eldiń tártibi boiynsha jeke-dara turyp jatyrmyn. Jaqyn jerde bir ulym bar. Olar bala-shaǵasymen demalys saiyn kelip, hálimdi bilip turady.
Úmit kókjiegi
2011 jylǵy Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń Nur-Sultan qalasyndaǵy quryltaiynda óz oiymdy ashyp aityp edim. Taǵdyrdyń buiryǵymen Eýropada jatqan men sekildi bir qalamgerdiń muń-muqtajy eskerilmei, múlde umyt qaldym.
Sol saparymda Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasyna ótinishimdi jetkizdim. Qazir jańa tóraǵa Ulyqbek Esdáýlet baýyrym eken. Ol kisige de aitaiyn! Ministrlikterdiń (mádeniet jáne sport ministrligi, aqparat jáne qoǵamdyq damý ministrligi) basyndaǵy adamdar da tez-tez ózgerip jatyr. Eki ministrlikke de aitar janaiqaiym bar!
Mynaý «Qala men Dala» gazeti arqyly aryz-armanymdy aitýdyń oraiy kelip tur. 2018 jyldyń basynda «Janashyr» qorynyń aiasynda ózimniń azdaǵan qarjymmen «Ómir órnekteri» degen eki tomdyq óleńder jinaǵym jaryq kórgen edi. Odan ózge osy odaqqa múshe bolǵan 26 jyldan beri bir kitabym da memlekettik baǵdarlamamen shyqpady. Jazýshylar odaǵynyń bir múshesi retinde maǵan qamqorlyq jasaýyna bolar edi. Shamasy olar meniń bar, álde joq ekenimnen de habarsyz bolar.
Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministrligine, Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna ótinishim bar!
Meniń «Úzilmes úrei» degen romanym jazylyp, qoljazba kúiinde daiyn tur. Shamamen eki tom bolady. Onda Qytai, Qazaqstan, Eýropa elderindegi basymnan ótkizgenderimdi, sezgenderimdi, túigenderimdi, urpaqqa sabaq bolar dúnielerdi kórkem tilmen, roman etip jazyp shyǵyp edim. Sony shyǵaryp berýge qol ushyn berse eken degen tilek bildiremin.
2018 jyly Almaty qalasynda jaryq kórgen kitabymnyń tusaýkeserin Jańyl Ápetova, Lázzat Igisin siiaqty sińlilerim jáne aqyn Dáýletbek Baitursynuly muryndyq bolyp ótkizip berdi. Ókinishtisi, men ol bas qosýǵa bara alǵan joqpyn. Kitabyma alǵysózdi Dáýletbek baýyrym jazyp, keshti ózi júrgizipti. Sol kezden bastap D.Baitursynuly baýyrymmen shyǵarmashylyq bailanystamyn. Meniń Qazaqstan jaqtan ashylǵan jalǵyz terezem – sol azamat. Aitqandarymdy áleýmettik jelide jariialap, kóńilimdi kóterip, ómirge, jazýǵa degen qushtarlyǵymdy arttyryp qoiady.
Eldegi barlyq baýyrlaryma, aqyn-jazýshy áriptesterime Belgiiadan sálem aitamyn! Men saý-sálemet Antverpen qalasynda turyp jatyrmyn. Gazettiń kómegimen sizderge únimdi jetkizigim keldi!.. Meniń Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń bir múshesi ekenimdi umytyp ketpeńizdershi! Men sizderdi sát saiyn oilaimyn, minýt saiyn esime alamyn.
Jasym seksenge kelse de, dirildegen qolymmen hat jazamyn, mine, taǵy da sóilep otyrmyn. Aman bolyńyzdar!
Jazyp alǵan Jaras Kemeljan
