– Nege "Nur Otan"? Aitalyq "Aq jol" nemese kúni keshe ataýyn ózgertken "Adal" partiiasynyń qataryna qosylýǵa bolmady ma? Búgingi jaǵdaidy tutastai alǵanda spektakl dep qarastyrsaq, siz sol spektaldiń tilinde sóileýge májbúr bop otyrǵan joqsyz ba?
– Aidos Sarym – «biliktiń agenti» degen áńgimeler ábden sharshatty, sondyqtan da osy taqyrypty birjola jabaiyn degen niet edi.
Jai ǵana agent emespin, bilik partiiasynyń múshesimin, bilik usynyp otyrǵan kún tártibi men reformalyq baǵyttyń belsendi qoldaýshysymyn. Bul taqyryp endi úzildi-kesildi jabylǵan shyǵar dep oilaimyn.
Internette kóz maiyn taýysyp, meni jaý qylyp, qyzyl keńirdek bolǵan aǵaiyndar endi entigin basyp, basqa sharýaǵa nazar aýdara alatyn boldy. Bul da bir jetistik.
Al eger «Adal» men «Aq jolǵa» keletin bolsaq, maǵan olardyń tarapynan eshqandai usynys bolǵan joq.
– Bunyńyzdy ázil-ájýa dep uǵaiyq. Degenmen bilik partiiasyna múshe bolyp, sonyń soiylyn soǵýyńyzǵa ne sebep boldy? Internette, áleýmettik jelilerde san-alýan áńgime aitylyp jatyr. Sol áńgimelerge jaýap bere alasyz ba?
– Óz basym internet pen áleýmettik jelidegi sózderge jelikpeimin, ómiri men ózegin internetke tapsyryp, áleýmettik jelilerge jelikke zamandastarymdy túsinemin, biraq onysyn múldem quptamaimyn.
Sebebi búgingi demagogiialyq daýryǵý, búgingi jarylý men bólinis, oibailap-attandaǵan popýlistik ritorika, búgingi saiasi jáne áleýmettik radikalizm dál osy áleýmettik jelilerge qatysty qubylys dep sanaimyn. Onyń da ýaqyty ótedi, qyzyǵy ketip, shyjyǵy shyǵady.
Esi durys adam, ásirese saiasatpen ainalysyp júrgender Feisbýkta kim ne dedi, Instagramda men týraly ne jazyp jatyr dep ómir súrmeýi tiis. Árbir adamnyń on bes minýttyq dańq pen jiyrma minýttik madaqqa ielenetin kezi búgin. Biraq ómir, shynaiy ómir kúnnen, aptadan, aidan, jyldan quralady. Internet pen áleýmettik jelige jerik bolý, aitaǵymen júrý – ómirlik strategiiadan, printsipten, múddeden aiyra alady.
Jurttyń bárine birdei jaqsy bolý múmkin emes, oǵan umtylý ózindik oi, maqsat pen minezdiń joqtyǵy dep sanaimyn.
Bilik partiiasyna jaqyndaýymnyń, oǵan múshe bolýymnyń birneshe ózim úshin túsinikti, aiqara aiqyn sebebi bar.
Birinshiden, el men memlekettiń jaǵdaiy. Qazaqstan úlken synaq pen reformalardyń aldynda turǵan memleket. Qazirgi kezeń, aldaǵy sailaý – asa mańyzdy tarihi kezeń bolmaq, synaq pen serpilis kezeńi bolady.
Bundai shaqta «Men, men, men edim» dep júre bermei, saiasi úderisterge belsene aralasý, sol úderisterdiń bir bóligi bolǵym keledi.
Másele, taǵy da qaitalap aitaiyn, ataq pen dańqta emes, jaqsy bolyp, jyly sóz estýde emes, kerisinshe, qajet bolsa jaman atty atanyp, biraq el men memleket úshin aýadai qajetti reformalardy iske asyrý kerek.
Ekinshiden, geosaiasi jaǵdai. Qazaqstan óz táýelsizdiginiń eń kúrdeli bir kezeńine keldi. Kún tártibinde Qazaqstan táýelsiz memleket bolyp qala ma álde qala almai ma degen naqty, óte aýyr másele tur.
Bizdiń táýelsizdigimiz, egemendigimiz ishten de, syrttan da qysymǵa, synaqqa túsip jatyr. Biz qazirgi kezde jańa realizm, jańa geosaiasi álem zamanyna aiaq bastyq.
Bundai jaǵdaida qarap jatý, áleýmettik jelidegi imidjińdi oilap jatatyn kez emes.
Úshinshiden, biletin de bolarsyz, búgingi memleket pen ishki saiasat tizginin ustap otyrǵan azamattardyń birazy meniń dostarym, joldastarym, áriptesterim.
Toqsanynshy jyldarda birge memlekettik qyzmette jumys istedik, qiyn-qystaý kezeńderdi birge bastan ótkizdik, memlekettik jumystyń ystyǵyna kúiip, sýyǵyna birge tońǵan azamattar. Olardyń birazy otbasylyq dostarymyz, oilas, pikirles azamattar. Olardyń kóbisi elimizdiń shynaiy patriottary, olardyń elge degen sezimi men qazaqqa degen kózqarasy áleýmettik jelilerdegi eshbir azamattan artyq bolmasa, kem emes.
Tipti, kerek deseńiz, baiaǵyda bizder bilikti tastap, oppozitsiiaǵa ketken kezde de artymnan tas atyp, qarǵap-silegen joq. Bárimen demeimin, kóptegen azamattarmen ara-qatynasymyz úzilip kórgen joq.
Ideialyq turǵydan kelispesek te, jumys babymen aitysyp-tartyssaq ta, álemdi, eldi aq pen qara ǵana dep qabyldap, jaýlasýdan aýlaq boldyq. Bárimiz de bir eldiń azamaty, bir qazaqtyń balasymyz, búgin aityssaq ta, el múddesi úshin bolashaqta tabysatynymyzdy bilip-sezip júrdik.
Búgin sol kezeń kelgen siiaqty.
Sońǵy eki-úsh jylda talai kezdesý, ashyq ta jabyq áńgimeler oryn aldy. Búgingi meniń sheshimim osy áńgimelerdiń, múddeles, armandas, murattas adamdardyń syrlasyp-shúiirkelesýiniń tikelei nátijesi dep sanaimyn.
– Deiturǵanmen áńgime kóp, sóz kóp. Qyzdy-qyzdymen sizdi «satqyn» degender de joq emes...
– Ózderine unasa, aita bersin. Odan meniń eshteńem ketip jatqan joq. Saiasatpen ainalysqan adamnyń pildiń terisindei terisi bolýy tiis dep sanaimyn.
Qytaidyń uly oishyly Konfýtsii aitqan eken; «Ózińdi kináli qylǵysy kelgenderden saqtan, sebebi seni kináli etý arqyly syrtyńnan basqarǵysy keledi» degendei oi aitypty.
Men osy kezge deiin (on bes jyl bopty) eshbir partiiaǵa múshe bolǵan joqpyn, maǵan aýyr sóz aityp júrgendermen bir uiymda múshe bolǵan joqpyn, Iaǵni ondai nietim de, ondai qajettiligim de bolǵan joq.
Másele, kerek deseńiz, onda da emes. Másele, bizdiń qoǵamdaǵy radikaldyq kózqarastar men pikirlerdiń artýynda.
Áleýmettik jelide otyrǵandardyń bastary ábden ainalyp, ózinen basqa adam, óz pikirinen basqa, ózge pikir joq, bolmaýy tiis degenge saiatyn psihologiiaǵa ie boldy. Ózimen kelispegenderdi qarǵap-sileý, jaý sanaý, tabalaý avtoritarizm pen totalitarizm bolmaǵanda ne?
Áleýmettik jeliler demokratiia quraly emes, kerisinshe, avtoritarly hám totalitarly tehnologiia. Eldiń problemalary shash etekten, sheshilmegen, qordalanǵan máselesi jetip jatyr. Solardy túzeý, jóndeý úshin aitysý da, tartysý da kerek, partiialarǵa birigip, uiym bolyp saiasi kúres júrgizý de kerek.
Biraq, saiasat úshin ózgeni «ata jaý», «halyq jaýy» dep kórsetý, kókbettenip kektený, yzalanyp óshtesý eshbir eldi jaqsylyqqa aparmaǵan. Bara-bara bul minez, bul psihologiia, qudai betin aýlaq etsin, azamattyq soǵysqa da aparýy yqtimal.
Tóte pikrge tózimdilik, ózińdi ózgeniń ornyna qoia bilý, iaǵni empatiia, tipti qazaqy kishipeiildilik, izgi mádenietten attamaýymyz kerek. Álem, el, memleket tek qana aq pen qara tústerden quralmaidy, qurylýy múmkin emes. Saiasattyń da, jaýlasýdyń da aiaqtalatyn kezý bolady; elge qaýip tónse, syrttan ia ishten jaý shyqsa, tabiǵattyń kesapaty kelse, mysaly.
Jalpy alǵanda, saiasattyń eń úlkeni - biýdjet pen zańdar.
Barsha álemde saiasattyń barlyǵy da osylardyń ainalasynda júrip jatady. Osylarǵa shynaiy yqpal etkiń kele me, jolyn taýyp, durys áser etý qajet. Mitingi, piket, maqala jazyp, pikir aitý – saiasat emes, saiasattyń quraldary, tásilderi. Maqsat pen múdde tásil men quraldan biik turýy kerek.
Joǵaryda aitqandai, eldi kúrdeli, ómirlik reformalar kútip otyr. Olardyń durys jasalyp, durys júrgizilýi úshin bilikke aralasý qajet.
Al búgingi bilik kimniń qolynda? «Nur-Otan» partiiasynyń qolynda. Aldaǵy sailaýda kimniń múmkindigi men esebi artyq? Taǵy da solai. Bul tabiǵi, tarihi fakt. Bul fakt bireýge unaýy nemese unamaýy múmkin. Biraq ómir shyndyǵy men faktiden attap ketý múmkin emes.
Búgingi ózin «shynaiy», «naǵyz», «erekshe naǵyz», «airyqsha shynaiy» dep júrgen kúshterdiń jaqyn arada osy jaǵdaidy ózgerte alatyn esh múmkindigi joq.
Bireýge kektesip, ekinshige óshteskenshe bastaryn qosyp, bir kúshke birigip, bir partiia qurmai olar shynaiy bilik úshin talasa almaidy.
Árbir osyndai toptyń, serkelerdiń barsha qoǵamǵa sózin ótkizip, «aq degenimiz aq, qara degenimiz qara» dep sendire, nandyra alatyn kúshi, bedeli, moraldyq salmaǵy men avtoriteti joq. Olar úshin durysy bolyp jatqan jaǵdaidan sabaq alyp, kósemshildikti, menmenshildikti azaityp, birtutas partiia qurý...
– Oǵan múmkindik bola ma?
– Mindetti túrde bolady. Zań da, zaman da ózgerip jatyr.
– Osy aityp otyrǵanyńyzǵa tolyq senesiz be?
– Dýman, men bala emespin, jarty ómirim ótti, ári ketse saiasat pen qoǵamdyq sahnada júretin belsendi jiyrma jylym qalǵan shyǵar. Eger men sheshim qabyldasam, ony oilanyp-tolǵanyp qabyldaimyn.
Eger aityp otyrǵanyma senbesem, men de Feisbýkstanda belsenip otyrar ma edim, «attan», «oibai», «naizaǵai» dep!
Negizgi maqsat eldi, memleketti reformalaý, saiasi jáne ekonomikalyq modernizatsiiany iske asyrý. Onyń bári ońailyqpen kelmeidi, árbir tyń jańalyq, árbir jaqsylyq úshin belsene kúresý kerek.
Búgingi saiasi júieni ózgertip, ony qoǵamǵa táýeldi qylý, jańa ekonomikanyń ózegin ashý, jolyn tazartý kerek.
Bul úshin keibir ambitsiiany, keibir qarym-qatynastardy, keibir ideialardy, keibir ashý-yzany tońazatqyshqa salyp qoiýǵa da bolady.
Búgingi saiasi okoptarymyzdan, barrikadalardan shyǵyp, qoǵam bolyp toptasý, ult bolyp uiysý mańyzdyraq. Bárimiz de elden, memleketten biik emespiz.
Bilik mitingiden de, áleýmettik jeliden de qoryqpaityn jaǵdaiǵa jetti
– Jaqsy, olai bolsa mynadai suraq qoisam; «Nur Otannyń» elektoraty kim?
– Dál qazir bir-eki oppozitsiialyq gazetti nemese saitty ashyp oqysaq, bilik búgin, búgin bolmasa erteń qulaityn siiaqty bolyp turady. Sol gazetter men saittardy oqyp júrgender «Nur-Otanǵa» eshkim daýys bermeidi, erteń-aq tarap ketetin partiia degenge saiatyn áńgimelerdi kórip qalamyz.
– Olai emes pe?
– Olai emes. Bul qiial, asyra ambitsiiadan týyndaǵan arman, balama ómir. Áńgimeniń shyny mynaý: búgingi saiasi júie, saiasi bilik internettegi belsendi top aitty eken dep, taǵyn tastap, «Keńsaiǵa» nemese Panteonǵa jorǵalamaidy.
Tipti osydan bir jyl burynǵymen salystyrǵanda bilik kúsheie tústi, esin jidy, maqsat-múddesin, strategiiasy men taktikasyn túsindi. Bul ómirdiń qyp-qyzyl prozasy, shyndyǵy.
Erteń osy bilikti bir shybyqpen sydyrtyp qýamyz, erteń bilikti alamyz dep internette nemese divanda jatyp alyp post jazyp, demikkender esin jiyp, jan-jaǵyna qarasyn.
Eń aldymen Feisbýk paraqshasyna emes, ainaǵa qarasyn, qataryn sanasyn, jaqtasyn tapsyn. Tipti búkil Feisbýkstannyń turǵyny bilikti jaqtamaidy desek te, olardyń sany jalpy qoǵam men halyqtyń eki-úsh paiyzynan aspaidy.
Al esesine, búgingi bilik mitingiden de, piketten de, áleýmettik jeliden qoryqpaityn jaǵdaiǵa jetti. Olarǵa da etin úiretti, olarmen jumys isteýdiń tásilderin meńgerip, solardyń ishinde belsene jumys istei alatyn, qoǵamdyq pikir úshin kez-kelgen platformada sóz jáne oi talastyra alatyn jaǵdaiǵa jetti.
Eger osyǵan deiin áleýmettik jeliler tek oppozitsiianyń jeke-dara alańy bolyp eseptelse, búgin bular biliktiń de menshigi, biliktiń de enshisine ótti. Shamamen elý de elý.
Alda ótetin sailaýdyń basty ereksheligi – bilik partiiasy jalpy jurtty aiaǵynan tik turǵyzyp, barshaǵa birdei úgit-nasihat jasamaidy.
«Nur-Otan» qazir shynaiy partiiaǵa ainalyp keledi. Partiia bolǵan soń onyń iadrolyq elektoraty, negizgi qoldaýshy toptary bolady.
«Nur-Otan» jurt aitqandai tek sheneýnikterdiń partiiasy emes, onyń artynda biýdjet salasy da, biznes salasy da bar. Pandemiia kezinde partiia kóptegen toptarmen jumys jasady, olardy óz jaǵyna shyǵarýǵa tyrysty. Bunyń bári de aldaǵy ýaqytta óz nátijesin beredi.
Nazarbaev? Onyń atyn eshkim óshire almaidy
"Nur Otannyń" bolashaǵy bar ma? Nazarbaevsyz «Nur Otandy» qalai elestetesiz?
– «Nur-Otannyń» bolashaǵy eń aldymen oǵan múshe bolǵan azamattarǵa qatysty.
Nursultan Nazarbaev búginde bilikten ketti. Onyń saiasi jáne qoǵamdyq ómirde orny bar, onyń saiasi jáne tarihi murasy zerdelenip, rýhani oi eleginen ótip jatyr. Sondyqtan búgingi kúni partiia da, Qazaqstan memleketi de jańa kezeńde ómir súrip keledi.
Bireýge unasyn-unamasyn, sońǵy otyz jylymyz Nursultan Nazarbaevtyń esimimen tikelei bailanysty. Onyń atyn qazaq, Qazaqstan tarihynan eshkim de óshire almaidy.
Otyz jyl, árine, ońai sharýa emes. Osy otyz jyldyń ishinde talai dúnie boldy, jaqsylyq ta, qiyndyq ta, qiianat ta boldy. Bizdiń mindet jaqsylyqty ǵana jekeshelendirip, jamandyq pen qiianatty bir adamǵa ne bir topqa taǵyp tastaý emes.
Adamnyń ómiri tek qýanyshtan ǵana qurala bermeidi, sol siiaqty da, eldiń jáne memlekettiń ǵumyry, bolmysy tek jaqsylyqtan, qýanyshtan quralmaidy. Ókinishke orai, keibir dúnieni uǵyný, túsinip-túisiný úshin bizge ýaqyt, tarihi distantsiia qajet.
Óz basym Nazarbaevqa nemese Nazarbaev qurǵan memlekettik júiege tas atamyn dep, elge, memleketke tas atýdan aýlaqpyn. Otyz jylda tek jamandyq, nemese tek jaqsylyq bolǵan joq. Bári de boldy.
Nazarbaevty qazaqtan, Qazaqstannan bólip alamyz dep, táýelsizdiktiń otyz jyldyq tarihyn joqqa shyǵara almaimyn.
Bul meniń de jeke-dara tarihym. Osy otyz jyldyq tarihta meniń de jetistigim, meniń de jeńilisterim boldy. Birinen birin ajyratý múmkin emes! Saiasat úshin tarihi nigilizmge, maniheilik kózqarastarǵa jol berýge bolmaidy.
– Siz saiasi tehnologsyz. Sizdiń ambitsiiańyz úshin "Nur Otannyń" músheligimen shektelý az. Ar jaǵynda Májilistiń tóbesi men mundalap turǵan sekildi solai ma?
– Bul týraly áńgime aitý erterek siiaqty. Tiisti ýaqyty kelgende áńgimeni jalǵastyrýǵa bolady.
Popýlister men demagogtar reforma jasai almaidy
– Bul "Nur Otan" burynǵy "Nur Otanǵa" qaraǵanda nesimen erek, nesimen ózgeshe? Halyq osy joly nege "Nur Otanǵa" daýys berý kerek? Osynyń úsh sebebin atap ótińizshi.
– Óz basym «Nur Otanǵa» úsh sebeppen daýys bere alamyn.
Birinshiden, bizge kúshti, qaýqarly memleket kerek. Búgingi partiiany synaýshylardyń óz shyndyǵy bar, biraq saiasat tek Nazarbaevty qarǵaýdan, «shal ket» deýden ǵana quralmaýy tiis. Ol erlik te, dańq ta, batyrlyq ta emes. Saiasat ózińe unamaǵan saiasatqa qarsy mardymdy balama, saiasi-ekonomikalyq baǵdarlamany qajet etedi.
Al bilikke qarsy sóz aityp, kúresip júrgenderdiń urannan basqa eshteńesin kórip otyrǵan joqpyn. Bulardiki tek bir adamǵa degen narazylyq pen óshpendilik, demagogiia men popýlizm.
Al tóńkerdi, al bilikke keldi, bir-eki-úsh degen naqty jospary joq. Aldymen tóńkereiik, sosyn barlyǵy da ornyǵady deý tap-taza aqymaqtyq.
Olarǵa sený ainalyp kelgende memleketti álsiretý, onyń múmkindigin shekteý. Álsiz memleket eshteńe de istei almaidy, ózge oiynshylarǵa jem bolady. Álsiregen memleket jerinen airylady – oǵan Grýziia, Ázirbaijan, Moldova men Ýkraina dálel.
Ekinshiden, qazir tek biliktiń ǵana reformashyl, uzaq merzimdi jospary men olardy iske asyra alatyn qaýqary men nieti bar der edim.
Eń bastysy búgingi biliktiń kadrlyq, adami potentsialy, qajet bolsa kez-kelgen mamandy qataryna tartyp, jumysqa qosa alatyn potentsialy bar. Popýlister men demagogtar reforma jasai almaidy.
Reforma úshin tutas kúsh, myqty bilik aýadai qajet. Pashinian, Zelenskii siiaqty popýlist saiasatkerler túk te bitire almady. Kerisinshe, qarabet bolyp jatyr.
Úshinshiden, partiia árbir aýylǵa, árbir aýdanǵa, qalaǵa jetken jalǵyz partiia. Bundai potentsial Qazaqstandaǵy birde-bir partiiada joq. Jańadan qurylamyz, myqtymyz, keremetpiz deitinderdiń bar partiialarǵa tatityn, jaqyndaityn múmkindigi de joq.
Bizge, bolashaqta kem degende úsh-tórt jalpyulttyq, árbir máslihat úshin kúrese alatyn, soǵan depýtat, baqylaýshy usyna alatyn, árbir aýylda ókili bar jalpyulttyq partiialar kerek.
Búgingi maqsat «Nur Otan» partiiasyn osyndai, shynaiy, naǵyz, óz múshelerine táýeldi jalpyulttyq partiiaǵa ainaldyrý. Bar nárseni qurta salý, syndyra salý úshin asqan kóp aqyldyń qajeti joq. Qiyny bardy kádege asyrý, joqtan bar jasaý, artyqty asyryp, qatelikti moiyndap, túzei bilý.
Eldik, memlekettik reformalardyń basty ereksheligi men ózegi aty bar, zaty joq institýttarǵa jan bitirý, aǵzasyna qan júrgizý. Osyǵan deiin Qazaqstanda tek bir ǵana institýt jumys istep kelse, endigi ýaqytta qalǵan barsha institýttarǵa, onyń ishinde partiialarǵa, sailaý institýttaryna dem berý, olardy shynaiy, bedeldi oiynshyǵa ainaldyrý. Búgin sonyń múmkindigi, ýaqyty keldi.
– Biz ómir súrip ortanyń búgingidei qalypqa kelýine milliondaǵan jyl kerek boldy. Bizdegi kei sarapshylar aityp júrgen evoliýtsiialyq ózgeristi qansha ýaqyt kútemiz, qansha býyn almasý kerek?
– Qalai desek te, shynaiy reformalar bizdiń býynnyń nesibesi bolmaq. Bul degenimiz asqan tarihi jaýapkershilik, rýhani missiia. Jańadan beri aityp otyrǵan dúnieniń barlyǵy da osy evoliýtsiialyq damý degennen shyǵyp otyr emes pe?
Másele tek sený-senbeý, naný-nanbaý degenge tireledi. Árine, uzaq jyldar boiy jasalmaǵandyqtan, búgingi bilikke, bilik partiiasyna senbeitinderdiń sany ósti.
Biraq, burynǵydan búginginiń aiyrmashylyǵy da bar; búgin bilik reformaǵa ózi múddeli.
Toqaev popýlist pe?
– Bir suhbatyńyzda "shúkirshilderdiń ózi áreń shydap júr" degen edińiz. Shúkirbailardyń shydamy taýsylsa evoliýtsiianyń sońy revoliýtsiiaǵa ulasyp ketpei me?..
– Óz basym jaqyn arada revoliýtsiia bolady degenge senbeimin. Al bola qoiǵan jaǵdaida ol revoliýtsiia jaqsylyqqa aparmaitynyn, arty uzaqmerzimdi búlik pen qanǵa ulasatynyn anyq bilemin.
Elimniń, memleketimniń bundai qaýipten, bundai sumdyq pen synaqtan ótkenin qalamaimyn. Osyny bilikke de, qoǵamǵa da túsindirýden sharshamaimyn. Shákárimdei qulazyp, dalada jalǵyz qalmaitynymdy da bilemin.
Durysy – ógizdi de óltirmeitin, arbany da syndyrmaityn orta jol tabý, altyn ortamen júrý. Ol jol reforma men modernizatsiia joly. Shynaiy saiasi, ekonomikalyq, áleýmettik modernizatsiia joly. Evoliýtsiialyq jol degenimiz osy.
Búgingi kúni qoǵam tek bilik taraby nemese tek oppozitsiia taraby dep ekige jarylyp jatqan joq. Qoǵamda eki jaqqa da búiregi buryla bermeitin kópshilik bar. Sol kópshilik búgin tańdaý ústinde.
Bile-bilsem, bul kópshilik qazir joiqyn eksperimentke daiyn emes, ne bolsa o bolsyn deýden ketken siiaqty. Kerisinshe, pandemiia bar, álemde bolyp jatqan basqa da jaǵdai men jaǵdaiattar bar, orta joldy tańdaýǵa beiim siiaqty kórinedi. Men zerttegen, oqyǵan áleýmettik, áleýmettanýshylyq zertteýler osyny meńzeidi.
– Mamai sailaýǵa boikot jariialady. Bul bastama sailaýda baqylaýshy bolýǵa ázir otyrǵan belsendiligin basyp tastamai ma? Jalpy Janbolatty bulai deýge ne itermeledi?
– Ony Janbolat Mamaidyń ózinen suraǵanyńyz durys bolar. Óz basym kez-kelgen sailaýǵa belsene qatysý qajet dep sanaimyn.
Álemde bolǵan sailady boikottaýdyń dúiim kópshiligi iske aspaǵan. Buny eki júzge tarta eldegi saiasi boikotty qarastyrǵan zamanaýi zertteýler dáleldep jatyr.
– Toqaev popýlist pe?
– Toqaev popýlist emes, kerisinshe, jaýapkershiligin aiqyn sezinetin memleketshil, óz dárejesi men túsinigindegi ultshyl saiasatker. Tabiǵaty, tula-boiy saiasatker, memlekettik qairatker adam der edim.
Ony álsiz, qulyqsyz dep keketip-muqatyp júrgenderdiń buǵan talai kózi jetetin bolady. Al álsiz eken dep qarsy shapqandar ońbai jeńiledi. Osy qyzmetke laiyqty, qajetti parasaty, qataldyǵy men printsipshil minezi de jetedi.
– Mamai biliktiń jobasy ma?
– Bundai áńgimeniń bári – saiasi sandyraq. Ondai áńgimeni taratý qoǵamdyq oidyń, pikirdiń qulazyp, konspirologiiaǵa boi urǵanyn kórsetedi.
Ókinishke orai, ózińe unamaǵannyń barlyǵyn jaý sanaý, bireýdiń agenti, shpiony deý modaǵa ainalyp bitti. Bul aqyldyń emes, aljyǵannyń belgisi, oidyń emes, sharasyzdyqtyń, amalsyzdyqtyń kórinisi.
Bul, Janbolatqa da qatysty áńgime. Mamai eń aldymen ózine-ózi joba. Ári ketse áke-sheshesiniń, odan qalsa kelinsheginiń «jobasy». Ony jaý qylyp, bireýdiń agenti ne jobasy deýden aýlaqpyn.
Saiasi turǵydan oǵan kóp syn aita alamyn. Erteń jumysyn jandandyryp, saiasi partiia quryp, úlken jaýapkershiliktiń ne ekenin túsingenin qalaimyn. Sol partiia bolǵan kezinde ritorikasynyń de, is-qimylynyń da evoliýtsiiaǵa túsetinin de sezemin. Sol kezde talai aitysýǵa da, tartysýǵa týra keletin shyǵar. Kóz timesin!
Bizdiń qoǵam Nazarbaevqa da, Qosanovqa da alǵys aitatyn bolady
– Shamamen 10-15 jyldan keiin halyq kimge alǵys aitatyn bolady: Qosanovqa ma, álde Nazarbaevqa ma?
– Saiasat, tarih tek alǵys pen qarǵystan turmaidy, quralmaidy. Shynaiy saiasatkerdiń kelbeti, obrazy, bolashaǵy men tarihy kúrdeli simbiozdyń nátijesi. Sol siiaqty, Nursultan Nazarbaev ta qazaq tarihynan óz ornyn alady. Ony eshkim de ózine tiesili ornynan aiyra, ajyrata almaidy.
Ýaqyt óte kóptegen kózqarastar men pikirler umtylady, onyń obrazy ózgeredi.
Nazarbaevtyń Qazaqstannyń táýelsizdigin, egemendigin, jeriniń tutastyǵyn, eliniń birligin qamtamasyz etken tulǵa retinde tarihqa kiretini anyq. Esesine, qaishylyq pen qatelikterge jol bergeni de aitylady.
Másele qoǵamdyq pikirdiń qai balansqa toqtalatyny, tarazynyń qai belgige kelip toqtaitynynda. Tarihi tulǵalar týraly biraz izdengen adam, tarihshy retinde aitaiyn; adamzat tarihynda pák, sýdai taza saiasatker bolǵan emes, bolmaityn da shyǵar. Tarihtan oryn alǵan árbir basshy týraly kópirtip, bir tonna kompromat taýyp shyǵýǵa bolady.
Másele, meniń oiymsha, basqada. Bizdiń qoǵamda, ásirese saiasi belsendi top arasynda orynsyz popýlizm men usqynsyz radikalizm oryn alyp keledi. Saiasi rigorizm, ózimshildik, tózimsizdik basym.
Saiasi tulǵa bolamyn deitinderdiń menmenshildigi barsha áńgimeni «Sen kim ediń?» men «Sen ne dediń?» degenge tirep, sodan alystatpai jatyr. Múddeniń ornyna menmendik kelip, múdde umytylyp, ókpe-renish qana qalyp jatyr. Tup-týra bala-baqshanyń, mekteptiń alǵashqy synyptarynyń áńgimesi bolyp barady. Saiasat jurtqa jyly, domalaq, tátti sóz aitý emes, múddeni tabystyra bilý, qajet bolsa óziń unatpaityn, ózińe unamaityn adamdarmen múddeni toǵystyryp, dittegen maqsatqa jete bilý.
Jaqynda «Nege?» degen saiasi tok-shoýǵa qatysqan edim. Habar barysynda qazaqtyń birtýar uly, aqyn, aitysker Rinat Zaiytov óte jaqsy áńgime aitty; ainalyp kelgende osynda da, qoǵamda da eshkim paiǵambar emes, árkimge min taǵýǵa bolady, bizge, barsha qoǵamǵa keregi azamattyq birlik pen rýhani amnistiia kerek degen áńgime aitty.
Meniń oiymsha, óte ózekti usynys. El bolashaǵy týraly kelisimge kelip jatsaq, barshaǵa birdei rýhani amnistiia kerek dep oilaimyn. Árkim qatelese alady, tipti qatelesýi kerek, kinásin moiyndap, qatarǵa qosyla alýy tiis. Bul, árine, barsha tarapqa birdei bolýy tiis.
Qorytsaq, bizdiń qoǵam Nazarbaevqa da, Qosanovqa da shynaiy rahmetin aitatyn kezi bolady. Emotsiialar basylady, kontekst ózgeredi.
– Qoǵam Tazabekovke nege sonsha óshik? "Tazabekov sindromy" erteń sizderge de juǵyp ketpei me? «Nur Otanǵa» ótkenińizdi satqyndyqqa balap jatqan aǵaiynǵa ne der edińiz?
– Tazabekov sindromy degendi estimeppin, shynyn aitsa. Bálkim, áleýmettik jelilerde otyr bermegendikten bolar.
Satqyndyqqa keler bolsaq, men joǵaryda biraz aitatyn nárseni aittym. Óz basym ultymdy, memleketimdi, óz oiym men parasatymdy, biligim men strategiialyq maqsatymdy satqan emespin. Osydan on jyl burynǵy, jiyrma jyl burynǵy ulttyq ustanymdarymdy aityp, jazyp kelemin.
Aita beremin, jetkize beremin. Ózin «demokratiialyq» dep ataityn totalitarly týsovkanyń, oppozitsiialyq ortanyń áńgimesiniń barlyǵy da shyndyq, barlyǵy da imani dúnie dep aita almaimyn. Kerisinshe, osy ortanyń taiazdyǵy men menmendiginen sharshadym.
Baiaǵyda aqyn Marina Tsvetaevaǵa bireýler; osy Pýshkin degen ǵulama aqynymyz barsha dekabristermen dos boldy, kóteriliske nege birge barmady, olar ony nege jiyndaryna qatystyrmady degendei suraq qoiypty.
Sonda Tsvetaeva «nenadejnost vrajdy» dep jaýap qaitarǵan eken. Iaǵni Pýshkin kóptegen dekabrister siiaqty memleketke, patshaǵa ólermendei óshtespegen, kektenbegen depti.
Meniki de solai bolar, óz basym ózimdi jekelegen adamnyń jaýy dep sanaǵym kelmeidi. Ólsem qolym jaǵańda ketsin, bireýdiń basyn sharaǵa salyp aldyma ákel dep kórmeppin. Aityssa, printsip úshin, múdde úshin aitysý kerek, kúresse adammen emes, júiemen kúresý kerek. Onyń joldary da, tásilderi de kóp.
Menimen kelispeseń, menimen birge óle-ólgenshe júrmeseń, mindetti túrde jaýsyń, satqynsyń degen pozitsiiany qabyldai almaimyn, qabyldaǵym kelmeidi. Bizder bandy nemese terroristik uiym nemese dini sekta quryp jatqan joqpyz, saliqaly, parasatty saiasat júrgizemiz dep júrmiz.
– "Sarym Toqaevtyń keńesshi bolady" degen sybys jeldei esip júr. Anyq-qanyǵyn ózińizden bilgimiz keledi?
– Sybys degennen keiin ony talqylaýdyń ne keregi bar? Ol jai ǵana sybys.
– Aldaǵy sailaýdan soń Parlament qanshalyqty jańarady dep oilaisyz? Qalǵyp shulǵyǵan Kosarevten, byldyrlaǵan Qaraǵusova birjolata qutylamyz ba?
– Qutylamyz. Bireýge unasyn, unamasyn, parlament te, másliahattar da jasarady, jańarady. Qazaqstan ózgerip jatyr, durys jaqqa ózgeredi. Kóptegen ózgerister bastalyp ta ketti, qalǵany úshin arpalysyp, aitysý da kerek bolady. Eldegi ózgeris bir kúnde paida bolmaidy, biraq vektor durys, betburys bar.
Aldaǵy Májilis sailaýy, sol sailaý nátijesinde qurylatyn Májilistiń tarihi orny, tarihi missiiasy burynǵydan ózge, múldem biik bolmaq.
Taǵy bir jańalyq, osy sailaý nátijesinde Qazaqstandaǵy kommýnistik saiasi brend ólip, qurdymǵa ketti. Endigi mindet kommýnizmniń qazaqqa jasaǵan qylmystaryna saiasi jáne quqyqtyq baǵa berý.
Áńgimelesken, Dýman BYQAI
