Osyǵan deiin Almatydaǵy Qytai Bas konsýldiginde Qytaidan kelgen arnaiy delegatsiia men «Jebeý» respýblikalyq qoǵamdyq birlestiginiń múshelerimen birlikte onshaqty ókil (Qazaqstanǵa kóship kelgen soń zeinetaqysyn ala almaǵan nemese basqa da túrli kedergilerge jolyqqan naqty azamattar) arasynda dál osy túitkildi másele talqylanǵany habarlanǵan edi. Keiin belgili bolǵandai Qytaidyń Shynjań ólkesinen delegatsiia quramynda kelgen ártúrli deńgeidegi bilik ókilderi ózderimen jolyqqan toptyń aitqan usynystaryn múmkindiginshe qarastyryp, bir sheshim shyǵarýǵa ýáde bergen. Sonyń nátijesinde, birtalai azamat pasporttaryn qaita alyp, Qazaqstanǵa kelgendigi, endi biri belgili merzimge shetelge (Qazaqstanǵa) týysshylap shyǵýǵa ruqsat alǵany aitylady. Alaida Shynjańdaǵy jergilikti biliktiń qysymy áli de tiylmai tur dep dabyl qaǵýshylar barshylyq.
«Juma múbarak bolsyn» dep aitýǵa bolmaidy
Qytai biligi Shynjańdy dini terrorizm qaýpi joǵary aimaq retinde qaraidy. Sońǵy onshaqty jyl boiy Shynjańdaǵy uiǵyr etnosy men jergilikti bilik arasynda júzdegen janjaldar, qantógister, qarýly qaqtyǵystar bolǵan. Joǵary bilik munyń bárin «dini ekstremizm» dep túsindirgenimen, arakidik shetel baspasózi men shetelge qonys aýdarǵan uiǵyr emigranttary biliktiń uiǵyr ultyna jasaǵan sebepsiz qysymynyń saldary degen ýáj aitady. Ýaqyt ótken saiyn Shynjańdaǵy qaýipsizdik sharasy kúsheiip, iri qalalardaǵy ortalyq alańdarda áskeri tehnikalar men qarý asynǵan áskeriler sany kúrt kóbeigen. Kámeletke tolmaǵandar men memlekettik qyzmetkerlerge jáne partiia múshelerine (Qytai kommýnistik partiiasy) meshitke barýǵa, namaz oqýǵa, oraza ustaýǵa tiym sala bastaǵan. Buryn uiǵyr ultynyń ókilderin barynsha tergep-tekserip, ártúrli qysym kórsetken bilik endi qazaqtarǵa da qyryn qarai bastady deidi Shynjańnyń ishki saiasatyn jetik biletinder.
[caption id="attachment_28406" align="alignright" width="394"]
Bizge óz atyn Arman dep tanystyrǵan almatylyq turǵyn «dini erkindikke tiym salý burynnan bar bolsa da, dál búgingidei deńgeide emes edi. Qazir ol jaqtaǵy qazaqtar «juma múbarak bolsyn!», «oraza ait qabyl bolsyn!» dep te aita almaidy. Kezinde jergilikti biliktiń kelisimimen meshitke imam bop sailanǵandardyń kóbi qazir túrmede otyr» deidi.
Ol Qytaidyń Ile aimaǵyna qarasty qazaqtar eń kóp qonystanǵan Kúnes aýdanynda sońǵy úsh-tórt ai kóleminde onshaqty imam-moldalar men namaz oqityn azamattardyń ustalǵanyn, olarǵa týystary jolyǵa almaitynyn, izdep barǵandardyń ózderin suraqqa alatynyn aitty. Tipti týystary qamalǵandar mundai jaǵdaidy elge aitýdan da qorqady deidi. Onyń sózinshe, jergilikti qazaq imamdaryn qamaý budan erterek bastalypty.
– 2014 jyly Kúnes halqyna tanymal molda, talai jyl aýdandyq dini mekemeniń turaqty múshesi bolǵan Kenjebai Álihan degen imam 5 jylǵa sottalyp ketti. Onyń naqty qandai qylmyspen ustalǵany aitylmaǵan. «Saiasi qatelik jiberdi» degen jalǵyz aýyz túsiniktemeni ǵana el estidi. Onyń uly da qamalyp, jýyrda bosady. Qazaq moldalardy qýdalaý sol kezden bastalyp edi, – deidi.
Armannyń aitýynsha, Kenjebai molda uzaq jyldar boiy jastardy dini saýattylyqqa tárbielegen. Jergilikti qazaqtar arasynda onyń yqpaly da edáýir bolǵan kórinedi. Ol jýyrda Kúnes aýdany Narat qalashyǵynda imamdyq qyzmet atqarǵan Nábi esimdi qaridyń da ustalǵanyn aitady. Onyń da naqty qandai sebepten qamalǵany belgisiz.
Kenjebai Álihan ustalardan buryn Qazaqstanǵa birneshe márte kelip ketken kórinedi. Moldanyń eki ul, bir qyzy Qazaqstanda turady.
[caption id="attachment_28407" align="aligncenter" width="622"]
Kitap úshin 15 kún qamalǵan qazaq qaita ustalǵan
Shynjańnyń Býyrshyn aýdanynyń turǵyny Manaphan 2017 jyldyń sáýir aiynda jergilikti moldalardyń birine syiǵa tartqan dini kitaby úshin 15 kúnge qamalǵan. Jýyrda eki uly Erkesh pen Bekishpen qosa ony qaita ustaǵan. Beiresmi aqparat kózderi olardy jeti jylǵa bas bostandyǵynan aiyrǵan dese, jergilikti bilik bul aqparatty teristep, naqty qandai úkim kesilgenin bilmeitindikterin aitqan. Ázirge olardyń qansha ýaqytqa ustalǵan belgisiz. «Azat Aziia» radiosynyń habarlaýynsha, Manaphan biyl jyl basynda Qazaqstanǵa kelgen ári keterinde «Quran kárim» kitabyn alyp ótken. Oǵan shetelden dini kitapty zańsyz ákeldi degen aiyp taǵylǵan bolýy múmkin. «Azat Aziiaǵa» shaǵyn suhbat bergen aýyldyq partiia komitetiniń hatshysy olardyń ne sebepti ustalǵanyn bilmeitinin jetkizgen. Tilshiniń mundai sebeptermen ustalǵandar kóp pe degen suraǵyna Manaphannan ózge Berik, Abylaihan, Erik sekildi onshaqty adamnyń ustalǵanyn rastaidy.
Tilshiniń zertteýi boiynsha mundai oqiǵalar Shynjańdaǵy barlyq aimaqtarda qaitalanyp otyr.
3 jasar balanyń pasportyn bermei qoiǵan
2007 jyldan beri Qazaqstanda turatyn Berik (óz ótinishi boiynsha esimi ózgertildi) Qazaqstanda týǵan 3 jasar ulyn Qytaidyń Kúnes aýdanyna qarasty aýyldardyń birinde turatyn ata-anasynyń qolyna az ýaqytqa jibergen. Kóktemdegi pasport jinaý naýqany kezinde balasynyń pasportyn jergilikti ákimshilik jinap alǵan. Ákesi ulyn alyp ketýge barǵanda ózi de pasportynan aiyrylyp, eki ai degende sonda memlekettik qyzmet isteitin bir týysynyń kepil bolýymen ázer alǵanyn aitady. Al ulynyń pasportyn qaitaryp bermegen.
– Men yqtiiarhatpen júrmin. Otbasymyzben Qazaqstan azamattyǵyn alýǵa qujat jinap, Qytaiǵa ulymdy alyp ketýge barǵanmyn. Meniń de pasportymdy alyp qoiyp, elge ázer keldim. Bir aiǵa ruqsat berdi. Óziń qaityp kelip, ulyńdy Qytaidyń turaqty tirkeýine otyrǵyzasyń. Sonan keiin onyń pasportyn beremiz dedi. Qytai propiskasyna turǵyzý úshin týǵany týraly anyqtama surady. «Týý týraly kýálikti» notariýstan ótkizip berip edim, mundai qujatty tanymaimyz, Qazaqstanda tirkelgen jerińniń ákimshiliginen arnaiy anyqtama ákel dedi. Eki ai boiy ulym men ózimniń qujatymdy alý úshin aýyldyq ákimdiktiń tabaldyryǵyn tozdyrdym, – deidi Berik.
Ol «Qazaqstan azamattyǵyna qujatymdy ótkizip bolsam, Qytaiǵa barýym kerek. Barmasam ulymnyń pasportyn bermeidi jáne maǵan kepil bolǵan týysqanymdy qysymǵa alýy múmkin» dep alańdaidy. Ózim barsam, taǵy da jibermei qoia ma degen qorqynyshy baryn da jasyrmaidy. Otbasymen birge azamattyqqa ótkizeiin dese Qazaqstandyq Ishki ister bólimi balasynyń pasportynyń túpnusqasyn surap otyrǵanyna kúiinip, eki jaqtyń da qaǵazbastylyǵynan sharshaǵanyn aityp shaǵyndy.
[caption id="attachment_28408" align="alignright" width="447"]
«Ulttar yntymaǵy» aiasynda «bir úili jan bolý»
Qazir Shynjańda «Ulttar yntymaǵy aiasynda bir úili janǵa ainalý» saiasi úgiti qarqyndy júrip jatqanyn jergilikti basylymdardan, telearnalardan baiqaýǵa bolady. Qazaq, uiǵyr, sibe, dúngen sekildi az ulttar hansý ultynyń bir otbasymen «týysqandyq-dostyq» qarym-qatynas ornatady. Eki otbasy birin-biri shaqyryp, bir-birine járdemdesýge mindetti. Olar apta, keide ai saiyn biriniń úiine biri baryp, jastary qarttaryn kútip, merekelerde syilyqtar usynyp, ózara jarasymdy «aǵaiyndar» ekenin dáleldeýge tiis. Ásirese, memlekettik qyzmette isteitin kadrlar úshin bul mindet.
Sháýeshek qalasynda turatyn Esimhandar otbasy jergilikti qytai áýletine aiyna bir ret baryp, ózara qonaqqa shaqyratynyn aitady. Bizben Qytaidyń «Vichat» jelisi arqyly bailanysqa shyqqan otaǵasy basynda olarmen (qytai otbasyn aitady) aralasý qiynǵa tigenimen, birte-birte úirenise bastaǵandaryn áńgimeledi. «Qazir burynnan tanys adamdardai bolyp kettik, az kún kórmesek saǵynamyz» degenimen, sóziniń astarynda áldebir kekesin men mysqyl baryn da baiqadyq. Óziniń jáne «jańa týysqandarynyń» sýretterin jariialamaýdy ótindi. Atalmysh áleýmettik jeliden «dostyq-týysqandyqty» aiqyndaityn sýretterdi jii kórýge bolady.
Mundai naýqandyq sharalar jyl saiyn kóbeie túskenin baiqaý qiyn emes. Az ulttar men qytailar arasyndaǵy aralas neke telearnalar arqyly dáriptelip, jas otaýǵa jergilikti úkimet tarapynan mol syilyq beriledi. Sońǵy jyldary qytaimen nekelesken qazaq jastary kóbeie túsken. Bizge Kenjebai moldanyń jaǵdaiy týraly áńgimelegen Arman aralas neke qalypty jaǵdaiǵa ainalyp barady deidi.
– Búgingi Shynjań – burynǵy Shynjań emes. Men 2000 jyldardyń basynda Qazaqstanǵa kóship kelgenmin. Biz kóship kelgenge deiin múldem basqa edi. Qazir barsań, óz qazaǵyńdy óziń tanymaisyń. Qazaqstannan keldi degenderden qashyq júrýge tyrysady. Jýyrda baryp, ekinshi barmastai bolyp keldim, – deidi ol.
Ol ár apta saiyn memleketti tý shyǵarý rásimi aýyldy jerlerde oryndalatynyn, bul sharaǵa qatyspaǵandar tizimge alynyp, jergilikti biliktiń túrli synyna iligetinin aitady.
– Tipti jailaýdaǵylar da ár apta basynda Qytai ánuranyn shyrqap, tý shyǵarýǵa jinalady eken. Shaǵyn aýyldardaǵy ár kóshege «qoǵam tynyshtyǵyn» kúzetetin saqshylar bekitilgen. Olarǵa qarsy bir sóz aitsań, «qara tizimge» ilinýiń múmkin. Qazir Shynjańda 1960 jyldardaǵy «mádeniet tóńkerisi» qaita bastalǵandai, – deidi ol.
«Jarqyn jeti»: «Qytai shekara kelisimin qaita qarastyrǵysy keledi»
Qytaidaǵy qazaqtarǵa jasalǵan qysymnyń sebebin san túrli joramalmen túsindiretinder kóp. Buryn tek uiǵyrlarǵa qoldanylǵan sharalar endi qazaqtarǵa da baǵyttalǵan. «Dini ushqarylyq» jeleýimen sottalǵandardyń sany kúrt kóbeiip, «ultarazdyqty qozdyrdy», «saiasi kózqarasy durys emes» degen sekildi túrli jeleýmen qýǵyndaýǵa ushyraǵandardyń molaia túskeni baiqalady. Onyń ústine, ishki Qytaidan «arzan eńbek kúshi», «Shynjańdy damytýǵa kelgen halyq qosyny», «Batys ólkeni damytý (ashý) úshin kelgen mamandar» sekildi arnaiy baǵdarlamamen jylyna milliondaǵan qytai eńbekshileri Shynjańǵa aǵyla bastaǵan. Bul úrdis jergilikti baiyrǵy halyqpen aradaǵy túrli áleýmettik shielenisterdi ýshyqtyra túskeni jii sóz bolady.
Watssap áleýmettik jelisinde «Jarqyn jeti» atymen Qytaidaǵy qazaqtarǵa tanymal blogerdiń aýdioúndeýleri jii jariialanyp júr. Ol Qytaidaǵy qazaqtardy qýǵyn-súrginge ushyratý jiilep ketkenin halyqaralyq basylymdar únemi jazǵanymen, otandyq (qazaqstandyq) aqparat quraldarynyń nemquraidylyq tanytyp otyrǵanyna qynjylady. Qytai men Qazaqstan arasyndaǵy áriptestik-dostyq qarym-qatynastyń nyǵaiyp kele jatqanyna qaramastan, Qytai biligi sol jaqtaǵy etnikalyq qazaqtarǵa túrli syltaýmen qysym kórsetip otyrǵanyn aityp, buǵan joǵary biliktiń nazaryn aýdarý óte mańyzdy qadam dep biledi. «Bir-birine Qazaqstanǵa kósheiik» dep áleýmettik jelide sóilesken aǵaiyndylardy «tynysh otyrǵan eldi úgittedi» dep sottaýy, jaýapqa tartýy, «juma qabyl bolsyn» degeni úshin qamap tastaýy, Qazaqstanǵa kelgenderdi tekserip-tergeýi Qytai biliginiń ádeii istep otyrǵan qysastyǵy» dep biletindigin jasyrmaidy. Shynjań biligi úshin Qazaqstan senimsiz, qaýipti elderdiń sanatynda ekenin túrli derektermen dáleldegisi kelgen bloger osydan bes-alty jyl buryn uiǵyrlarǵa qandai qysym kórsetse, týra sondai qysymdy qazaqtarǵa da jasai bastaǵanyn aityp, sheteldegi diasporasyn quqyqtyq turǵydan qoldaýǵa Qazaqstan úkimeti naqty qadamdar jasaýy kerek dep biledi. Onyń oiynsha, Qytai biligi eki el arasyndaǵy shekara kelisimin qaita qarastyrǵysy kelýi múmkin. Bloger Qytai ultshyldarynyń 2002 jyly qol qoiylǵan Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy shekara kelisimin zańsyz dep tanýdy baspasóz arqyly talai jyldan beri aityp kele jatqanyn naqty mysaldarmen túsindirýge tyrysady.
Endi bir top blogerdiń mundai boljamdary dálelsiz pikir dep qaraidy. Olar mundai baibalamnan góri Qytaimen diplomatiialyq turǵyda suhbat ótkizip, qandastar máselesin oń sheshýge tiispiz degen pikir ustanady. Ol úshin Qazaqstan biligi máseleniń mán-jaiymen júieli tanysyp, Qytai elshiligi jáne memleketaralyq kelisimder kezinde naqty ári saýatty usynystar jasaýy tiis. Qazaqstan azamattyǵyn alǵan qazaqtardyń ishinde Qytaiǵa baryp sottalǵandar bolsa, olardyń quqyǵyn qorǵaý jaýapkershiligin Qytaidaǵy Qazaqstan elshiligi men Syrtqy ister ministrligi óz moiyndaryna alýy kerek. Ol úshin belsendi azamattardyń saýatty ári naqty faktilermen jumys istep, tiisti memlekettik organdarǵa júieli usynys jasaýlary asa mańyzdy.
Orda Eldes: «Qytai ultshyldarynyń qysymy»
Feisbýk áleýmettik jelisinde Qytaidaǵy qazaqtar tarihyn jáne Shynjań qazaqtarynyń búgingi ahýalyn júieli ári naqty derektermen jazyp júrgen Orda esimdi qoldanýshy dál osy máselede Qytaidyń joǵary biligi arasyndaǵy aitys-tartystyń salqyny da bar degen pikir bildirgen. Ol joǵary laýazymdy qyzmette júrgen Qytai ultshyl-demokrattarynyń atqarýshy bilikke edáýir yqpal etip otyrǵanyn jazady. Onyń pikirinshe, qytai ultshyldary Qytaidaǵy az ulttar sanynyń tym azdyǵyna qaramastan, avtonomiialyq ólkeler quryp, olarǵa quqyqtyq turǵydan úlken múmkindikter berip otyrǵan partiia basshylaryn únemi synaýmen keledi. Olar júz myńdaǵan adamnyń qolyn jiyp, ulttyq avtonomiialy bes regionnyń statýsyn joiýy talap etken. «Keibir avtonomiialyq ólkelerdegi az ulttardyń úles salmaǵy sol jerdegi qytailardyń sanynan áldeqaida azdyǵyna qaramastan, olarǵa saiasi jáne mádeni-áleýmettik úlken jeńildikter qarastyrylýy uly derjavaǵa ainalýy tiis Qytaidyń damýyna kedergi bolyp otyr» dep sanaityn ultshyldar sanynyń kóptigi Shynjań, Tibet, Ishki Mońǵol avtnomiialy ólkelerindegi jaǵdaidy ýshyqtyryp otyrǵan bolýy múmkin dep esepteidi. Ol Shynjańdaǵy sońǵy oqiǵalarda sol ultshyldardyń qoltańbasy baryna shúbá keltirmeitindigin jasyrmaidy.
P.S. Jýyrda ótken Dúniejúzi qazaqtarynyń quryltaiynda germaniialyq qazaq Ómirhan Altyn Prezident Nazarbaevqa Qytaidaǵy qazaqtardyń qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵany jaiynda aitqan bolatyn. Prezident Nazarbaev óziniń bul isten habarsyz ekenin jetkizip, QR SIM men elshilik arqyly naqtyly jaǵdaidy anyqtap, tiisti deńgeide kóńil aýdarýǵa ýáde bergen edi.
