Tarihshy Arman Jumadil Reseige «ortaq tarihshylar toby» ne úshin keregin túsindirdi. Bul týraly ol áleýmettik jelidegi paraqshasynda jazdy, - dep habarlaidy Dalanews.kz.
Arman Jumadil «Dárigerdiń qatelesse bir adamnyń ómiri qiylady. Tarihshynyń qateliginen eki el soǵysady» degen qaǵida búgin sol sózdiń ras ekenin ýaqyt kórsetkenin aitady.
Mysaly, 1990-jyldardyń aiaǵynda QHR 1937 jylǵy Nankin qyrǵyny oqiǵalaryn mektep oqýlyqtarynda tolyǵymen qaita qarastyrǵany úshin Japon elimen diplomatiialyq qatynasyn úzgen bolatyn.
"Sol siiaqty 2015 jyly «Qazaqstannyń «Mektep» baspasynan shyqqan orta mektepterge arnalǵan oqýlyqtarda Qyrym Avtonomiialyq Respýblikasy Resei Federatsiiasynyń sýbektisi retinde kórsetilýine bailanysty Ýkraina elshiligi Qazaqstannyń Syrtqy ister ministrligine narazylyq notasyn joldaǵan.
Al, II Dúniejúzilik soǵystyń qandy qasabyn bastaý úshin natsistik Germaniia da tarihqa júginip, Uly Reihtyń adamzat aldyndaǵy «erekshe missiiasyn» kóterip, «qoldan jasalǵan halyqtardyń ómir súrýine quqyǵy joq» degen ustanymdaryn jalaýlatqan joq pa?!", - dep jazdy tarihshy.
Jalpy, tarih totalitarlyq, diktatorlyq elderde biliktiń qoljaýlyǵyna ainalatyny zańdylyq. Oǵan dálel patshalyq Resei men Sovettik totalitarlyq júie kezinde imperiianyń qol astyna qaraǵan halyqtardyń, sonyń ishinde qazaq halqynyń tarihyn qasaqana burmalanýy.
"Tarih burmalanyp qana qoimai, sol tarihpen ainalysqan qanshama tarihshy ǵalymdar men ziialylar bas bostandyǵynan aiyryldy. A degende birden eske túsetinder: Bek Súleimenov «Keńes halqynyń moraldyq-saiasi birligine, sotsialistik qurylysqa orny tolmas ziian keltirdi» degen aiyp taǵylsa Ermuhan Bekmahanov «býrjýaziialyq ultshyl» dep aiyptaldy. Belgili Abai tanýshy Qaiym Muqamedhanov «Abaidyń aqyn shákirtteri» degen ǵylymi taqyryby úshin aiyptalyp isiti boldy. Úsheýine de bir úkim: 25 jylǵa bas bostandyǵynan aiyrý kesildi. Búgingi RF sol júieniń murageri…
Al endi mynandai suraq týyndaidy. Bir ǵasyrdan beri qazaq tarihyn burmalap kelgen, búgin de qazaqqa shekarany da, memlekettikti de qimai otyrǵan, «Nazarbaevqa deiin qazaqtarda ne shekara bolǵan joq, ne memleket bolǵan joq», «Qazaqstan qasietti orys jeri», «Qazaqstan Máskeýdiń syiy» dep jar salǵan elge aiaq astynan Qazaqstan tarihshylary ne úshin qajet bop qaldy eken?", - deidi tarihshy.
Múmkin RF 1932-33 jyldary qazaq halqynyń basyna túsirgen zulmatty moiyndap, ashtyqtan qyrylǵan halyqtyń qunyn tólegisi keldi me?
"Álde, «bárimiz Altyn Ordanyń muragerlerimiz, sondyqtan da bárimiz «anamyzdyń» qushaǵyna qaita oralyp bir el bolaiyq (jańarǵan SSSR)» degendi negizdegisi kele me? Qazaqstannyń tarihshy ǵalymdary Reseidegi áriptesterimen onsyz da óz zerttep júrgen taqyryptary men jobalary boiynsha ǵylymi bailanys ornatqan", - deidi maman.
Kerek deseńiz Resei tarihshylary «Qazaqstan tarihynyń» jańa 7 tomdyq akademiialyq basylymyn daiyndaýǵa da belsendi túrde tartylyp jatyr. Al, arheologiia salasynda bul áriptestik 30 jyldan beri úzilmei keledi.
"Qazaqstan onsyz da RF ekonomikasy men saiasatyna táýeldi. Kedendik odaq, Evrazes siiaqty uiymdar RF saiasi-ekonomikalyq múddesinen shyqqan jáne tek RF úshin qyzmet istep otyrǵany málim. Sol odaq QR eshqandai paida ákelgen joq. Qazaqstan men RF arasynda dostyq, strategiialyq seriktestik týraly qanshama kelisimderge qol qoiylsa da, QR ekonomikasy RF táýeldi bolyp otyr.
Óitkeni ol kelisimder kóp jaǵynan RF múddesi turǵysynan jasaldy. QR jerasty, jerústi bailyǵy men ken oryndarynyń bári derlik RF men QHR menshigine berilgen. Halyq jer bailyǵyn igerip otyrǵan sheteldik kompaniialarmen jasalǵan kelisim shartty kórset dese ókimet «ol qupiia» dep kórsetpei otyr", - deidi Arman Jumadil.
Bizdiń zańdar qanshalyqty óz halqyna, óz biznesine qarsy jumys istese, sonshalyqty RF jáne basqa da sheteldik kompaniialardyń múddesi úshin qyzmet etip otyr.
Al endi bunyń bári tarihqa qansha qatysy bar? - degen oryndy saýal týady.
"Másele mynada, S.V. Lavrov myrza Qazaqstan men Resei tarihshylarynan ortaq top uiymdastyrýdyń artynda bir-aq maqsat tur. Búgin Qazaqstan ekonomikasy RF kiriptar bolsa da táýelsizdik jyldary sanasy oiaý, kókiregi ashyq, júregi «qazaq» dep soǵatyn qansha urpaq keldi! Keńestik-totalitarlyq júiede tárbielengen aǵa urpaq túbi ketedi. Sonda qazaq qoǵamynda Reseidi «aǵa tutatyn» adam qala ma joq pa?, - degen másele Reseidń alańdatyp otyrǵan siiaqty.
Eger Resei men Qazaqstan tarihshylarynan ortaq top qurylatyn bolsa ol qoldan «RF progressivtik rólin kótergennen» basqa ne tyndyrar eken. Orta ǵasyr men otarlyq kezeń óz ustanymdarynan ajyramaidy. Resei imperiiasy Qazaqstandy jaýlady, qazaq elin otarlady, qazaq aýyldaryn qanǵa bóktirdi, ujymdastyrý jyldary qazaq halqyna qarsy etnotsit saiasatyn júrgizdi…", - deidi tarihshy.
Qarastyrylýy múmkin taǵy bir másele, RF 2025 jyly Uly Otan soǵysynyń 80 jyldyǵyn atap ótpekshi. Osy soǵysqa qatysty sońǵy kezde jańa faktiler men ustanymdar oryn alyp jatyr.
"Biz áli kúnge deiin II Dúniejúzilik soǵysqa Stalin kezinde qalyptasqan ustanymdardy basshylyqqa alyp qarap kelemiz. Osyǵan bailanysty SVO bastalǵaly Resei basshylyǵynyń sekem alyp jatqan bir máselesi «II Dúniejúzilik soǵys otynyń órshýine tek fashistik Germaniia ǵana kináli me?», degen saýal. Polshany bólip alǵan, Pribaltika elderine kirgen kim? Resei men Qazaqstan «ortaq tarihshylar toby» bul máselege eshkim kúmán keltirmeitindei «núkte» qoiatyn shyǵar.
Eýroodaq elderinde Holokosqa kúmán keltirgeni úshin jaýapkershilikke tartý qalai qaralsa, týra solai «ortaq tarihshylar toby» jasaǵan qortyndylarǵa da kúmándaný qylmys bop sanalatyn shyǵar…", - deidi Arman Jumadil.
Reseidiń bolashaǵynyń ózi bulyńǵyr. Túbi Pýtin de keter. Sonda RF taǵdyry qandai bolmaq? Resei óz tutastyǵyn saqtai alama joq pa? Resei Federatsiiasynyń sýbektileri qandai da bir «bulǵaq» shyǵaryp júre me?! «Ortaq tarihshylar toby» buǵan da jaýap izdeitin shyǵar.
"Biraq tarihshy bolǵan soń ótken tájiribege kóz salmasa bolmaidy. Bolashaqta qurylatyn «ortaq tarihshylar tobyna» bir aqyl-keńes bere keteiik. KSRO degen imperiianyń bir oq atylmai ydyrap ketkeni bárimizdiń esimizde. «Táýelsizdik sherýin» Pribaltika respýblikalary bastady. Olar KSRO-nyń I Jalpyhalyqtyq sailanǵan sez jumysy kezinde májilis zalynan ún-túnsiz shyǵyp ketti. Sebebi olar usynǵan «Odaqtyq shartty qaita qaraý týraly» usynysy kún tártibine engizilmegen. Olar óz respýblikalaryna oraldy da SSSR quramynan shyǵý máselesin búkilhalyqtyq referendýmge shyǵardy. Referendým nátijesi boiynsha Baltyq jaǵalaýynyń úsh respýblikasy SSSR quramynan birinshi bolyp shyǵyp ketti.
Eger, Resei sol taǵdyrdy qaitalaǵysy kelmese, federatsiianyń barlyq sýbektilerimen federaldyq kelisimdi jańartyp qaita qaraý kerek. Áitpese SSSR-diń kebin kiiýi ǵajap emes. RF-da az ulttarǵa ulttyq tilde mektep túgil synyp ashpaityn ókimet kimge aqyl aitqandai! Atam qazaqta «Búlingennen búldirgi alma!» degen sóz bar. Sonymen qatar «sorlydan aýlaq júrý sory juǵady!» degen qaǵidany da umytpaiyq", - dep túsindirdi tarihshy.
