Al Qazaqstan úshin shynymen de, mundai ómir oryndalýy ekitalai qurǵaq qiial ma? Iá deseńizder, qatty qatelesesizder.
Bul sózdi talmai aityp kele jatqandardyń biri – búginderi AQSh-ta ómir súrip jatqan filosof, saiasattanýshy, saiasi ekonomist ári qoǵam qairatkeri, Qazaqstandaǵy Eýropalyq klýbtyń úilestirýshisi Ýálihan Tóleshov.
Birqatar ǵylymi-zertteý ortalyqtarynyń bas ǵylymi qyzmetkeri, QR Tuńǵysh Prezidenti qory janyndaǵy Álemdik ekonomika jáne saiasat institýty direktorynyń orynbasary ári direktordyń mindetin atqarýshy, Óńirlik damý institýtynyń direktory, Memlekettik jáne qoǵamdyq saiasat mektebiniń direktory bolǵan ol 2000 jyldardyń basynda Qazaqstan Reseimen emes, Eýropamen jaqyndasýy tiistigi týraly tujyrymdama ázirlep, ony túrli minberlerde dáleldeýmen bolǵan erek oily ǵalymnyń biri. Onyń aitýynsha, Eýropaǵa bet burýǵa áli kesh emes.
– Ókinish kóp. Ásirese ziialy qaýym arasynda. Aitatyndary, ýaqytty bosqa ótkizip aldyq desedi. Al men eshten kesh jaqsy der edim, – deidi ol.
Qazaqtar tańdaýyn baiaǵyda jasap qoiǵan. Ol árine, Resei emes...
Saiasattanýshy Qazaqstan halqy metafizikalyq turǵyda áldeqashan Eýropamen birge ekenin aitady.
– 20 jyl buryn ǵoi deimin, Almatyda Kók bazarda satýshy áieldiń: «Tátti et alyńyzdar, Snikers siiaqty til úiiredi!» – dep aiqailap jatqanyn estip qaldym.
Osy bir aýyz sózden-aq bizdiń adamdardyń damýdyń sol kezde-aq qandai jolyn tańdaǵanyn aitqyzbai-aq ańǵarýǵa bolatyn edi. Bizdiń jurt benzin dese, EÝRO-5 standartyn tilge tiek etedi, kólik dese, nemis nemese japondikin aldymen aýzyna alady.
Osylaisha, beisanaly túrde eýropalyq ómir sapasyn tańdaidy. Rasynda, kim de bolsa bala-shaǵasyna eń jaqsyny qalaidy emes pe? Al ómir súrý deńgeii boiynsha eń joǵary damyǵan elder reitingisiniń ondyǵynyń segizin Eýropa elderiniń de ielenýi kezdeisoqtyq bolmasa kerek, – deidi ol.
Al ǵalymnyń aitýynsha, muny ǵylymi tilde metafizika dep aitady, iaǵni júzege aspaǵan, biraq tańdaý túsken qur oidaǵy nárse.
Eýraziialyq ekonomikalyq odaqty da qurǵan kezde Eýropalyq Odaqtyń standarttaryna súienip, bárin jaqsartpaqshy bolǵan. Biraq, ózderińiz kýá bolyp otyrǵandaryńyzdai, kerisinshe bolyp shyqty emes pe? Ol arada ekonomikalyqtan góri, saiasi múdde basym. Alǵa súiretkenniń ornyna etekten tartýda.
Bul da bizdiń basymyzdan ótken sabaq bolýy kerek. Onymen toqtap qalýǵa bolmaidy. Jaqsyǵa umtylý – qylmys emes. Qur qiial – metafizika jetkiliksiz, bizge básekelestik ortany qurýda tájiribe qajet, metafizikany odan ári damytýǵa degen umtylys kerek, sonda bizdiń orta Eýropadaǵydai básekege qabiletti bolady.
Qazir damý jer asty-ústi bailyǵymen emes, sapaly adam kapitalymen ólshenedi.
Grýziia demekshi, Ýálihan Tóleshov, adam basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónim kórsetkishi, jalpy tek qaǵazda bar basqa da statistikalyq tsifrlar el azamatyn baqytty etpeidi dep sanaidy.
Adamdy baqytty etetin nárse – ómir súrip jatqan qoǵamda qadiriniń, qunynyń bolýy, eńbeginiń durys baǵalanýy.
– Eýropa bizden múlde alshaqtap ketken. Damý degenge kelgende esep turǵysynan oilaýdy olar baiaǵyda doǵarǵan. Búginderi olar adami kapitaldyń qundylyǵy qaǵidaty boiynsha ómir súredi. Al Moldova, Grýziia jáne Ýkrainadaǵy adami kapital óte joǵary.
Mysaly, 2008 jyly Reseimen bolǵan soǵystan keiin Grýziia Reseimen qandai da bir áriptestikten tolyqtai bas tartty. Osy ýaqyt aralyǵynda ol Reseidiń qatysýynsyz jumys isteitin óz ekonomikasyn aiaqqa turǵyzdy.
Moldovada da solai. Bul elderdiń árqaisysy shaǵyn bolsa da ózindik ekonomikalyq ornyn tapty. Biraq eń bastysy, bul – adami qor. Eýropa burynnan tabiǵi resýrstardyń jetispeýshiligi jaǵdaiynda ómir súrip keledi, biraq olar onyń ornyn sapaly adam resýrstarymen tolyqtyra aldy.
Japoniiada da keremet tabiǵi resýrstar joq, biraq olardyń adami kapitalynyń sapasy óte joǵary, bul eldiń ekonomikasy buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen damýda. Munyń bári búginderi tabiǵi resýrstar qory qoǵamnyń ekonomikalyq jaǵdaiyn anyqtamaidy degendi bildiredi.
Qazirgi qoǵamnyń ekonomikasy óndiris formalarynyń tiimdiligimen anyqtalady, – deidi ol.
Túrki álemi degen qiial ma?
Halyqaralyq ǵylymi ortada «Aziia joly: XXI ǵasyrdyń tarihy» atty eki tomdyq monografiiasy arqyly tanymal ǵalym bul taqyrypta bylaisha oi terbeidi:
– Túrkiianyń qoldaýymen Ázirbaijannyń aýmaqtyq tutastyǵyn qalpyna keltirý jańa tarihi mańyzdy oqiǵaǵa ainaldy. Bul arada eki baýyrlas memlekettiń qajet kezde bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara alýy túrki jurtyn biriktirýshi bastamaǵa ainaldy.
KSRO ydyraǵannan keiin 30 jyl ishinde túrik halyqtarynyń til, mádeniet, rýhani sabaqtastyǵynyń qaita ornaýy da baýyrlas elder qatynastarynyń damýyna erekshe serpin berýde.
Túrik, túrik akademiiasy, túrik keńesi syndy uiymdardyń túrik sýperetnosynyń ortaq mádeni jáne tarihi órisiniń damýyna jol ashyp otyr. Árine, ony odan ári qarqyndy túrde nasihattaý kerek. Bolashaqta túrki órisi tolyǵymen keńeiip, birtektes bolýy kerek. Biraq, menińshe, bul áli de birshama ýaqytty qajet etedi.
Mysaly, Túrkiia prezidenti birigýge shaqyrady, odan artyqqa bara almaidy, sebebi ol basqa túrki elderin tolyqqandy Túrki odaǵyn qurýǵa májbúrlei almaitynyn jaqsy biledi.
Sol sekildi Qazaqstan da, Ózbekstan da, jeke-dara nemese birigip, ázirshe Ortalyq Aziiada mundai tize búgýdi, osyndai kómektiń úlgisin kórsete almaýda, óitkeni kóp nársege qol jetkizý úshin odan da kóp nárseńizdi tárk etýińiz kerek.
Ázirge bul tek Eýropalyq Odaq aiasynda ǵana tolyqqandy múmkin. Meniń oiymsha, halyqtardyń birigýiniń eń ozyq jobasy – Eýropalyq Odaq, ony qurý men damytý ádistemesi túrki elitasy áli jetkilikti zerttemegen (árine, Túrkiiany qospaǵanda).
Bir sózben aitqanda, birtutas saiasi odaqqa ainalý úshin túrki elderi mádeni, tarihi, onyń ishinde ekonomikalyq, áleýmettik jáne aqyrynda saiasi aspektilerdi biriktirýdiń barlyq kezeńderi men satylarynan ótýi qajet.
Eger bizdiń halyqtar óz memleketterinde osyndai áleýmettik kapitaldy qalyptastyratyn bolsa, onda Túrki odaǵynyń bolashaǵy Eýropalyq Odaqqa qaraǵanda áldeqaida jarqyn bolyp shyǵýy da bek múmkin...
Búgingi qazaq degenimiz kim?
Ýálihan Tóleshovtyń aitýynsha, bireýge unar, bireýge unamas, biraq, shyndyǵy, orasan bailyqqa ie Qazaqstan – damýshy el: óndiris quraldary jetispeitin; tehnologiiasy artta qalǵan; ómir súrý deńgeii tómen; jumyssyzdyq deńgeii joǵary (8% -dan 40% -ǵa deiin) jáne t.b. Búgingi qazaq degenimiz – osy!
– Odan bólek, búgingi qazaq degenimiz myqty ánshi, tamasha kinoakter, ártúrli salanyń talantty mamandary, sportshylar degendei. Bul búkil adamzat órkenietiniń aýqymynda dástúrimizdi saqtai otyryp, jańashyl ári úilesimdi ózindik ulttyq jobamyzdy qura alatyn ult ókilderi. Ókinishke qarai, onyń kóbisi, qazir shetel asyp jatyr.
Sebebi jalpy bizdegi júie ondailardy baǵalaýǵa baǵyttalmaǵan, kerisinshe sharshap-shaldyqtyrady. Árine, reforma qajet. Onsyz bolmaitynyn qazir Qazaqstanda úlken turǵai, bala da ishtei sezedi, – deidi ol.
Onyń pikirinshe, Qazaqstan ózin-ózi saqtaý jáne odan ári damý jolynda eki nemese úsh serpinmen óziniń ulttyq bolmysyn reformalaýǵa májbúr bolady.
– Bul baǵyttaǵy ulttyq joba retinde qazaq tilin kirillitsadan latyn grafikasyna kóshirý, sondai-aq Eýropalyq Odaq standarttaryna sáikestený, Qazaqstannyń búkil kólik júiesin Eýropalyq Odaqtyń kólik júiesine (Batys Qytai - Batys Eýropa) biriktirý jobasy bolýy múmkin, – deidi saiasattanýshy.
Aita ketsek, osyndai aitary kóp, ult qurylysyn zertteýde talmai eńbek etýshi ǵalym Ýálihan Tóleshov biyl 18 tamyzda 60 jasqa tolady.
Oraiy kelip turǵanda, «Qala men Dala» gazetiniń ujymy atynan ol kisini osynaý mereili datamen quttyqtap, denine saýlyq, otbasyna baqyt, shyǵarmashylyǵyna tolaǵai jemis tileimiz!
P.S. Aitqandai, muhittyń arǵy jaǵyna aǵamyz, kóp adamdar oilap qalyp jatqandai, qýdalaý kórgennen ketken joq. Ózi Qazaqstanǵa oralamyn dese, kez kelgen ýaqytta kele alatynyn aitady.
Al ketý sebebin bylai túsindiredi:
– Ózimdi synap kórgim keldi. Damyǵan demokratiialyq elde tynysh jáne turaqty ómir súrý degenniń naqtysynda ne ekenin sezingim keldi. Eshkim meni qýdalaǵan joq, ózim kettim.
Sol kezde dotsent bolyp jumys istep júrgen ALMAU-dan esh ókinishsiz kete saldym. Sebebi meniń filosofiialyq eńbekterim men jobalaryma degen qyzyǵýshylyq ol kezde tómendegen.
Oǵan deiin birqatar áleýmettik jańǵyrtý jobalaryna qatysqan bolatynmyn. Olar da orta joldan kilt toqtap qaldy.
Sodan ózimdi moraldyq mindetten bosaǵandai sezindim. Meniń oiymsha, óz-ózin baǵalaityn adam ishki táýelsizdigin únemi nyǵarlap otyrýy kerek jáne ámbebaptyqty talap etýi tiis, áitpese toqyraýǵa ushyraýy op-ońai...
https://dalanews.kz/aimak/66859-shymkent-bilim-beru-uyymdary-100-payyz-ashyq-zh
