– Telman myrza, búginde aýyz sý máselesi jalǵyz Qazaqstannyń ǵana emes, kóptegen elderdiń ózekti máselesine ainalyp otyrǵanyn bilemiz. Jalpy, bul máseleni qalai sheshýge bolady?
– Ras. Jyl ótken saiyn álem úshin aýyz sý ózekti máselege ainalyp keledi. Búgingi tańda álemde 2 milliardtan astam adam sapaly aýyz sýǵa qol jetkize almaýda. Solardyń arasynda 785 million adam júielengen aýyz sýynan (qubyr, qudyq, qorǵalǵan bulaq) múlde tys qalǵan.
Qazaqstan sapaly sýmen qamtamasyz etýdiń qoljetimdiligi boiynsha 70-shi orynda. Al Eýraziia qurlyǵynda sý tapshy elderdiń kósh basynda keledi. Aziia elderi arasynda sý tapshylyǵy boiynsha 8-shi oryndamyz.
El aýmaǵynyń 2,8%-ynda ǵana ashyq sý qory bolsa, úshten eki bóligin qurǵaq aimaqtar quraidy. Iaǵni, elimiz «sýǵa táýeldi» elderdiń tobyna jatady.
Dúniejúzilik banktiń baǵalaýynsha, 2030 jylǵa qarai Qazaqstandaǵy sý resýrstarynyń kólemi jylyna 90-nan 76 tekshe metrge deiin, iaǵni 15%-ǵa azaiady. Sonymen qatar, BUU-nyń boljamy boiynsha 20 jylda Qazaqstanda sý tutyný 56 paiyzǵa artady.
– Mamandar elimiz sý qory boiynsha kórshiles elderge táýeldi ekenimizdi jii aitady. Bul qanshalyqty ras, áńgime?
– Elimizdiń jer ústi sýlarynyń jartysyna jýyǵy (44,9 km3) kórshiles elderden (Qytai, Resei, Ózbekstan jáne Qyrǵyzstan) keledi. Sonymen qatar, jyl saiyn elimizde kóktei ótetin transshekaralyq ózenderde sý deńgeiiniń tómendep keledi. Bul biz úshin qaýipti qubylys.
Elimizge sý resýrstarynyń jetpeýine ózenderdiń basynda otyrǵan kórshilerimizdiń sýdy shekten tys retteýi de (sý qoimalaryn salý, sýdy keńinen paidalaný jáne t.b.) kesirin tigizip otyr. Sonymen qatar ózen basseinderindegi sýdy tiimsiz paidalanýymyzda jaǵdaidy kúrdelendirip otryǵanyn jasyrmai aitýymyz kerek.
Eger jaǵdai osylai jalǵasa beretin bolsa, Qazaqstan bolashaqta sýmen qamtamasyz etýde kúrdeli máselelerge tap bolatyny anyq. Sondyqtan bul máseleni tezdetip sheshýge kúsh salýymyz kerek.
– Jer sharynda klimattyń ózgerýi de bul iske kesirin tigizip otyr emes pe?
– Durys aitasyz, klimattyń ózgerýi de aýyz sý máselesin ýshyqtyrýyshy faktordyń birine ainalyp otyr. Mamandardyń paiymdaýynsha, 2030 jylǵa qarai respýblikadaǵy sý aǵyny klimattyń ózgerýine bailanysty 14-ten 40%-ǵa deiin azaiay múmkin.
Osy rette sý kózderin paidalaný isin bir qalypty rettei almai otyrǵanymyz janǵa batady.
Elimizde sýmen jetkilikti túrde qamtamasyz etilgen aimaqtar bar. Oǵan, Ertis ózeni basseini mańyndaǵy óńirlerdi jatqyzýǵa bolady. Sonymen qatar sý tapshy Mańǵystaý oblysy sekildi aimaqtardyń da bar ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek.
Jalpy aýyz sý máselesin qozǵaǵanda sý resýrstaryn basqarý úrdisindegi qarapaiym qaldyq sýlardy paidalaný máselesin de aitýǵa tiispiz.
Bul rette «GVP UN water» halyqaralyq sýdy basqarý indeksi boiynsha Qazaqstan kórsetkishi eń tiimsiz dep tanylǵan. Ulttyq strategiialyq bastamalar ortalyǵynyń sarapshylary osy faktor respýblikanyń jyl saiyn shamamen 200 million AQSh dollaryn joǵaltýyna yqpal etip otyrǵanyn eseptep shyqty.
– Telman myrza, bul salany zerttep, zerdelegen maman retinde aityńyzshy. Qazaqstan qai sala boiynsha sý resýrstaryn paidalanýda ysyrapshylydyqqa urynyp otyr? Oqyrmandarymyz bilsin.
– Bul rette birden aýyl sharýashylyǵyn ataýǵa bolady. Bul salada sýdy tutyný kórsetkishi 63%-ǵa jetedi, salystyrmaly túrde alyp qarasaq, aýyz sý men sharýashylyq-turmystyq salady sýdy tutyný úlesi nebári 4%-dy quraidy. Osy bir kórsetkishten-aq, aýyl sharýashylyǵy salasynda qanshalyqty ysyrapshylyqqa jol berip otyrǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Sonymen qatar, sýdy egistikterge jáne baý-baqshalarǵa tasymaldaý kezinde onyń kóleminiń jartysy joǵalady. Eger bizder osy baǵytta jańa tehnologiialardy paidalanyp, tiimdi jumys isteitin bolsaq, elimizde sý tapshylyǵynyń aldyn alýǵa bolar edi.
Osy máseleler men mindetterdi sheshý úshin ǵylymi kózqarasty qoldanýdyń mańyzy zor. Shet elderdiń tájiribesine negizdelgen jańa tehnologiialardy engizip, syrtqy kontýrdaǵy belsendi diplomatiialyq qyzmetti kózdeitin júieli sharalardy qolǵa alatyn kez keldi dep esepteimin.
Taldaý kórsetkendei, sýmen jabdyqtaý salasynda bul salany damytýdyń keshendi saiasat joq. Al memlekettik deńgeide qabyldanǵan baǵdarlamalar qoldanystaǵy sýmen jabdyqtaý júielerin qalpyna keltirýge kóbirek baǵyttalǵan.
– Sonda bizdiń júzege asyryp jatqan baǵdarlamalarymyz zaman talabyna jaýap bermei me?
– Qyrýar biýdjet qarajaty bólinip, memlekettik baǵdarlamalardyń qabyldanǵanyna qaramastan áli kúnge deiin elimizdegi kóptegen aýyldar men aýdandar aýyz sýǵa qol jetkize almaýda.
Aýyz sý saiasatynyń tiimdiligi kóp jaǵdaida memlekettik basqarýdyń sapasyna bailanysty. Halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý salasyndaǵy kemshilikter kóp jaǵdaida memlekettik organdardyń sheksiz qaita qurylýymen bailanysty, sonyń saldarynan Sý resýrstary komitetiniń fýnktsiialary bir basqarmadan ekinshisine aýysa beretini jasyryp qaitemiz.
Taǵy bir másele, búgingi tańda Qazaqstanda halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý saiasatyn júzege asyrý men qamtamasyz etýdi úilestiretin birtutas ýákiletti organnyń joq. Búgingi kúni bul fýnktsiialar bir-birimen tolyq árekettespeitin eki ministrlikke júktelgen.
Onyń ústine óńirlerde ókiletti organdardyń (máslihattar) biýdjet qarajatynyń atqarylýyn baqylaýy tym nashar.
Sonymen qatar, búginde memlekettik baǵdarlamalardy iske asýyn baǵalaityn tájiribesi joq. Anyqtalǵan zań buzýshylyqtardyń, kemshilikterdiń nátijeleri boiynsha tiisti taldaý jumystary júrgizilmeidi.
– Osy rette sý resýrstary salasyn zerttegen bilikti maman retinde qandai usynystar atar edińiz?
– QR Parlamenti Senaty janyndaǵy Analitika mektebiniń sarapshylarynyń kózqarasy boiynsha mynadai usynystar usyna alamyz.
Birinshi, qalalar men aýyldardy ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtaýdyń qoljetimdiligi men aýyz sý sapasy kórsetkishteriniń biryńǵai monitoringi júiesin qurý jáne bir táýelsiz ýákiletti organ engizý (múddeler qaqtyǵysyn boldyrmaý úshin).
Ekinshi, sý sharýashylyǵy infraqurylymyn damytýdyń jalpy túsinigi men turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin zańnamalyq baza men tujyrymdamalyq apparatty retteý kerek.
Úshinshi, memlekettik basqarýdyń árbir deńgeii úshin maqsattardy, nietterdi jáne tiimdilik kórsetkishterin ázirleý úshin syrtqy jáne quzyretti mamandardy tartý jáne memlekettik sektorda tiisti kommýnikatsiialyq daǵdylardyń bolmaýyna bailanysty qatelikter kóp ketedi. Sony retteý kerek. Budan basqa sý sharýashylyǵy mamandaryn oqytý men áleýetin arttyrýǵa basymdyq berý kerek dep esepteimiz.
Jańa sý qubyrlar men jabdyqtarǵa tiisti deńgeide investitsiia salý turaqty sýmen jabdyqtaýdy qamtamasyz etip qana qoimai, tozýdy azaitady. Investitsiianyń maqsatty jáne ashyq jumsalýyn qamtamasyz etý úshin olardyń jumsalýyn qadaǵalaý jáne baqylaýdy kúsheitýdiń mańyzy zor.
Lastanǵan sýdy tutyný jáne profilaktikalyq is-sharalardy júzege asyrý barysynda aýrý týǵyzatyn faktorǵa da muqiiat nazar aýdarý qajet.
Aýyz sýdyń epidemiologiialyq mańyzdylyǵyn, sondai-aq densaýlyq saqtaý qyzmetimen aýyz sý sapasyna turaqty memlekettik baqylaý júrgizýdiń múmkin emestigin eskerip, sý qubyrlary salasyndaǵy ýákiletti organdardyń sý sapasyna jedel baqylaýyn kúsheitýdiń de mańyzy zor.
Budan basqa inventarizatsiia, ekologiialyq monitoring, topyraqty zalalsyzdandyrý, sý resýrstary men nysandarynyń mańynda qalyptasqan poligondardy rekýltivatsiialaý siiaqty sharalardy derý qolǵa alý kerek.
– Áńgimeńizge rahmet!
Derekkózi "Qala men Dala" gazeti
