Býrabaidy orysqul qazaqtar áli «Borovoi» deidi
Biz tek qana «Pavlodar men Petropavldyń ataýyn ózgertý kerek» dep dalaqtap shapqylap ózge jerlerdiń ataýyn ózgertýdi umytqan siiaqtymyz. Shyn máninde bizde bul eki qalanyń ataýyn ózgertýden basqa atqaratyn jumystar jetip artylady.
Nur-Sultan qalasynyń janyndaǵy Býrabaidy orysqul qazaqtar áli «Borovoi» deidi. Sóitse buryn bul jerde birdeńe burǵylaǵan mys. Sodan solai atalady eken.
Qostanai jaqta Sosnovyi bor degen bar, Pavlodarda «Irtysh», «Rosha» dep kete beredi. Bizdiń soltústik óńirdegi demalatyn kórikti jerlerdiń ataýlary ia oryssha, ia orys tonyn kigen qazaqsha ataýlar.
«Jer kólemi boiynsha toǵyzynshy oryn alamyz» dep maqtanǵanda keýdemizge nan piserdei bolady. Biraq ana ataýlarǵa qarap otyrsańyz, bul jer bóten bireýdiń jeri siiaqty kúi kesheseń. Odan bul jerlerdegi demalys oryndarynyń qyzmet kórsetýshi personaldarynyń qazaǵy bolsyn, orysy bolsyn, mindetti túrde oryssha sóileidi... Al budan keiin Reseide júrgendei bolasyz.
Ol ol ma, Elordadan 120 shaqyrym jerde, Ereimentaý aýdanynda ádemi taý silemderi bar. Sol jaqtyń biraz jurty sony «Sokolinye gory» dep atap demalýshylar kóbeidi. Astana mańyndaǵy qazaqy aýdandardyń birinde ol neǵylǵan «Sokolinye gory» desei shirkin. Tipti aitýdyń ózi uiat.
Elordanyń irgesinde «viacheslavskoe vodohranilishe» degeni jáne bar.
Ár qyrat, sai, tóbesine at qoiatyn qazaq sol jerlerge at qoimady degenge kim senedi?
Ol jerlerdiń kóne qazaqsha tól ataýlary bolýy kerek, alaida ol ataýlar menińshe kóleńkede qaldy.
Men birde Býrabaida demalyp júrgende mynadai kóriniske tap boldym. Bir qazaq týrist jergilikti orystan «myna taýdyń ataýy ne?» dep suraǵandai boldy. Oǵan ana orekeń «buny Siniýha dep ataimyz» dedi.
Bul Kókshe ǵoi. Maǵjan jyrlaǵan Kókshe.
Bul jaýapqa ana qazaq «á» dep mańqiyp turdy da ketti. Ol ne oilap ketti, «ee myna jerler buryn orys jeri bolǵan eken, biz buny qazir otarlap jatyr ekenbiz» dep ketti me, itim bilsin.
Jer ataýlary úlken saiasattyń jarnamasy
Al endi bizdiń Shyǵys Qazaqstan oblysyn naǵyz jer jaýhary dese de bolady. Ol arada atajurt Altaidyń batys etegi bizdiń shekaradan beri jatyr. Ol jerde nebir sulý kólder, asqar taý shyńdary, keremet jerler bar. Ol jerlerdi biraz qazaq bilmeidi.
Sol Altai mańyndaǵy kórikti ózen-kól, taý-shatqal, jer ataýlarynyń túgelge jýyǵy oryssha dese de bolady.
Glýbokoe, Serebriansk, Iazevoe, Rahmanovskie kliýchi taǵysyn taǵy... Kete beredi.
Bul jerlerden teriskeige qarai Resei shekarasy qol sozym jerde tur ony ary assańyz, Altaiskii krai, Barnaýl...
Bizdiń Shyǵys óńirdegi jerlerdiń Resei oblystarynan aiyrmasy shamaly.
Men 17-18 ǵasyrdaǵy Sibirdi zerttegen orys saiahatshylarynyń derekterin jii qarap otyramyn. Sonda baiqaǵanym: Sibirdegi jer ataýlarynyń jartysynan kóbi túrki ataýlary. Orys saiahatshylary bul jerlerdiń túrkishe ataýyn jazyp onyń maǵynasyn aýdaryp otyrýdy umytpapty. Sibirdiń oryssha ataýyn iemdengeni bertinde ǵana bolǵan nárse, oǵan sheiin ol jerlerde túrki ataýlarynan kóz súrinedi.
Bizde de solai.
Bizge keiin kóship kelgen pereselender Pokrovskoe, Semenovskoe, Vasilevskoe dep óz ataýlaryn tańdy. Solai bul jerlerdiń kóne ataýlary umyt boldy. Qazirgi qazaqtar bul oryssha ataýlardy qabyldap úlgerdi.
Ataýdy qabyldady demekshi, qazir Qytai Shyǵys Túrkistandaǵy biraz jer ataýyn, qalalardy qytai ataýyna kóshirip jatyr.
Endi bir otyz jyldan soń bizdiń balalarymyz qytai shekarasyn assa, ol jerde qytai ataýymen turǵan qytai álemine tap bolady. Odan soń keiingi qazaq ol jerlerdi qytai jeri dep eriksiz moiyndaityny anyq. Ol solai. Jer ataýlary degenimiz – úlken saiasat. Al myńdaǵan jurt topyrlap baryp demalatyn jerler sol saiasattyń jarnamasy.
Oljas ÁBIL
