Qazaqstandyq radikaldar degen kimder?
Uzaq jyldardan beri terrorizmmen kúresip, uiymdasqan radikaldyq kúshter men terrorlyq toptarǵa (Máselen, Al-Kaida, Ózbekstan islam qozǵalysy, Túrkistan islam partiiasy – barlyǵyna Qazaqstan aýmaǵynda tyiym salynǵan) qarsy kúresip jatqan basqa eldermen salystyrǵanda, biz ázirge shaǵyn jáne ózara bailanyspaǵan radikaldyq toptarmen betpe-bet kelip otyrmyz.
Saraptama nátijesi boiynsha, bul toptardy shartty túrde 3 túrge bólýge bolady: «Diversiialyq» (Syrttan arnaiy jospar men maqsatpen daiyndalǵan adamdar), «Jamaǵat» (Dini ekstremistik negizde jinalǵan radikaldar toby), «Bandy» (Kóshbasshynyń nemese basqa bir faktilerdiń áserinen radikaldanǵan qarapaiym qylmystyq top). Qazaqstanda kóbine atalǵan toptardy dini jáne qylmystyq negiz boiynsha birikken adamdar quraidy.
Aqtóbede áreket etken radikaldar osyndai toptardyń bir kórinisi bolyp otyr. Shabýyl jasaǵandardyń jeteýi urlyq, adam óltirý, zorlaý, uryp soǵý boiynsha buryn sottalsa, ekeýi buryn ekstremistik áreketi úshin jaýapqa tartylǵan bolatyn. Almatydaǵy shabýylǵa qatysýshy da buryn qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan bolyp shyqty.
Belgili bir dárejede dini toptar men qylmystyq toptardyń aralasýyna, qylmyskerlerdiń túzeý koloniialarynda ekstremistik idelogiianyń shyrmaýyna túsip qalýynan bolyp jatyr.
Árine, qazirgi tańda túzeý koloniialarynda aiyptalǵandarmen tiisti jumys júrgizilýde. Alaida, ondaǵy jaǵdai quzyrly organnyń qatań baqylaýynda bolǵanymen jaǵdai báribir de kúrdeli.
Radikaldar quqyq qorǵaý organdaryna nege shabýyldaidy?
«Radikal toptar tek qana quqyq qorǵaý organdaryna shabýyl jasaidy» degen pikir qate. Taldaý barysynda anyqtalǵandai, beibit turǵyndar da radikaldyq toptardyń qurbanyna ainalyp otyr.
Mysaly, radikaldardyń qolynan kóbinese kásipkerler, avtokólik pen taksi júrgizýshileri, saýda ortalyqtarynyń qyzmetkerleri men kóshedegi kezdeisoq adamdar qurban bolýda. Al radikaldardyń quqyq qorǵaý organdary men politsiia ýchaskelerine, UQK departamenti men áskeri bólimderge shabýyl jasaýy – qarý iemdenip alý maqsatynda jasalyp otyr.
Nemese radikaldyq toptardyń shabýyly quqyq qorǵaý organdaryna ózderinshe kórsetken sesi men ózindik kek qaitarýy bolýy múmkin.
Kóp jaǵdaida radikaldyq toptar shyn mánisinde buryn bolǵan belgili bir oqiǵalardy qaitalap jasaýǵa tyrysatyny belgili. Biraq ta, radikaldardyń bul is-áreketteri báribir de jii terrorlyq akt bolyp esepteledi, sebebi olardyń mundai áreketteri túptiń-túbinde qoǵam ishinde úrei taratyp, jaǵdaidy turaqsyzdandyrýǵa baǵyttalǵan.
Meniń oiymsha, Almatydaǵy sońǵy oqiǵa, qylmyskerdiń negizgi motivin qalai atasaq ta, negizi terakti bolyp baǵalanýy kerek. Sebebi, onyń is-áreketinde terrorlyq aktsiianyń keibir elementteri bar. Mysaly, qylmysker memlekettik biliktiń ǵimaraty men nysandaryna shabýyl jasaý arqyly qoǵamdyq turaqtylyqty buzyp, azamattardy qorqynyshta ustaýǵa tyrysty.
DAISh pen ál-Kaidanyń shabýyldarǵa qatysy bar ma?
Aqtóbe men Almatydaǵy teraktige eshqandai da uiymnyń qatysy joq dep nyq senimmen aita alamyz. Buǵan deiin de aitylǵandai, bul jergilikti radikaldyq toptyń uiymdastyrǵan áreketi.
Mundai toptardy sarapshylar ózara «Uiqydaǵy toptar» dep aitady, sebebi, olar naqty bir jospary joq, belgili bir uiymnyń bólshegi emes, óz betimen qurylyp, buryn asa bir áreketterdi jasamaǵan jáne belgili bir radikaldy ideologiianyń jaqtaýshysy. Bul toptarǵa áleýmettik jelidegi shet eldiń propagandalyq beinerolikteri men foto sýretteri áser etýi múmkin.
Máselen, 2013-2016 jyldardyń aralyǵynda DAISh tarapynan qazaqstandyq sodyrlardyń qatysýymen 5 resmi videosy taratylǵan. Odan basqa, Ortalyq Aziia elderinen Siriiaǵa ketip, soǵysyp júrgenderdiń áleýmettik jelilerdegi kóptegen akkaýnttaryn eseptemegende júzdegen túrli áýesqoi deńgeide túsirilgen foto-video materialdary júr.
Ókinishke qarai, radikaldar osyndai rolikterdi ásirese «Vkontakte» áleýmettik jelisinde emin-erkin taratyp otyr.
Aqtóbe oqiǵasyna qatysqan radikaldyq top DAISh nemese ál-Kaidanyń eshqandai múshesi nemese bólshegi emes. Biraq ta, olardyń tosyn áreketke barýyna internettegi janama úndeý áser etýi múmkin.
Mysaly, Aqtóbe oqiǵasynan 2 apta buryn birqatar áleýmettik jelilerde DAISh tobynyń bir kósemderi terakti jasaýǵa shaqyrǵan aýdioúndeýi taratylǵan bolatyn. Osy úndeýde birneshe elder atalǵan bolatyn, sondyqtan, mundai oqiǵalar kez kelgen elde oryn alýy yqtimal.
Máselen, Bangladesh, AQSh, Frantsiia elderinde oryn alǵan sońǵy terrorlyq aktiler osymen bailanysty bolýy múmkin. Sodan bolar, mamyr aiynyń sońynda AQSh Memlekettik departamenti óz azamattaryna Eýropa elderinde jazdyń úsh aiynda oryn alýy múmkin teraktiler týraly aldyn ala habarlaǵan bolatyn. Bul kezdeisoq eskertý emes.
Birikken Ulttar Uiymynyń sońǵy málimetteri boiynsha, árbir musylman úshin qasietti bolyp esepteletin Ramazan aiy kezinde DAISh jaqtastary álemniń 16 túrli elinde 393 terroristik shabýyl uiymdastyrǵan eken.
«Uiqydaǵy radikaldy toptardyń» maqsaty qandai?
Buǵan deiingi terrorizm qaýpi jaiyndaǵy pikir-talastarda negizinen syrttan keletin qaýipke kóp nazar aýdaryldy. Mysaly, kóbine – kóp Aýǵanstannan keletin sodyrlar Ortalyq Aziia aimaǵynyń belgili bir bóligine enip, jaǵdaidy buzýy múmkin ekeni aitylyp keldi.
Sondai-aq, terrorizm problemasy Siriia men Irak jerine ártúrli elderden baryp soǵysyp jatqan radikaldar boiynsha baǵamdalatyn. Kóptegen sarapshylardyń aitýynsha, DAISh quramynda soǵysyp jatqan azamattar otanyna oralǵan soń óz elderinde teraktiler uiymdastyrýy múmkin bolatyn.
Alaida, biz syrttan keletin terroristik uiymdadyń shabýylyna basa nazar aýdaryp, aimaqtyń ishindegi «uiqydaǵy toptardan» keletin qaýip deńgeiin boljai almai qaldyq.
Kez kelgen elde jáne kez kelgen qoǵamda radikaldyq ideiany ustanǵan adamdar toby bolady. Olar óz ishinde ártúrli jospar qurýy múmkin. Atalǵan toptar halyqaralyq terrorlyq uiymnyń múshesi nemese filialy bolmai-aq, tipti sheteldik eshqandai toptarmen bailanyspai-aq óz eline qaýip tóndire alady.
Osyndai adamdardan keletin qaýip – júielengen úlken toptardan keletin qaýipten aspasa, kem emes. Óitkeni, olardyń is áreketin aldyn ala boljap bilý ońai emes. Sol sebepti, biz burynnan aityp kele jatqandai, syrttan keletin shabýylmen qatar ishki radikaldyq toptardan keletin qaýipti eskerýimiz kerek. Bizdiń bul sózimizge sońǵy ýaqyttary Frantsiia, Germaniia, Bangladesh, AQSh elderi betpebet kelgen qandy qyrǵyndar dálel bola alady.
Al biz ázirge kishkene radikaldyq toptarmen nemese bir adamnyń is áreketine betpe-bet kelip otyrmyz. Olar qoǵamda bolyp jatqan belgili bir jaǵdaidyń áserinen osyndai belsendi is áreketke barady. Sondyqtan, Aqtóbe men Almatyda oryn alǵan jaǵdailar arnaiy jospar-maqsatsyz oryn alǵan radikaldyq aktsiia bolyp tabylady.
Bizdi bolashaqta qandai qaýip kútip tur jáne bizge ne isteý qajet?
Sońǵy jaǵdaiǵa qatysqan radikaldyq toptardyń eshqandai daiyndyǵynyń bolmaýy, árine, bizder úshin utymdy jaq. Qazaqstanda oryn alyp jatqan terrorlyq aktilerdiń qandai da bir naqty institýtsionaldyq jáne ideologiialyq negizi joq. Biz ázirge júiesiz, ózara uiymdaspaǵan, óz áreketterin naqty josparlamaǵan radikaldyq toptarmen betpe-bet kelip otyrmyz. Endigi bizdiń maqsatymyz olardyń ornyna arnaiy oqytylyp jáne daiyndalǵan terroristerdiń kelýine jol bermeý.
2011-2012 jyldardaǵy oqiǵalardan keiin biz basqa máselelerge kóńil aýdaryp, oryn alǵan jaǵdaidy bir rettik radikaldyq belgi retinde qabyldadyq.
Endi bolsa, bul qaýip qaterge qarsy naqty jáne tiimdi shara qoldanar úshin, biz, eń aldymen, ekstremizm men terrorizm qaýpi uzaq ýaqyttyq trend ekenin túsinýimiz kerek.
Biz tolqyn ispetti radikaldyq belgilermen betpe-bet kelip otyrýymyz yqtimal. Bul jerde radikaldanýǵa áser etip otyrǵan máseleniń sebep-saldaryna nazar aýdarý qajet. Eń birinshi – áleýmettik ekonomikalyq máseleler bolyp otyr. Jasyratyny joq, elimizde jumyssyzdyq, jalaqynyń tómendigi, kriminaldyq jaǵdai, jemqorlyq, jastardyń qoǵamǵa beiimdele (Marginalizatsiia) almaýy syndy ártúrli máseleler jastarǵa qiyndyq týdyryp otyr.
Ainalyp kelgende, munyń bári áleýmettik teńsizdik áserin kúsheitip, radikaldy ideologiialardy ýaǵyzdaýshylarǵa qolaily jaǵdai jasaýda. Biraq, osy máselelerdi obektivti jáne durys baǵamdaý arqyly ǵana biz kóptegen qaýip-qaterlerdi dál anyqtap qoimai, bolashaqtaǵy damýdyń jańa basymdyqtaryn da aiqyndai alamyz. Bir sózben aitqanda, memleket pen qoǵam bul qaýippen uzaq merzimdi kúreske daiyn bolýy qajet.
Árine, sońǵy oqiǵalar biz úshin jańa úlken synaq bolyp otyr. Alaida, osy jaǵdai kezinde biz otandastarymyzdyń jaýapkershiligi men aýyzbirshiligin de kórdik. Máselen, keibir azamattar jaralanǵandarǵa dereý kómek kórsetip jatsa, basqalary meditsina ortalyqtarynda qan ótkizý úshin kezekke turyp jatty. Bul bizge bir ult, bir halyq retinde uiysýda aýyr bolsa da, úlken sabaq, tájiribe. Tek qana bir-birimizge qol ushyn berip, qoldaý kórsetip, kómektesý arqyly ǵana biz bul qaýip-qaterge toitarys bere alamyz.
Erlan QARIN, saiasattanýshy
Derekkózi: «Egemen Qazaqstan» gazeti
