Osylaisha, egemendik jyldarynda dinniń qoǵamdyq qatynastar júiesindegi róli men orny ózgerdi. Qazaqstannyń zaiyrly memleket ekenin eskere otyryp, búgingi tańda zaiyrlylyqtyń qazaqstandyq modeli jáne memlekettik-konfessiialyq qatynastardy qurý nysandaryn qalyptastyrýdyń naqty mindetteri qalyptasty. Elimizdegi qazirgi dini ahýal kóp ultty halyqtyń naqty qurylymymen anyqtalady.
Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan 130-dan astam ulttar men ulystardyń ókilderine beibitshilik pen kelisimdi qamtamasyz etti. Elimizde konfessionaldyq kózqaras ǵasyrlar boiy ortaq tarih pen ártúrli tilderde sóileitin adamdardyń ómirine kirigip úlgerdi desek te qatelespeimiz. Bizdegi etnikalyq jáne dini turaqtylyq qashan da mańyzdy boldy ári ózin-ózi qamtamasyz etýmen erekshelendi.
Qazaqstannyń táýelsiz damýy jyldarynda dini birlestikter sanynyń aitarlyqtai ósýin baiqaǵanymyz ras. Dinge senýshiler arasynda barlyq derlik álemdik dinderdi ustanýshylar bar. Máselen, islam, hristian, býddizm, sondai-aq iýdaizm, indýizm, ejelgi politeistik kýltter jáne jańa dinderge senetinder de bar aramyzda. 1992 jyly qabyldanǵan «Dini senim bostandyǵy jáne dini birlestikter týraly» zań elimizde áreket etetin konfessiialardyń keń aýqymy úshin alǵashqy quqyqtyq jaǵdai jasady.
Dini senim bostandyǵy elimizdiń Konstitýtsiiasymen kepildik berilgen negizgi quqyqtyq qundylyqqa ainaldy. Is júzinde bul Qazaqstandaǵy dástúrli jáne dástúrli emes dinderdi ustanýshylar arasyndaǵy etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq kelisimde kórinis taýyp jatty.
Bizdiń elimizdegi turǵyndardyń basym kópshiligi – ultty quraýshy etnikalyq top – qazaqtar – musylmandar, ekinshi úlken etnikalyq top – orystar – orys pravoslavie shirkeýine jatady. Sóz jáne din bostandyǵyn jariialai otyryp, úkimet dáiekti túrde dini birlestiktermen qarym-qatynasty retteýge umtylady. Onsyz bolmaidy. Óitkeni, kópultty jáne kópkonfessiialy qoǵamdaǵy qaqtyǵystardyń aldyn alýda bul sózsiz sharýa kerek. Sol sebepten de bilik qoǵam ómirin shynaiy adami qundylyqtarmen, taza senimmen baiytýǵa, jastardyń rýhani muratyn qalyptastyrýǵa baryn salady.
Ótken jyldar Qazaqstan úshin ideologiialyq baǵdarlar men qundylyqtardyń tutas keshenin qaita baǵalaý kezeńi boldy. Bul – azamattyq ustanymdy qalyptastyrý, ultaralyq kelisimdi saqtaýǵa qamqorlyq jasaý, demokratiialyq ideialar men saiasi ómirdiń normalaryn bekitý qazaqstandyq qoǵamnyń ulttyq mádenieti men rýhaniiatynyń damýymen organikalyq túrde bailanysty ekenin uǵynýdyń bastamasy.
Tuńǵysh prezident Nursultan Nazarbaevtyń: «Qazaqstan – kópultty memleket. Mádeni turǵydan bul demokratiialyq memleket úshin óte qatal sharttardy bildiredi» deýi de beker emes. Mádenietti jete baǵalamaý jalpy órkeniettiń aitarlyqtai sarqylýyna ákelip qana qoimaidy, sonymen qatar azamattyq soǵystarǵa toly qaqtyǵystarǵa alyp keledi.
Qazaqstanda assiriia, iran, noǵai syndy az ulttardyń da tili men mádenietin damytýǵa tolyq múmkindik bar ekenin baiqaǵan bilik teńgerimdi til saiasatyn júrgizýde. Bul ar-ojdan bostandyǵyna kepildik beretin quqyqtyq bazany jasaidy.
Elimizdegi ultaralyq kelisimdi saqtaý tetikteriniń biri – Qazaqstan halqy Assambleiasy barlyq ult azamattaryn biriktiretin memlekettik organ retinde qyzmet etip jatyr. Din (ásirese álemdik jáne dástúrli dinder) adamnyń rýhani-adamgershilik ustanymdaryn damytýdyń qýatty faktory bolyp tabylady. Dinniń shynaiy maqsaty – adam boiyndaǵy barlyq adamdyq nárseni saqtaý jáne kóbeitý, adamnyń «bet-beinesin» saqtaýǵa kómektesý.
Qazirgi álemniń mindeti – adamzat órkenietiniń zamanaýi jańǵyrýynda beibitshilikti saqtaý úshin ǵasyrlar boiy álemdik jáne dástúrli dinderdiń printsipteri men paradigmalaryn damytyp kele jatqan gýmanizm men toleranttylyqtyń, konfessiiaaralyq kelisim men dialogtyń jalpyadamzattyq qundylyqtaryn belsendi paidalaný.
Dinniń yqpaldastyrýshy, rýhani-adamgershilikti qalyptastyrýshy faktor retindegi rólin kúsheitý úshin halyqtyń bilim deńgeiin kóterý qajet. Bul halyqtyń dini saýattylyǵyn arttyrýdy ǵana emes, sonymen birge saiasi saýattylyǵyn kóterýdi, dini saýattylyqty qalyptastyrýdy bildiredi. Halyqtyń belgili bir saiasi mádenieti, saiasi sanasy men ózindik sanasy da osynyń negizinde ilgerileidi. Bul qajettilik, eń aldymen, qazirgi órkenietke tónip turǵan eleýli qaterlerdiń biri – dini ekstremizm – dini bilimniń jetkiliksizdiginiń tikelei saldary ǵana emes, sonymen birge din men saiasattyń bir-birimen aralasyp ketýine bailanysty.
Bir jaǵynan, dini protsesterdi saiasilandyrý, ekinshi jaǵynan, saiasi jaǵdaidy sheshýde din men dini faktorlardy paidalaný. Konfessiialyq biregeilik konfessiiaaralyq tatýlyq pen kelisimdi, sondai-aq dini toleranttylyqty nyǵaitýda erekshe ról atqarady. Osyǵan bailanysty álemdik jáne dástúrli dinder tarapynan ózimshildik, oqshaýlaný, fanatizm men pozitivti dini sáikestiktiń keń taralýy siiaqty teris dini sáikestendirýdiń túrlerin joiýǵa baǵyttalǵan birshama jumys qajet.
Pozitivti dini biregeiliktiń sharty – konfessiialyq toptardyń táýelsiz jáne turaqty ómir súrýi, sodan soń kóp konfessiialyq álemde beibit ózara árekettesý degenge saiady. Pozitivti dini biregeilikti qurý, bir jaǵynan, óz konfessiialaryna qurmetpen qaraýdy, óz tarihyna, ádet-ǵuryptary men dástúrlerine maqtanysh sezimin damytýdy, ekinshi jaǵynan, kópk konfessiialyq álemniń alýan túrliligin sezinýdi, dini senimnen bas tartýdy boljaidy.
Sonymen qatar «dos nemese dushpan» uǵymynan ajyraýǵa, «olar basqa» degen dini kózqarastan arylýǵa, ózgelik pen birlikti túsinýge jetkizedi. Olai bolsa, dinderimizden erekshelik izdemei, ortaq belgiler men ustanymdardy, qundylyqtardy, biriktirýshi qasietti izdesek, din qýatty integratsiialyq faktor bola alady dep aita alamyz. Osy jaǵdaida ǵana dini kelisim men dialog qoǵamda oń ról atqaryp, memlekettiń ulttyq qaýipsizdiginiń negizi bolyp, qazirgi jahandyq álemde ómir súrýdiń sharty bola alady.
