Nursultan Nazarbaev 1940 jyly 6 shildede Almaty oblysynyń Qarasai aýdanyna qarasty Shamalǵan aýylynda Ábish pen Áljannyń otbasysynda dúniege kelgen. 1940 jyly 6 shildede Ile Alataýynyń baýraiyndaǵy Úshqońyr jailaýynda Ábish pen Áljan Nazarbaevtardyń shańyraǵynda dúniege keldi. Oǵan áke-sheshesi Nursultan dep at qoidy.Sábige at tańdaýdyń ózi jatqan bir hikaiaǵa ainaldy. Toiǵa jinalǵan aǵaiyn-týys túrli esimderdi tus-tustan aityp jatty. Eń aqyrynda jańa týǵan uldyń ájesi Myrzabala mynadai usynys bildirdi: «Meniń súiikti nemerem eki birdei esimdi alyp júrsin. Onyń aty Nursultan bolsyn».Álemdegi barlyq ájeler sekildi Myrzabala da nemeresiniń azamat bolyp qalyptasýyna erekshe eńbek sińirdi.
Ákesi – Ábish 1903 jyly Alataýdyń bókterinde, Nazarbai bidiń shańyraǵynda ómirge keldi.Ábish Nazarbaev kóńildi, qadirli adam boldy. Ol tek qazaq tilinde ǵana emes, orys jáne balqar tilderinde de erkin sóileitin. Ábish qazaq jáne orys ánderin berilip aitatyn, áńgimelesken adamyn zeiin qoiyp tyńdap, paidaly keńes bere biletin. Ábish Nazarbaev 1971 jyly qaitys boldy.
Anasy Áljan 1910 jyly Jambyl oblysy Qordai aýdany Qasyq aýlyndaǵy moldanyń otbasynda dúniege keldi.Úshqońyrǵa jer aýdarylǵan ákesimen birge kelgen Áljan Ábishpen tanysady. Aýyl arasynda án salý men sýyrypsalmalyq ónerden onyń aldyna túsetin eshkim joq edi. Jarqyn júzdi Áljan ulyn úlkendi qurmetteýge, syilaýǵa baýlydy, onyń ulttyq dástúrlerge, án-jyrlarǵa, salt-ǵuryptarǵa qushtarlyǵyn oiatty. Áljan Nazarbaeva 1977 jyly qaitys boldy.
Jasóspirim shaǵy Nursultan tek óz synybyndaǵy ǵana emes, mekteptegi eń úzdik oqýshynyń biri boldy, sabaqty zor ynta-yqylaspen oqydy. Ol óziniń asa qushtarlyǵyn biletin aǵaiyn-týystary ákep bergen kitaptardyń bárin oqyp shyǵýǵa jan-tánimen kiristi. Jas kezinde Ile Alataýynyń baýraiynda jazǵy demalys kúnderinde ákesine kómektesip júrgende tuńǵiyq juldyzdy aspan astynda janǵan alaý mańyna túnegen romantikalyq sátteri de boldy. Áke-sheshesi osy ólkede ejelgi zamanda ómir súrgen babalardyń berik túp-tamyrynan syr shertetin saliqaly áńgimeler aityp, jan-dúnieni terbeitin ánder shyrqaityn. Kez kelgen qazaq bilmeýi uiat sanalatyn jeti ata týraly aitylatyn. Urpaqtan urpaqqa jalǵasyp, qazaqtyń ótkeni men bolashaǵyn jalǵap kele jatqan halyqtyń osy bir aýyr, biraq úilesimdi tirshiliginiń máńgi jáne asa mándi ekenin sezinetin.Ol, ásirese, ejelgi ańyzdar men babalardyń nanym-senimderi týraly úlkender aitatyn áńgimelerdi yqylaspen tyńdaityn.
Qyzmet joly
1960 jyly Dneprodzerjinsk tehnikalyq ýchilishesin, 1967 jyly Qaraǵandy metallýrgiia kombinatyna qarasty joǵary tehnikalyq oqý orynyn, 1976 jyly Keńes Odaǵy kommýnistik partiiasy Ortalyq komitetine qarasty Joǵary partiia mektebin bitirgen.
Eńbek jolyn 1960 jyly Temirtaý qalasyndaǵy Qaraǵandy metallýrgiia kombinatynda qatardaǵy jumysshy bolyp bastap, domna peshiniń aǵa gazdaýshylyǵyna deiingi joldan ótti.
- 1960—69 jj. — Qaraǵandy metallýrgiia zaýytynda jumys istedi.
- 1969—73 jj. — Qaraǵandy oblysy Temirtaý qalasyndaǵy partiia-komsomol jumystarynda jaýapty qyzmetter atqardy.
- 1973—77 jj. — Qarmetkombinattyń partkom hatshysy.
- 1977—79 jj. — Qaraǵandy oblystyq partiia komitetiniń hatshysy, 2-shi hatshysy.
- 1979—84 jj. — Qazaqstan KP Ortalyq Komitetiniń hatshysy.
- 1984—89 jj. — Qazaq KSR Ministrler Keńesiniń tóraǵasy.
- 1989—91 jj. — Qazaqstan KP OK birinshi hatshysy,
- 1990 j. aqpan—sáýir aralyǵynda Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń tóraǵasy boldy.
- 1990 j. sáýirinen — Qazaq KSR prezidenti.
- 1991 j. jeltoqsannyń 1-inde tuńǵysh ret Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń jalpyhalyqtyq sailaýy ótti. Sailaý nátijesinde Nursultan Ábishuly Nazarbaev basym daýyspen (98,78 %) jeńiske jetti.
- 1995 j. sáýirdiń 29-ynda jalpyhalyqtyq referendým nátijesinde Qazaqstan Respýblikasy PrezidentiN.Á.Nazarbaevtyń ókilettigi 2000 j. deiin uzartyldy.
- 1999 j. qańtardyń 10-ynda ótken jalpyhalyqtyq sailaýdyń nátijesinde N. Nazarbaev 79,78 % daýys alyp, Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti bolyp qaita sailandy.
- 2005 j. jeltoqsannyń 4-inde sailaýshylardyń 91,5 % daýysyn alyp, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti bolyp qaita sailandy.[1]
- 2011 j. sáýirdiń 3-inde sailaýshylardyń 95,5 % daýysyn alyp, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti bolyp qaita sailandy.[2]
- 2015 j. sáýirdiń 26-ynda sailaýshylardyń 97,7 % daýysyn alyp, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti bolyp qaita sailandy.[3]
Otbasylyq jaǵdaiy
Jubaiy — Sara Alpysqyzy — Bóbek qoryn basqarady.
Prezidenttiń úsh qyzy bar:
- Dariǵa — saiasat ǵylymdarynyń doktory, JAQ "Habar" Aqparattyq agenttiginiń direktorlar Keńesiniń Tóraiymy, Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Májilisinińdepýtaty.
- Dinara — N.Á. Nazarbaev atyndaǵy bilimdi qoldaý qoryn basqarady. Forbes jýrnalynyń málimeti boiynsha 2011 j. naýryz aiyna qarasty 1.3 milliard AQSh dollaryn quraityn ál-aýqatymen Qazaqstannyń eń bai áieli bop sanalady. Timýr Qulybaevtyń jubaiy.[4]
- Áliia — biznespen ainalysady, «Elitstroi» qurylys kompaniiasyn basqarady.
N. A. Nazarbaevtyń jeti nemeresi jáne eki shóberesi bar.
Ǵylymi eńbekteri
Kitaptary
N.Nazarbaev birqatar ǵylymi eńbekterdiń jáne áleýmettik-ekonomikalyq damý máseleleri men qoǵamdyq-saiasi taqyryp boiynsha kitaptardyń avtory:
- «Vajneishee ýslovie intensifikatsii» (A., 1983),
- «Stalnoi profil Kazahstana» (A., 1984),
- «Ekonomika Kazahstana: realnost i perspektiva stanovleniia» (A., 1988),
- «Bez pravyh i levyh» (M., 1991), «Strategiia razvitiia Kazahstana kak sýverennogo gosýdarstva» (A., 1992),
- «Strategiia resýrsosberejeniia i perehod k rynký» (M., 1992),
- «Ideinaia konsolidatsiia obshestva kak ýslovie progressa Kazahstana» (A., 1993),
- «Naryq jáne áleýmettik-ekonomikalyq damý» (A., 1994),
- «Ǵasyrlar toǵysynda» (A., 1996),
- «Evraziiskii soiýz: idei, praktika, perspektivy» (M., 1997),
- «Tarih tolqynynda» (A., 1997),
- «O vremeni, o sýdbah, o sebe...» (London, 1997),
- «Strategiia transformatsii obshestva i vozrojdenie evraziiskoi tsivilizatsii» (M., 2002),
- «Beibitshilik kindigi» (A., 2002),
- «Syndarly on jyl» (A., 2002),
- «Eýraziia júreginde» (A., 2005).
- «Qazaqstan joly» (A., 2012).
- «Táýelsizdik belesteri» (A., 2012).
- «Ǵalamdyq qoǵamdastyqty túbegeili jańartý strategiiasy jáne órkenietter seriktestigi» (A., 2012).
Óleńderi
Dáieksózderi
- “Qazaqstannyń bolashaǵy — qazaq tilinde.”
- “Keshe bolmaǵannyń búgin bolýy múmkin, búgin bolmaǵannyń erteń bolýy múmkin, biraq ana tiline mán bermeýshiliktiń, ony qurmettemeýdiń orny tolmas olqylyqtarǵa soqtyratyny sózsiz.”
- “Ult pen til máselesine kelgende, eń bastysy, ulttyq oqshaýlanýdan, tomaǵa-tuiyqtyqtan qashý kerek.”
- “Qazaq qazaqpen qazaqsha sóilessin.”
- “Otarshyl zamandy eske salyp, halyqtyń namysyna tietin ataýlardy da, tildiń tól zańdylyqtaryn, tabiǵi úilesimin buzyp turǵan ataýlardy da ózgertý kerek.”[5]
Nursultan Nazarbaev atynda
Nursultan Nazarbaev esimin ártúrli nysandarǵa berý týraly usynystar qazaq qoǵamyn jii shýlatyp jatady. Alaida Elbasy barlyq usynystarǵa kelisimin bergen joq. Óz esimin bilim jáne ǵylymmen bailanystyrýdy durys sanaǵan N.Nazarbaev óz atyndaǵy ýniversiteti pen ziiatkerlik mektepterdiń ashylýyna kelisimin berdi. Atalǵan bilim berý ortalyqtaryn óz baqylaýynda ustaýǵa tyrysady. Nazarbaev atyndaǵy bilim berý mekemeleri Nazarbaev qory men Nazarbaev Ortalyǵynyń úilestirýimen júzege asyrylady.
Reformalary
Jańa táýelsiz memleket – Qazaqstan Respýblikasynyń (16.12.1991) – damýy, barlyq atribýttary – ulttyq qaýipsizdik, memlekettik basqarý jáne biliktiń búkil tarmaqtarynyń ózara áreket etý júiesi – bar ulttyq memlekettiliktiń qalyptasýy Nazarbaev esimimen tyǵyz bailanysty. Nazarbaev basshylyǵymen konstitýtsiialyq qurylys protsesi júzege asty, ol 1995 jyldyń tamyzynda elimizdiń Negizgi Zańyn qabyldaǵan búkilhalyqtyq referendýmmen aiaqtaldy. Qazaqstanda demokratiialyq institýttardy qurý Nazarbaevtyń asa zor eńbegi bolyp tabylady. Sóz ben baspasóz bostandyǵy, sailaý jáne sailaný quqyǵy, partiialar men qoǵamdyq birlestikter qurý quqyǵy, din bostandyǵy siiaqty azamattyq qoǵamnyń myzǵymas qundylyqtary naq sonyń tusynda ǵana konstitýtsiialyq normalarǵa ainaldy. Nazarbaev basshylyǵymen keńestik ókimshil-josparly ákimshilik júie buzylǵannan jáne biregei halyq sharýashylyq kesheni kúiregennen keiin alapat daǵdarysqa tap bolǵan qazaqstandyq ekonomikany ózgertýge baǵyttalǵan asa aýqymdy sharalar ázirlenip, iske asyryldy. Ekonomikalyq saiasatty jáne demokratiialyq ózgeristerdi oidaǵydai júzege asyrýǵa memlekettik qurylymnyń prezidenttik respýblika retindegi halyq tańdaǵan úlgisi kóp septigin tigizdi. Túbegeili ekonomikalyq yryqtandyrý men saiasi reformalar belgilengen ózgertýlerdi pármendi júrgizýge asyrýǵa kómektesti.[6]
- 1992 jyldyń basynda Nazarbaev «Qazaqstannyń egemendi memleket retinde qalyptasýy men damý strategiiasyn» ázirlep, eldiń ishki jáne syrtqy saiasatynyń baǵyt-baǵdaryn aiqyndady.
- Sonyń nátijesinde 1997 jyldyń basyna qarai elde makroekonomikalyq turaqtylyq oryn aldy, infliatsiia toqtatyldy, ónerkásip jandanyp, qarjy-biýdjet, salyq júiesi quryldy, jekeshelendirý júrgizildi, zeinetaqy jinaqtaý júiesi dúniege keldi, turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyǵyn reformalaý júzege asty.
- Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2030» strategiiasy memleket damýynyń basym baǵyttaryn aiqyndady. 2006 jylǵy halyqqa Joldaýynda Qazaqstannyń básekege qabiletti elý eldiń qataryna kirý strategiiasy belgilengen.
- Nazarbaevtyń ekonomist jáne saiasatker retindegi jeke bedeli elde qolaily investitsiialyq ahýaldyń qalyptasýyna, kóptegen memlekettermen jáne halyqaralyq qarjy institýttarymen qarqyndy ekonomikalyq yntymaqtasýǵa igi yqpal etti. Respýblikada aýyldy damytýǵa, kedeilikpen kúresýge, turǵyn úi qurylysyn damytýǵa jáne t.s.s. baǵyttalǵan iri-iri áleýmettik baǵdarlamalardy iske asyrý bastaldy. Nazarbaev indýstrialdy-innovatsiialyq damý strategiiasyn ázirledi, investitsiialyqjáne innovatsiialyq qorlar quryldy. Dúniejúzilik sarapshylararasynda «qazaqstandyq úlgi» termini paida boldy. Qysqa merzim ishinde halyqaralyq yntymaqtastyq tujyrymdamasyn qalyptastyrdy. Onyń kóptegen bastamalary keń halyqaralyq jańǵyryq tapty ári moiyndaldy. Máselen, Semei iadrolyq poligonyn jabý, iadrolyq derjava mártebesinen bas tartý, jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi dáiekti qyzmet, t.b. Nazarbaev TMD, OAO, Keden odaǵy, Shanhai Yntymaqtastyq Uiymy (ShYU), Eýraziia odaǵy siiaqty halyqaralyq qurylymdardy dúniege ákelýdiń bastamashysy. Ol BUU Bas Assambleiasynyń 47-sessiiasynda qurýdy usynǵan Aziiadaǵy ózara yqpaldastyq pen senim sharalary jónindegi keńes (AÓSShK) is júzinde jumys istei bastady. Nazarbaev mádenietterdiń, dinderdiń, órkenietterdiń júieli suhbattasýyn jolǵa qoiýǵa kóp kóńil bóledi. 2003, 2006 jyldary Astanada álemdik dinder kóshbasshylarynyń sezderi tabysty ótti.
2011 j jeltoqsan aiynda Mańǵystaý oqiǵasy oryn aldy. VVS-diń aitýy boiynsha bul Nazarbaevtiń bilikte bolǵan ýaqytyndaǵy oppozitsiianyń eń úlken qozǵalysy. 2011 jyldyń 16 jeltoqsan kúni Jańaózen munai qalasynda memlekettiń Táýelsizdik Kúnine oraiy demonstratsiiaǵy shyqqandar men politsiia qyzmetkerleriniń arasynda qaqtyǵys týdy. Qarýly kúshter qarý qoldaný saldarynan 15 adam oqqa ushty, 100 astam adam jaralandy.[7]
Nazarbaevtyń bastamasymen ashylǵan oqý oryndar
- Halyqaralyq aqparattyq tehnologiialar ýniversiteti
- Qazaqstan menedjment institýty
- Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq Qazaq-Túrik ýniversiteti
- N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ýniversiteti
- Ulttyq memlekettik zań ýniversiteti
- Nazarbaev Ýniversiteti
- Nazarbaev Ziiatkerlik mektepteri[6]
- birqatar litseiler men kolledjder
- Prezidenttik «Bolashaq» baǵdarlamasy iske asýda, ol boiynsha jastar dúnie júziniń iri oqý oryndarynda bilim alyp jatyr.
- Asa talantty balalar úshin prezidenttik «Daryn» syilyǵy taǵaiyndalǵan.
Basqa laýazymdary men mansaptary
- Ekonomika ǵylymdarynyń doktory (1993)
- QR Ulttyq ǵylym akademiiasynyń (1995) jáne basqa da ǵylymi mekemeler men shetel oqý oryndarynyń akademigi
- Qazaqstan halqy Assambleiasynyń tóraǵasy
- Qazaqstannyń Qarýly Kúshteriniń Joǵary Bas Qolbasshysy
- Dúniejúzilik qazaqtar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy
- Nur Otan Halyqtyq-demokratiialyq partiiasynyń tóraǵasy
- Dúnie júzi qazaqtary assotsiatsiiasynyń tóraǵasy
- Ortalyq Aziia memleketteri Dostyq qorynyń qurmetti tóraǵasy
- EQYU-niń bas tóraǵasy
- Birneshe jyl Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryn basqardy
Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq ǵylym akademiiasynyń, Halyqaralyq injenerlik akademiianyń, Resei Federatsiiasy áleýmettik ǵylymdar akademiiasynyń akademigi. Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq memlekettik ulttyq ýniversitetiniń qurmetti professory. Belarýs ǵylym akademiiasynyń qurmetti múshesi. M.V. Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýniversitetiniń qurmetti professory.
Nazarbaev – Qazaqstannyń eń joǵary erekshelik belgisi – erekshe úlgidegi «Altyn Qyran» ordenimen, sondai-aq álemniń kóptegen elderiniń, halyqaralyq jáne qoǵamdyq uiymdardyń joǵary nagradalarymen marapattalǵan.
Álemdik sarapshylardyń moiyndaýynsha, Qazaqstandaǵy Nazarbaev pen onyń pikirlesteri júrgizip kele jatqan ózgerister XX ǵ. sońynda paida bolǵan jańa táýelsiz memleketter tarihyndaǵy eń tabystylardyń biri bolyp esepteledi.[6]
