Prezident Qasym-Jomart Toqaev pen Eýroodaqtyń Joǵarǵy ókili Kaia Kallaspen kezdesip, saýda, energetika, tsifrlandyrý jáne Transkaspii kólik dálizin damytý máselelerin talqylady. Sonymen qatar, «Ortalyq Aziia – Eýropa Odaǵy» formatyndaǵy yntymaqtastyqqa erekshe mán berildi. Kaia Kallas Qazaqstannyń Eýroodaqpen seriktestik kelisimine qol qoiǵan alǵashqy aimaqtyq el ekenin atap, bul bailanystardyń erekshe mańyzǵa ie ekenin jetkizdi. Sondai-aq, viza rásimderin jeńildetý protsesiniń bastalǵanyn málimdedi. Otandyq sarapshylar bul qadam qazaqstandyqtar úshin jańa múmkindikter ashatynyn aityp jatyr.
Qazaqstannyń óńirlik kóshbasshylyǵy men EO-men qarym-qatynasy
Saiasi ǵylymdar doktory Jomart Simtikov Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy óńirlik kóshbasshylyq róli men EO-men qarym-qatynasynyń mańyzyn jan-jaqty talqylap berdi. Onyń pikirinshe, Qazaqstan – aimaqtaǵy eń iri ekonomikaǵa ie el, onyń saiasi turaqtylyǵy óńirdiń damýyna yqpal etedi.
«Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy óńirlik kóshbasshylyq pozitsiiasy men EO elderimen qarym-qatynasy qazirgi ýaqytta asa úlken strategiialyq mánge ie. Ortalyq Aziianyń geografiialyq jáne saiasi jaǵdaiy ony úlken halyqaralyq kúshterdiń múddeler ortalyǵyna ainaldyrady, al Qazaqstan osy aimaqtyń negizgi saiasi, ekonomikalyq jáne mádeni ortalyǵy bolyp tabylady.
Óńirlik kóshbasshylyq boiynsha Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy eń iri ekonomikaǵa ie jáne onyń saiasi turaqtylyǵy men damý úrdisi aimaqtyń bolashaǵyn aiqyndaidy. Bul eldiń Ortalyq Aziiadaǵy kóshbasshylyǵy halyqaralyq arenada da mańyzdy, sebebi ol aimaqtaǵy qaýipsizdik, energetika, jáne saýda-sattyq máselelerine qatysty sheshimder qabyldaýǵa yqpal etedi. Sonymen qatar, Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasaty aimaqtyq turaqtylyqty saqtaý men damý jolynda mańyzdy ról atqarady», - dedi ol.
Kópvektorly syrtqy saiasat jáne óńirlik yqpal
Qazaqstannyń kópvektorly saiasaty túrli halyqaralyq kúshtermen tepe-teńdikti saqtaýǵa baǵyttalǵan. Iaǵni bul eldiń syrtqy qatynastarynda birjaqty baǵytty emes, ártúrli halyqaralyq qatynastardy teńdestire otyryp, óz múddelerin qorǵaýǵa baǵyttalǵan strategiia. Bul saiasattyń basty ereksheligi – Qazaqstan óz syrtqy saiasatynda kez kelgen kúshti tańdamai, barlyq eldermen jáne halyqaralyq uiymdarmen ózara tiimdi qarym-qatynastar ornatýǵa umtylady.
Jomart Simtikovtyń pikirinshe, Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasatynyń erekshelikterine toqtalsaq, ol birneshe negizgi baǵyttarǵa negizdelgen.
«Birinshiden, iri derjavalarmen teń qarym-qatynas. Qazaqstan Resei, Qytai, AQSh, Eýropalyq Odaq elderi, Túrkiia jáne basqa da aimaqtyq derjavalarmen strategiialyq áriptestik ornatqan. Bul saiasat eldiń geografiialyq ornalasýyna bailanysty túrli kúshter arasynda tepe-teńdikti saqtaýdy talap etedi. Reseimen tarihi jáne ekonomikalyq bailanystar, Qytaimen saýda-energetikalyq áriptestik mańyzdy ról atqarady. Sonymen qatar, Qazaqstan AQSh jáne EO-men demokratiia men quqyq qorǵaý salasynda da yntymaqtastyqty damytýda.
Ekinshiden, óńirlik yntymaqtastyq pen qaýipsizdik. Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy saiasi jáne ekonomikalyq yqpalyn arttyrýǵa umtylyp, aimaqtyq qaýipsizdik máselelerin sheshýde belsendi ról atqarady. Ol Ortalyq Aziia elderi arasyndaǵy áriptestikti nyǵaitý úshin «Ortalyq Aziia sammiti» siiaqty platformalardy qoldaidy, sondai-aq Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Túrikmenstanmen saýda, infraqurylym jáne ekologiia salalarynda yntymaqtastyqty keńeitýde.
Úshinshiden, halyqaralyq uiymdarmen bailanys. Qazaqstan Shanhai yntymaqtastyq uiymy (ShYU) men Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń (EAEO) belsendi múshesi retinde kópvektorly saiasatty júzege asyrady. ShYU aiasynda qaýipsizdik, terrorizmmen kúres, saýda sekildi salalarda yntymaqtastyqty nyǵaityp, EAEO sheńberinde ekonomikalyq integratsiiany damytýda mańyzdy ról atqarady.
Tórtinshiden, sý resýrstaryn basqarý. Qazaqstan úshin Ortalyq Aziiadaǵy sý máselesi strategiialyq mańyzǵa ie, óitkeni aimaqtaǵy sý resýrstary birneshe eldiń shekarasyn kesip ótedi. Bul máseleni sheshý úshin Qazaqstan halyqaralyq deńgeide bastamalar kóterip, óńirlik áriptesterimen tiimdi yntymaqtastyq joldaryn izdeýde.
Besinshiden, ekonomikalyq jáne energetikalyq diplomatiia. Qazaqstan óziniń energetikalyq resýrstaryn álemdik naryqqa shyǵarý úshin kópvektorly saiasat ustanady. Energetikalyq salada Qytai, Resei, Eýropa elderi jáne AQSh-pen strategiialyq áriptestikti damytyp, Ortalyq Aziianyń basty kólik-logistikalyq jáne energetikalyq habyna ainalýdy kózdeidi. Osylaisha, Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasaty turaqtylyqty saqtaý men halyqaralyq áriptestikti keńeitýge baǵyttalǵan», - dedi sarapshy.
Yntymaqtastyqtyń strategiialyq mańyzy
Aita ketelik, EO Qazaqstandy ekonomikalyq damý men demokratiialyq reformalar baǵytyndaǵy mańyzdy seriktes retinde qarastyrady. Saýda, investitsiia, bilim, ǵylym jáne mádeniet salalaryndaǵy yntymaqtastyq qarqyndy damyp keledi. Qazaqstan úshin EO-men áriptestik – saýda, tehnologiia jáne ekologiia salalarynda jańa múmkindikter ashýǵa jol. Sonymen qatar, Reseimen tarihi bailanystar, Qytaimen saýda-energetikalyq seriktestik, EO jáne AQSh-pen demokratiialyq reformalar, Ortalyq Aziia elderimen qaýipsizdik jáne ekologiialyq máseleler boiynsha yntymaqtastyq, ShYU jáne EAEO aiasynda integratsiiany nyǵaitý, sondai-aq kólik-energetikalyq infraqurylymdy damytý Qazaqstannyń óńirlik hab retindegi rólin arttyrýǵa yqpal etedi.
Saiasattanýshy Qazaqstan men EO arasyndaǵy áriptestiktiń birneshe mańyzdy aspektilerin atap ótti.
«Eń birinshisi, saýda-ekonomikalyq qatynastar, bul jerde Qazaqstan EO-nyń Ortalyq Aziiadaǵy eń iri seriktesi bolyp tabylady, al EO - Qazaqstan ekonomikasyna negizgi investor.
Ekinshiden, quqyqtyq reformalar, demek EO Qazaqstannyń zańnamalyq ózgeristerine qoldaý kórsetip, demokratiialyq standarttardy damytýǵa yqpal etedi. Úshinshiden, energetikalyq jáne ekologiialyq áriptestik boiynsha Qazaqstan «jasyl ekonomikaǵa» kóshý boiynsha EO-men yntymaqtastyq ornatyp, jańartylatyn energiia kózderin damytýda. Tórtinshiden, qaýipsizdik salasyndaǵy áriptestik, EO Qazaqstanǵa terrorizm, ekstremizm jáne esirtki saýdasyna qarsy kúreste qoldaý kórsetedi. Besinshiden, bilim jáne mádeni bailanystar, máselen Erasmus+ baǵdarlamasy aiasynda qazaqstandyq stýdentter men ǵalymdardyń halyqaralyq tájiribe almasýyna múmkindik beriledi», - dep atap ótti.
Sonymen qatar, sarapshy Qazaqstan men Eýropalyq Odaq (EO) arasyndaǵy bilim berý jáne mádeni bailanystarǵa toqtaldy.
«Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy mádeni dialogty damytýda úlken ról atqarady. Eldiń kópetnikalyq qoǵamy men dini tózimdiligi óńirdiń mádeni birigýine yqpal etedi. Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasaty aimaqtyq turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaityp, ekonomikalyq bailanystardy kúsheitýge jáne integratsiialyq protsesterdi damytýǵa úles qosýda. Osy baǵytta Qazaqstan men EO arasynda mádeni jobalar júzege asyrylyp, EO Qazaqstannyń mádeni alýan túrliligine qoldaý kórsetedi. EO Qazaqstanǵa bilim berý salasynda qoldaý kórsetip, qazaqstandyq stýdentter men ǵalymdarǵa Erasmus+ baǵdarlamasy arqyly halyqaralyq bilim almasý múmkindigin usynady. Bul ekijaqty ǵylymi bailanysty nyǵaityp, eldiń bilim júiesin damytýǵa yqpal etedi», - dep aitty.
Jomart Simtikovtyń paiymdaýynsha, Qazaqstan men EO arasyndaǵy áriptestik – kópqyrly ári strategiialyq mańyzy bar yntymaqtastyq úlgisi.
«Qazaqstan men EO arasyndaǵy áriptestik – kópqyrly ári strategiialyq mańyzy bar yntymaqtastyq úlgisi. Saiasi jáne quqyqtyq reformalarda EO Qazaqstanǵa qoldaý kórsetip, adam quqyqtary men demokratiiany qorǵaý baǵytynda seriktes bolyp otyr. Taraptar azamattyq qoǵamdy damytý jáne demokratiialyq standarttardy engizý boiynsha birlesken jumys júrgizýde. Energetikalyq jáne klimattyq saiasatta da yntymaqtastyq nyǵaiýda. EO Qazaqstannyń munai, gaz jáne jańartylatyn energiia kózderin igerýge qyzyǵýshylyq tanytyp, investitsiialar men tehnologiialyq qoldaý kórsetýde. Qazaqstan óz kezeginde energetikalyq sektoryn ártaraptandyryp, jasyl ekonomikaǵa kóshýge nietti. Bul seriktestik saiasi, ekonomikalyq, quqyqtyq jáne mádeni múddelerdi qamti otyryp damyp keledi. Qazaqstan úshin EO-men yntymaqtastyq ekonomikalyq ósim men demokratiialyq reformalarǵa serpin berse, EO Qazaqstandy Ortalyq Aziiadaǵy negizgi seriktesi retinde baǵalaidy», – dep túiindedi saiasattanýshy.
