Qazirgi tańda álem kúrdeli geosaiasi ahýaldar men ekonomikalyq qaishylyqtarǵa toly. Al beibitshilik pen turaqtylyqty saqtaý úshin halyqaralyq uiymdar men orta derjavalardyń róli airyqsha mańyzdy bolyp tur. Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev bul máselelerdi Doha forýmynyń paneldik sessiiasynda kóterip, naqty usynystar jasady. Onyń ishinde BUU-ny reformalaýdyń qajettiligi men orta derjavalardyń jahandyq turaqtylyqty qamtamasyz etý salasyndaǵy róli erekshe atap ótildi. Prezidenttiń pikirinshe, BUU qazirgi zamannyń talaptaryna sáikes qaita qurylýy tiis, sebebi halyqaralyq uiymnyń qurylymy men fýnktsiialary jahandyq ózgeristerge tiimdi jaýap bere almaidy. Sonymen qatar, orta derjavalar, onyń ishinde Qazaqstan, ózderiniń diplomatiialyq áleýetin arttyryp, kóptegen kúrdeli máselelerdi sheshýde eleýli ról atqara alady. Toqaevtyń kózqarasy Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy belsendi ustanymyn aiqyndaidy. Prezidenttiń bul baǵyttaǵy bastamalary, jalpy BUU-nyń qazirgi róli men orta derjavalardyń mańyzy týraly Filosofiia, saiasattaný jáne dintaný institýty Saiasi zertteýler ortalyǵy direktorynyń orynbasary Rústem Mustafinmen suqbattasqan edik.
BUU-nyń qazirgi róli men tiimdiligi
– BUU-nyń jahandyq máselelerdi sheshýdegi qazirgi tiimdiligin qalai baǵalaisyz? Onyń qurylymy men jumys isteý mehanizmderinde qandai kemshilikter bar? Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń "BUU reformalaýdy qajet etedi" degen pikirine kelisesiz be? Reforma qai baǵytta júrýi múmkin? Qazaqstan siiaqty elderdiń BUU reformalaý protsesine yqpal etý múmkindigi bar ma? Bul úshin qandai diplomatiialyq quraldar qoldanýǵa bolady?
– Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev tájiribeli saiasatker jáne diplomat retinde qazirgi halyqaralyq qatynastar júiesindegi Birikken Ulttar Uiymynyń mańyzdy rólin birneshe ret atap ótken. Sonymen birge, ol uiymnyń qurylymdyq kemshilikteri men ony reformalaý qajettiligin nazardan tys qaldyrmaidy.
2024 jylǵy 7 jeltoqsanda Katardyń Doha Forým alańynda CNN jýrnalisi Djýliia Chatterleige bergen suhbaty barysynda Memleket basshysy bylai dedi: «BUU – búkil adamzat úshin asa qajetti ámbebap uiym, oǵan balama joq. Ókinishke qarai, iri derjavalar ǵalamdyq álemdi qaýipsiz ete almady. Qazirgi shyndyq, árine, Qazaqstandy qosa alǵanda, kóptegen elderdi qatty alańdatyp otyr. Sondyqtan BUU reformalardy qajet etedi. Biz iri derjavalardyń arasynda bailanysty ornatý qajet dep esepteimiz, óitkeni olardyń joqtyǵy, ókinishke qarai, Qaýipsizdik Keńesin tyǵyryqqa tirep otyr».
Qasym-Jomart Toqaevtyń ustanymy BUU-nyń jahandyq dialog alańy retindegi biregei mártebesin moiyndaý men qazirgi halyqaralyq turaqsyzdyq jaǵdaiyndaǵy onyń shekteýlerin syn turǵysynan túsiný arasyndaǵy qaishylyqty beineleidi.
Tarihqa úńilsek, Birikken Ulttar Uiymy 1945 jyly Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń aiaqtalýynan keiin quryldy. Bul uiym jahandyq qaqtyǵystyń aldyn alýda sátsizdikke ushyraǵan Ulttar Ligasynyń ornyn basty. BUU-nyń bastapqy maqsaty – halyqaralyq beibitshilikti saqtaý jáne bolashaq soǵystardyń aldyn alý boldy. Alaida, qazirgi zamanǵy áskeri qaqtyǵystar, ekonomikalyq teńsizdik, klimattyń ózgerýi jáne adam quqyqtarynyń jappai buzylýy siiaqty syn-tegeýrinder uiymnyń óz mindetterin tiimdi oryndai alý qabiletin kúmánǵa ainaldyrdy.
Bir jaǵynan, BUU-nyń 193 múshe memleketi bar Bas Assambleiasy uiymnyń ámbebaptyǵyn aiǵaqtaidy. Biraq ekinshi jaǵynan, halyqaralyq beibitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýmen ainalysatyn Qaýipsizdik Keńesiniń qurylymy qazirgi saiasi jáne ekonomikalyq shyndyqtarǵa sai emes.
Veto quqyǵy keibir elderge artyq yqpal bere otyryp, ádiletsizdikke jol ashady jáne ásirese, damýshy elder arasynda uiymǵa degen senimdi álsiretedi. Bul qurylymdyq asimmetriia biýrokratiialyq tejelýler men resýrstardyń shekteýligimen kúrdelene túsedi.
Ókinishke qarai, ujymdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin qurylǵan uiym kóbinese iri derjavalardyń múddeleri men halyqaralyq qaýymdastyqtyń ortaq maqsattary arasyndaǵy qaishylyqtardan shyǵa almai qalady. Qazirgi qaqtyǵystar bul júielik máselelerdi aiqyn kórsetip otyr.
Máselen, Resei men Ýkraina arasyndaǵy soǵys BUU Qaýipsizdik Keńesiniń tiimdi sharalar qabyldai almaýynyń kórneki mysaly bolyp tabylady. Reseidiń veto quqyǵy kez kelgen qarsy qararlardy buǵattap otyr. Bul Qaýipsizdik Keńesiniń negizgi osaldyǵyn – turaqty múshelerdiń múddeleriniń halyqaralyq quqyq qaǵidattarynan basym ekenin kórsetedi. Nátijesinde, BUU geosaiasi máselelerdi sheshýden tys qalyp, tek gýmanitarlyq kómek kórsetýmen shektelýde.
Sol siiaqty, Izrail, Palestina jáne Livandaǵy jaǵdailar da BUU-nyń tereń tarihi jáne ulttyq qaishylyqtar jaǵdaiynda tiimdi áreket ete almaitynyn kórsetedi. Bas Assambleia men Qaýipsizdik Keńesiniń kóptegen qararlaryna qaramastan, qaqtyǵysty sheshýde aitarlyqtai progress joq. AQSh tarapynan saiasi qysym men qarjylyq yqpal uiymnyń beitaraptyǵyn saqtaýǵa kedergi keltirse, halyqaralyq qatysýshylardyń biryńǵai strategiiasynyń bolmaýy uzaq merzimdi beibitshilikti qamtamasyz etýdi qiyndatady.
Siriiadaǵy azamattyq soǵys kópjaqty diplomatiianyń daǵdarysqa ushyraýyn aiqyn mysal retinde kórsetedi. Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri – Resei, Qytai jáne AQSh arasyndaǵy qaishylyqtar BUU-ny sheshýshi áreketten shettetip, gýmanitarlyq apatty boldyrmaýǵa kedergi boldy. Bul qaqtyǵys BUU-nyń iri derjavalardyń ulttyq múddeleri qaishy kelgen jaǵdailarda árdaiym tiimdi bola bermeitinin dáleldedi.
Prezident Toqaev BUU-ny reformalaý qajettiligin ashyq atap kórsetti. Ol Qaýipsizdik Keńesiniń quramyn keńeitip, Afrika, Latyn Amerikasy jáne Aziia elderiniń ókilderin qosý qajet ekenin aitty, óitkeni olardyń múddeleri jii nazardan tys qalady. Sonymen qatar, adam quqyqtarynyń jappai buzylýy men gýmanitarlyq daǵdarystar kezinde veto quqyǵyn shekteý usynylýda. Reforma Bas Assambleianyń rólin kúsheitip, sheshim qabyldaý protsesin ádiletti etýge baǵyttalýy tiis.
Qazaqstan, óz kezeginde, mańyzdy geosaiasi jaǵdaiy men halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy belsendi qatysýshy retindegi bedelimen, reformalardy ilgeriletýge eleýli úles qosa alady. Degenmen, bul úshin osy protseske belsendi qatysýǵa daiyn pikirles seriktester qajet.
BUU reformasy uiymnyń tiimdiligin tómendetetin júielik problemalardy joiýǵa baǵyttalýy kerek. Uiymnyń mańyzdylyǵyn saqtap qalý úshin aitarlyqtai ózgerister qajet. Veto quqyǵyn shekteý, Bas Assambleianyń rólin arttyrý jáne qaqtyǵystardy boldyrmaý men retteýdiń neǵurlym tiimdi mehanizmderin qurý basymdyqqa ainalýy tiis. Osy ózgeristersiz BUU qazirgi álemniń syn-qaterlerine jaýap bere almaityn simvoldyq uiymǵa ainalýy múmkin.
Orta derjavalardyń róli
– Qazaqstan «orta derjava» retinde sipattaldy. Osy róldi kúsheitý úshin qandai qosymsha sharalar qajet dep sanaisyz? Orta derjavalardyń beibitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi negizgi úlesi qandai? Qazaqstan bul turǵyda qandai erekshelikter men áleýetke ie? Orta derjavalar arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaitý úshin qandai mehanizmder nemese platformalar qajet?
– Prezident Qazaqstandy «orta deńgeili derjavalar» qataryna jatqyzý arqyly olardyń róliniń artyp kele jatqanyn atap ótti. Mundai baǵa elimizdiń álemdik arenadaǵy yqpalyn kúsheitýge degen umtylysyn ǵana kórsetip qoimai, strategiialyq damý jolyn tańdaýdyń mańyzdylyǵyn da aiǵaqtaidy. Aldymen «orta deńgeili derjava» uǵymynyń mánin túsinip alǵan jón.
Halyqaralyq qatynastardaǵy «orta deńgeili derjava» uǵymy naqty kategoriia emes, ártúrli faktorlardyń qiylysýynan paida bolatyn qubylys retinde qarastyrylady. Bul uǵym «uly derjavalar» men «shaǵyn memleketter» arasyndaǵy aralyq oryndy ielenetin, olardyń jahandyq arenadaǵy rólin materialdyq resýrstar, saiasi minez-qulyq jáne ujymdyq qabyldaýdyń kúrdeli ózara bailanysy anyqtaityn memleketterdi qamtidy. Bul kontseptsiiany túsindirý úshin birneshe tásilder bar.
Birinshi tásil boiynsha, orta deńgeili derjavalardy anyqtaý úshin ekonomikalyq qýat, áskeri áleýet jáne halyq sany siiaqty ólshenetin kórsetkishterge súienedi. Bul turǵyda, orta deńgeili derjavalar halyqaralyq júiedegi basym jáne álsiz aktorlar arasyndaǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etetin aralyq oryndy ielenedi.
Ekinshi tásil orta deńgeili derjavalardyń basty ereksheligin olardyń kópjaqty diplomatiialyq protsesterge qatysýy, janjaldardy retteýdegi deldaldyq qyzmeti jáne adam quqyqtary, turaqty damý, halyqaralyq quqyq siiaqty jahandyq normalardy ilgeriletýimen bailanystyrady. Bul memleketter yntymaqtastyq katalizatorlary retinde áreket etedi, qaqtyǵystan góri ózara árekettesý strategiiasyn qalaidy. Mundai ról resýrstar arqyly emes, álemdik saiasatqa qatysýdyń erekshe stilimen jáne qabyldaý negizinde aiqyndalady.
Úshinshi tásil «orta deńgeili derjava» mártebesin obektivti kórsetkishtermen shekteýge bolmaitynyn atap kórsetedi. Bul mártebe eń aldymen memlekettiń ózin-ózi qabyldaýy men basqa aktorlardyń moiyndaýy arqyly anyqtalady.
Ekonomikalyq turǵydan alǵanda, orta deńgeili derjavalar jahandyq protsesterge qatysýǵa jetkilikti áleýetke ie, biraq olardy basqarýǵa shamasy jetpeidi. Bul elder ártaraptandyrylǵan ekonomikasy, belsendi syrtqy saýdasy jáne sheteldik investitsiialardy tartýǵa qabiletti damyǵan infraqurylymy arqyly erekshelenedi. Bul áleýet olardy jahandyq qundylyq tizbegine integratsiialaýǵa, sondai-aq materialdyq resýrstardyń shekteýligin óteitin ekonomikalyq alianstardy qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan «ortasha derjava» retinde ózindik erekshelikterin tanytyp otyr, bul onyń strategiialyq ornalasýymen jáne ekonomikalyq damýynyń dinamikasymen kórinedi. Halyqaralyq valiýta qorynyń sońǵy málimetteri boiynsha, Qazaqstannyń jalpy ishki ónimi 336 milliard AQSh dollaryn quraidy, bul ony Ortalyq Aziiadaǵy eń iri ekonomikaǵa ainaldyryp, álemdik reitingte 50-shi orynǵa shyǵarady. Bul kórsetkish eldiń óńirlik ekonomikalyq júiedegi mańyzdy rólin aiqyn kórsetedi.
Aita keterligi, Qazaqstan beitaraptyqty jáne beibitsúigish syrtqy saiasat baǵytyn ustanyp, qarýly qaqtyǵystar men memleketaralyq qaishylyqtarǵa aralasýdan bas tartady. Álemniń eki iri derjavasy – Resei men Qytai, iadrolyq qarýy bar jáne iri ekonomikalyq oiynshylar bolyp tabylatyn elder, Qazaqstanmen shekaralas jáne onyń strategiialyq seriktesteri bolyp tabylady. Bul geosaiasi faktor Qazaqstannyń halyqaralyq jáne óńirlik protsesterdegi mańyzdy deldal retindegi bedelin nyǵaitýǵa yqpal etedi.
Sonymen qatar, Qazaqstan Amerika Qurama Shtattary, Germaniia, Frantsiia, Japoniia, Ońtústik Koreia, Birikken Arab Ámirlikteri, Túrkiia siiaqty negizgi álemdik derjavalarmen jáne Eýropalyq Odaq sekildi integratsiialyq qurylymdarmen jan-jaqty jáne tereńdetilgen qarym-qatynastardy qoldaidy. Bul bailanystar múddelerdiń tepe-teńdigin qamtamasyz etip, saýda men investitsiialardan bastap tehnologiialar men mádenietke deiingi ártúrli salalardaǵy kópjaqty yntymaqtastyqqa platforma qalyptastyrady.
Sonymen birge, Qazaqstan Birikken Ulttar Uiymy jáne onyń mamandandyrylǵan mekemeleri, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymy, Dúniejúzilik saýda uiymy, Shanhai yntymaqtastyq uiymy, Aziiadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymy, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy, Islam yntymaqtastyǵy uiymy, Túrki memleketteriniń uiymy jáne Eýraziialyq ekonomikalyq odaq siiaqty kóptegen halyqaralyq jáne óńirlik uiymdardyń belsendi múshesi bolyp tabylady. Bul uiymdarǵa qatysý Qazaqstanǵa el úshin de, tutas óńir úshin de mańyzdy bastamalardy talqylaýǵa jáne júzege asyrýǵa úles qosýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar, Qazaqstan halyqaralyq bastamalardy ilgeriletýde aitarlyqtai tájiribege ie, bul onyń jahandyq saiasattaǵy jaýapty jáne belsendi qatysýshy retindegi rólin kórsetedi.
Eń mańyzdy bastamalardyń biri – Aziiadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńesti shaqyrý. Qazaqstan usynǵan bul platforma aimaqtyq qaýipsizdik pen yntymaqtastyqty nyǵaitýdyń basty mehanizmine ainaldy, saiasi jáne ekonomikalyq júieleri ártúrli elderdi biriktirip otyr.
Siriia qaqtyǵysyn retteýge arnalǵan Astana protsesi de Qazaqstannyń bastamasymen iske asqan mańyzdy diplomatiialyq joba bolyp tabylady. Bul protsess Qazaqstannyń kúrdeli halyqaralyq kelissózderde deldal bola alatyn qabiletin kórsetip, túrli taraptar arasynda dialog úshin qolaily jaǵdai jasady.
Qazaqstannyń innovatsiialyq usynystarynyń biri – Halyqaralyq biologiialyq qaýipsizdik agenttigin qurý ideiasy. Bul bastama biotehnologiialar men epidemiologiialyq qaýip-qaterlerge bailanysty qazirgi zamanǵy syn-tegeýrinder turǵysynda eldiń jahandyq biologiialyq qaýipsizdik máselelerinde jetekshi ról atqarýǵa degen umtylysyn kórsetedi.
Qazaqstan sondai-aq Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin ótkizýdegi eńbegimen tanyldy. Bul forým ártúrli dinder arasynda dialogty damytýǵa jáne jahandyq deńgeide tózimdilik pen ózara túsinistiktiń negizderin nyǵaitýǵa yqpal etedi.
BUU-nyń bitimgerlik operatsiialaryna qatysýy Qazaqstannyń halyqaralyq beibitshilik pen turaqtylyqty qoldaýǵa degen adaldyǵyn dáleldeidi.
Sonymen qatar, Atom energiiasy jónindegi halyqaralyq agenttik (MAGATE) qamqorlyǵymen tómen baiytylǵan ýran bankin qurý bastamasy eldiń iadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy senimdi seriktes retindegi bedelin nyǵaitty.
Odan bólek, BUU-nyń Turaqty damý maqsattary boiynsha óńirlik ortalyǵyn qurý bastamasy da airyqsha mańyzdy. Bul joba Qazaqstannyń jahandyq turaqty damý kún tártibin ilgeriletýde jáne ekologiia, ekonomika men áleýmettik salaǵa qatysty negizgi máselelerdi sheshýde belsendi ról atqarýǵa umtylysyn kórsetedi.
Iri derjavalar men orta derjavalardyń dialogy
– Iri derjavalar arasyndaǵy teketirester jaǵdaiynda orta derjavalar qandai ról atqara alady? Olardyń yqpaly artýy múmkin be? Qazaqstannyń iri derjavalarmen syndarly dialog júrgizý tájiribesi qanshalyqty tiimdi dep sanaisyz?
– Ortasha derjavalar álemdik saiasi júiede erekshe oryn alady, daǵdarysty basqarý men diplomatiiada balama tásilderdi usynady. Olardyń qundylyǵy – beitarap oiynshy retindegi qabiletinde, iaǵni ózara kelisimge kelý úshin bailanys ornatýdaǵy dáneker rólin atqara alýynda. Geosaiasi ambitsiialarynyń saldarynan qaqtyǵystarǵa jii aralasatyn uly derjavalarǵa qaraǵanda, ortasha derjavalar ikemdiligimen jáne ideologiialyq júktemeniń azdyǵymen erekshelenedi.
Tarih boiynda olardyń róli kóbinese kelissózderge qolaily jaǵdai jasaý jáne qaqtyǵystardy sheshýge konstrýktivti atmosfera qalyptastyrý boldy. Mysaly, qyrǵi-qabaq soǵys kezinde Finliandiia NATO men Varshava kelisimi bloktary arasynda sheber teńgerim saqtady. Ol tek blokaralyq qaqtyǵystardan aýlaq bolýmen shektelmei, óz saiasi beitaraptylyǵyn diplomatiialyq kezdesýler ótkizý alańdaryn usyný arqyly halyqaralyq shielenisti tómendetýge paidalanǵan.
Qazaqstan da ártúrli múddeler arasyndaǵy teńgerimdi tabýda, sondai-aq qarama-qaishy taraptardy óz aýmaǵynda kelisimge kelý úshin jinaýda óziniń qabilettiligin tabysty kórsetti.
BUU men Qazaqstannyń áriptestigi
– Prezidenttiń halyqaralyq arenada kótergen bastamalary (mysaly, iadrolyq qarýsyzdaný, aimaqtyq integratsiia, dinaralyq dialog) BUU deńgeiinde qandai nátijelerge jetýi múmkin? Qazaqstannyń BUU múshe retindegi belsendiligi eldiń halyqaralyq arenadaǵy bedelin nyǵaitýǵa qalai yqpal etedi? Orta derjavalar men BUU arasyndaǵy áriptestik qandai jańa múmkindikter usynady?
– Memleket basshysynyń halyqaralyq arenadaǵy bastamalary, ásirese Birikken Ulttar Uiymy aiasyndaǵy qyzmeti, Qazaqstannyń ortasha derjava retindegi erekshe múmkindikterin jahandyq maqsattarǵa jetý úshin qalai paidalanýǵa bolatynyn kórsetetin jarqyn mysal bolyp tabylady. Qazaqstannyń syrtqy saiasatynyń negizgi baǵyttaryn eskere otyryp, bul bastamalardy taldaý elimizdiń álemdik saiasatqa yqpaly óziniń geografiialyq shekarasynan áldeqaida asyp túsetinin ańǵartady.
Birinshiden, iadrolyq qarýsyzdaný máselesi Qazaqstan úshin basym baǵyttardyń biri bolyp tabylady, jáne bul taqyrypty biz BUU deńgeiinde belsendi túrde alǵa tartyp kelemiz. Mysal retinde elimiz aýmaǵynda tómen baiytylǵan ýrannyń halyqaralyq bankin qurý bastamasyn aitýǵa bolady.
Ekinshiden, Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy memleketaralyq yntymaqtastyqty nyǵaitý maqsatynda BUU-nyń múmkindikterin paidalana otyryp, aimaqtyq integratsiiany damytý baǵytynda belsendi jumys isteýde. Negizgi kúsh-jiger ekonomika men sý resýrstary salasyna baǵyttalǵan. Amýdariia men Syrdariia ózenderiniń aimaq úshin strategiialyq mańyzdylyǵyn eskere otyryp, bul sý resýrstaryn birlesip basqarý turaqtylyqty nyǵaitý jáne qaqtyǵystardy boldyrmaýdyń negizi bola alady. Mundai jobalar aimaqtyq yntymaqtastyqtyń turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýdegi qýatty quralǵa ainalatynyn kórsetedi.
Úshinshi baǵyt – Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeide belsendi qoldap otyrǵan konfessiiaaralyq dialogqa bailanysty. Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń Astanada ótetin sezi toleranttylyqty nyǵaitý, ekstremizmmen kúresý jáne ártúrli mádenietterdiń ókilderi arasyndaǵy ózara túsinistikti arttyrý máselelerin talqylaýǵa arnalǵan biregei alań bolyp tabylady. Bul bastamalar BUU-nyń zorlyq-zombylyq pen radikaldanýdyń aldyn alý jónindegi jalpy kúsh-jigerimen sáikes keledi jáne dinaralyq qaqtyǵystardyń ósýi jaǵdaiynda erekshe mańyzǵa ie.
Sonymen qatar, Qazaqstannyń BUU-nyń bitimgershilik missiialaryndaǵy mańyzdy rólin erekshe atap ótý qajet. Bizdiń elimizdiń Livandaǵy UNIFIL siiaqty operatsiialarǵa qatysýy qaqtyǵystardy beibit jolmen retteýdiń belsendi jaqtaýshysy retindegi bedelin arttyrýǵa yqpal etedi. Bul sondai-aq ortasha derjavalardyń ǵalamdyq beibitshilikti qoldaýǵa aitarlyqtai úles qosa alatynyn kórsetedi.
Sonymen birge, Siriiadaǵy beibitshilik protsesindegi Qazaqstannyń tájiribesi, onda Astana kelissózder júrgizý alańy retinde áreket etti, bizdiń kelissózderge arnalǵan beitarap platforma retinde áleýetimizdi taǵy da aiqyn dáleldeidi.
Qazaqstannyń kópvektorly saiasaty
– Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasaty BUU maqsattaryna qanshalyqty sáikes keledi? Bul saiasat Qazaqstandy orta derjava retinde nyǵaita ala ma?
– Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasaty halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa baǵyttalǵan strategiialyq tásildiń jarqyn úlgisi bolyp tabylady, ol BUU-nyń maqsattary men mindetterine tolyq sáikes keledi. Bul tásil elimizdiń jahandyq júiege úilesimdi integratsiialanýyna ǵana emes, sonymen qatar ony damytýǵa belsendi túrde yqpal etýine, túrli kúsh ortalyqtary arasyndaǵy bailanystyrýshy býyn rólin atqarýyna múmkindik beredi.
Qazaqstannyń kópvektorly saiasaty seriktestik qarym-qatynastardyń keń aýqymynda kórinis tabady, olardyń árqaisysy halyqaralyq qaýymdastyqtyń asa mańyzdy maqsattaryna qol jetkizýge qyzmet etedi. Mysaly, «Bir beldeý, bir jol» bastamasy aiasyndaǵy Qytaimen yntymaqtastyq aimaqtyń kólik jáne logistikalyq infraqurylymyn damytýdy qamtamasyz etip qana qoimai, ekonomikalyq ósýdiń jańa kókjiekterin ashady.
Bul yntymaqtastyq ekologiialyq turaqtylyqqa baǵyttalǵan, Batys elderi qoldap otyrǵan bastamalarmen úilesimdi túrde sabaqtasady. Mundai tásil BUU-nyń Turaqty damý maqsattaryna arnalǵan kún tártibinde jariialanǵan jahandyq seriktestik qaǵidasynyń júzege asyrylýyn aiqyn kórsetedi.
Qazaqstan saiasatynyń mańyzdy aspektileriniń biri – aimaqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi úlesimiz. Aýǵanstandaǵy qaqtyǵystardy retteý jónindegi aimaqtyq platformalar arqyly kórsetilip otyrǵan belsendi qoldaý Ortalyq Aziiadaǵy qaýipsizdikke yqpal etip qana qoimai, qaqtyǵystardyń aldyn alýdyń álemdik júiesine de mańyzdy úles qosady.
Qazaqstan turaqsyz aimaqtardaǵy beibitshilikti saqtaý maqsatynda BUU-nyń bitimgershilik kúsh-jigerine eleýli úles qosyp, konstrýktivti araǵaiynshy rólin atqarady.
Aita ketý kerek, Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasaty elge birde-bir derjavaǵa nemese elder tobyna táýeldi bolmaýǵa múmkindik beredi. Bul negizgi jahandyq jáne aimaqtyq kúsh ortalyqtarymen úilesimdi qarym-qatynastar arqasynda júzege asyrylady.
Qazaqstannyń kópvektorly saiasatynyń osyndai quramdas bólikteri onyń senimdi jáne beitarap deldal retindegi halyqaralyq bedelin nyǵaitý úshin berik negiz qalaidy. Eldiń ártúrli seriktestermen tabysty yntymaqtastyq jasap, sonymen birge óz ulttyq múddelerin qorǵaý qabileti jahandyq arenadaǵy strategiialyq ikemdiligi men kemeldigin kórsetedi. Qazaqstan ortasha derjava retinde tek halyqaralyq oqiǵalardyń yqpalynda qalmai, olarda belsendi túrde qatysa otyryp, beibitshilik, turaqty damý jáne halyqaralyq yntymaqtastyq isine qomaqty úles qosa alatynyn dáleldeidi.
– Suqbatyńyzǵa raqmet!
Suhbattasqan Janna JOMART
