«Biz qazir juqpaly aýrýǵa shaldyqqan adammen bir bólmede maskasyz otyrmyz» deidi ekonomist Álihan Qanapiia.
Kimdi, neni meńzep otyrǵanyn birden bildik. «Nege solai?» baǵdarlamasyna qatysqan qarjygerdyń oi-pikirin yqshamdap usynyp otyrmyz.
Teńge nege quldyrady?
Shirek ǵasyr ótti. Teńge táýelsizdik ala almady sol kúii. Táýeldilikten aryla almady. Taǵdyry munai men rýbl baǵamyna bailanǵan qairan tól teńge...
Munaidyń baǵasy ósti. Byltyr 50 edi, biyl 65 dollar boldy. Budan teńgeniń jaǵdaiy jaqsarǵany shamaly, biraq.
Bul qalai? Bilik ne dep edi? «Teńgeniń quldyraýy munai baǵasyna bailanysty bolyp turǵan-ai...» dep tyrnaq tistegen bilik byltyrlary. Jalǵan aitypty. Ótirik soǵypty.
Al rýbl she? Joq, ol endi ońalmaidy. Aiyqpas aýrýǵa shaldyqqan. AQSh pen Batystyń sanktsiiasy sansyratyp ketti Resei valiýtasyn. Eń qaýiptisi, biz qazir juqpaly aýrýǵa shaldyqqan adammen bir bólmede maskasyz otyrmyz. Irgemizdi aýlaq salýdyń ornyna derti kún ótken saiyn dendep bara jatqan álgi atamnyń qoltyǵyna tyǵylýdamyz. Óletin bala molaǵa qarai júgirýshi edi...
Rýbl yńyransa, teńgeniń táltirektep ketetini sondyqtan. Kúni keshe Resei valiýtasy 5 paiyzǵa quldyrady. Sazaiyn olar tartty, salqynyn biz sezdik.
Teńgeniń qazirgi baǵamy ádil emes bile bilseńiz. Ári ketse 250-270-tiń shamasynda turaqtaǵany jón edi áýel bastan.
Dollarǵa shaqqandaǵy qazirgi quny 320-330 teńge. Bul baǵamdy da turaqty dei almaimyz. Erteńge senim joq óitkeni. Taǵy da syrtqy faktor sebep oǵan.
Munai baǵasynyń ósýi teńgeniń nyǵaiýyna yqpal etpesine kóz jetti.
Dál qazir teńgeniń quldyraýyna, qunsyzdaýyna áser etip otyrǵan birden-bir sebep ol – saiasi faktor. Resei. Resei rýbli.
Qazirgi Resei jarty álemmen araz. Bul arazdyq birazǵa sozylatyn túri bar. Reseige salynǵan sanktsiia kúnderdiń kúni rýbldiń túbine jetip tynady. Mundai jaǵdaida teńgeniń taǵdyry ne bolatynyn elestetýdiń ózi qorqynyshty.
Pýtin
Kreml aldaǵy ýaqytta qazirgi saiasatyn ózgertpese, Pýtin qazirgi maqsat-muratynan birjolata bas tartpasa Batystyń Kremlge salǵan sanktsiialary erteńgi kúni Reseidiń odaqtastaryna da taralýy múmkin.
Batys álemi shydamdylyq tanytyp otyr ázirge. Ázirge ǵana. Munda bir jaǵynan bizdiń diplomatiianyń da úlesi bar. Jyl basynda Nazarbaev AQSh-qa bardy. Tramppen kezdesti. Eki eldiń arasyndaǵy áriptestikke qan júgirtetin birqatar qujattarǵa qol qoidy. Birikken jobalardy júzege asyrýǵa ýaǵdalasty.
Nazarbaevtyń tókken teri bekerge ketýi múmkin. Kreml qazirgi baǵytynan bas tartpasa kúnderdiń kúninde sanktsiia daýyly bizge de jetedi.
Munyń aldyn-alýdyń amaly bar ma? Bar. Ulttyq deńgeidegi saiasi-ekonomikalyq salalardy túgel qamtityn joba qajet. Talap kerek. Tabandylyq kerek.
Bul baǵdarlamada: «Eger Reseige baǵyttalǵan sanktsiialar aldaǵy ýaqytta kúsheie túser bolsa, Qazaqstan Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtan ýaqytsha (bálkim birjolata) shyǵady» degen talapty taiǵa tańbai basqandai jazýymyz qajet.
Ashyǵyn aitqanda, ózimizdi, óz múddemizdi, óz jaǵdaiymyzdy oilaityn kez keldi. Baiaǵyda kelgen. Quqymyz da, qaqymyz da bar.
Qazaqstan kimge ne jazdy, ainalyp kelgende? Kimniń aldynda aiypty, kimniń aldynda jazyqty boldy? Qaidan qatelesti? Neden súrindi? Qazaqstan Ýkrainamen arazdasty ma? Joq, Qyrymdy basyp aldy ma? Bolmasa Siriiany bombylady ma? Joq, árine.
Eki ottyń ortasynda qaldyq opyq jep.
Al Reseige janymyz ashymai-aq qoisyn. Resei óz qatelikteriniń sazaiyn tartyp jatyr. Ol buǵan laiyqty. Sanktsiianyń kókesi áli alda...
Sezip turǵan shyǵarsyz. Alapattan aman qalǵymyz kelse, qazirden qamdaný qajet. Keshiksek, keshiktik. Resei siiaqty erteńnen úmiti joq elge ainalamyz.
Daǵdarysqa daiynbyz ba?
Másele sonda. Daǵdarysqa daiynbyz ba? El basqaryp otyrǵandarda osy daǵdarystan alyp shyǵatyn daiyn joba-jospar bar ma? Bilmeimin. Estigem joq. Joq shyǵar, qudai biledi.
Bizdiń bilik aýrýdyń aldyn almaidy, asqyndyryp jiberedi. Bul durys emes. Batys pen Reseidiń arasyndaǵy aiqastyń aýanyna qarasaq erteńgi kúni sanktsiialar bizge de jetedi. Biz soǵan daiynbyz ba? Bilik qandai qareket qylyp jatyr?
Bilmeimiz. Úkimettiń, biliktiń ne bilgenin baryn bilmeimiz. Biznes ókilderi, buqara da habarsyz.
Bizdiń bilik
Moiyndamaidy. Bilik Qazaqstannyń Eýraziialyq odaqqa qosylǵanyn táýelsiz eldiń tarihyndaǵy eń úlken qatelik, eń úlken tragediia bolǵanyn moiyndaǵysy joq. Biledi. Túsinedi. Kórip otyr. Biraq, báribir de moiyndamaidy.
Moiyndasa qarabet bolady, onsyz da halyqqa qaraityn bet joq. Bizdiń biliktiń bolmysy sondai – halyqtyń aldynda eshqashan eshnársege jaýap bermeidi.
Odaqtan opa tappasymyz áýel bastan belgili boldy ǵoi. Qaitalaýdyń qajeti joq shyǵar.
Resei bizge qarsy jumys istep otyr. Bizdiń naryqqa qarsy.
Bul odaqqa múshe memlekettiń quqyǵy da teń bolýy kerek edi. Resei ony da buzdy.
Aitalyq, bizde «Astana motors» bar. Ájeptáýir kompaniia. Smaǵulov júk kólikterin Reseige shyǵarǵysy kelgen. Kirgizbedi. Syltaý aitty, sebep shyǵardy. Olar bizge bárin satqysy keledi, untaq sútinen bastap saýdyraǵan Ladasyna deiin kirgizgisi bar.
Másele, Reseidi jamandaýda jatqan joq. Bul kez-kelgen úlken ekonomikanyń ózinen kishi ekonomikaǵa kórsetetin álimjettigi.
Aityp otyrmyn ǵoi qazaq biligine qazaq azamattarynyń jaǵdaiyn oilaityn, qazaq kásipkerleriniń soiylyn soǵatyn kez keldi. Baiaǵyda kelgen.
Bilik bizdiń tyńdamaidy ǵoi, biraq. Bizdiń biliktiń bolmysy sondai – halyqtyń aldynda eshqashan eshnársege jaýap bermeidi.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
