Óz aldymyzǵa jeke memleket bolyp, azattyq alyp, táýelsiz el bolǵanymyzǵa biyl 30 jyl. Alaida qazirgi kezde jahandaný áleminde is júzinde, shyn máninde táýelsiz memleketter qalmady. Barlyǵy bir-birine táýeldi. Keibireýleri kóp, al keibireýleri az.
Ár túrli salalarda, sonyń ishinde ekonomikada óziniń táýelsizdiginen bólshektep aiyrylǵan kóptegen elderdiń qatarynda bolýy Qazaqstannyń osy jaǵdaidaǵy ózekti máselesi.
Nátijesinde Qazaqstan sonaý 90 jyldary ýáde etilgendei Aziianyń jańa jolbarysy emes, qaǵaz júzindegi jolbarys boldy.
Elde orta tapqa qaraǵanda kedei tap ókilderi kóp. Biz 30 jylda tek shikizat ekonomikasyn qurdyq. Djon Rokfellerdiń «Álemdegi eń jaqsy biznes – jaqsy basqarylatyn munai kompaniiasy.
Ekinshi orynda -nashar basqarylatyn munai kompaniiasy», - degen sózderi arnaiy Qazaqstan úshin aitylǵandai.
Odan da soraqysy – qymbat baǵalanatyn shikizat bolǵan jaǵdaida basshylyqtyń biliktiligi mańyzdy emes bolýy.
Tek qaǵaz úiindisin týdyrǵan eldiń damýyna baǵyttalǵan aiaqtalmaǵan kóptegen baǵdarlamalar, týystyq ekonomika jaǵdaiyndaǵy básekeniń joqtyǵy, tiimsiz biýrokratiialyq apparattyń adal kásipker men óndirýshiniń ornyna basty oiynshy bolýy, ýaqyt pen resýrstardy qurtqan korrýptsiia, el ekonomikasynyń damýyna kedergi keltirdi.
30 jyl ótse de biz bolashaqtaǵy kún astyndaǵy oryn úshin talasqa daiyn emespiz, sol sebepti bizdiń ekonomika iri jáne tabysty ekonomikaly elderdiń tek qosymshasyna ainalý qaýpi bar.
Al mundai jaǵdai árqashanda bolashaq úshin qaýipti.
Óitkeni, biz ótken 30 jylda ýaqytty, múmkindikti, elge degen halyqtyń senimin de joǵaltsaq, aldaǵy 30 jylda eldiń ózinen aiyrylyp qalýymyz múmkin.
Ejelgi grek tarihshysy Polibii bolashaq árqashan qazirgiden jaqsyraq bolyp kórinedi dep sengen. Biraq bizde bolashaq, kerisinshe, qazaqstandyqtardy balalaryn ne kútip tur dep alańdaýmen ómir súrýde.
Olar qai elde ómir súrýge májbúr bolady jáne ómirdiń ártúrli salalarynda qandai qiyndyqtarǵa tap bolady?
Bul alańdaýshylyq qazirdiń ózinde kóptegen bilimdi, kreativti jáne qabiletti jastardyń Qazaqstanda bolashaǵyn kórmei, shet el asyp, ózderiniń «básekege qabilettiligin» basqa saiasi jáne basqa salalarda qoldanýǵa týra kelýde. Al aqyldy adamsyz kez kelgen eldiń bolashaǵy bolmaidy.
Ekonomist Rahymbek Ábdirahmanovtyń aitýynsha, biz qazirdiń ózinde bilimdi jandardyń basqa memleket qonys aýdarýynan 50 milliard dollardan astam qarjyny joǵalttyq.
30 jyl - qai jerge kelgenimizdi jáne bizdi ne kútip turǵanyn túsiný úshin ótkenge entýziazmsyz kóz tastaýǵa jaqsy sebep.
Belgili qazaqstandyq ekonomist Almas Chýkinniń aitýynsha, 2030 jyly munai dáýiri sharyqtaý shegine jetip, 2040-2050 jyldary suranys tómendeidi.
Sonymen qatar, Daniia úkimeti 2030 jylǵa qarai ishten janatyn qozǵaltqyshtarǵa tyiym salatynyn jáne Eýropany 2050 jylǵa qarai álemdegi birinshi klimattyq beitarap kontinentke ainaldyrýǵa EO-nyń basqa elderin yntalandyrýda. Bul bastamany EO-nyń basqa 10 eli qoldady.
Bizdiń qazirgi shikizattyq mártebe – erte me, kesh pe aiaqtalatyn tranzittik kezeń.
Sonda Qazaqstanǵa eki jol ǵana qalady. Biri - «Kavkaz tutqyny» filmindegidei: ne bizdi AHAJ-ǵa aparyp, sosyn innovatsiialyq damý toiynda serýendeimiz, nemese bizdi prokýrorǵa, sodan keiin sotqa aparady, elimizdiń enshisine eshkimge kerek emes, janarmai quiý beketi retinde ekonomikalyq ómirden shetkeri qalý jazylmaq.
Innovatsiialyq damýǵa eliktep oiyn oinap júrgende ýaqytty qur beker joǵaltamyz. Biz munai burǵylaý qondyrǵylaryn ainalyp júrgende, basqa elder tórtinshi ónerkásiptik revoliýtsiiany júzege asyrýda, al biz onyń ónimderin tek importtaityn bolamyz.
Mysaly, jaqynda britandyq Orca Computing kompaniiasy álemdegi eń kishkentai kvanttyq kompiýterlerdiń birin jasaǵanyn habarlady. Sonymen birge bul kompaniia Ulybritaniiany kvanttyq kompiýterlerdi jasaýda álemdik kóshbasshy etý maqsatyn jariialaǵan, jáne úkimetten de qarjylai qoldaýǵa ie boldy.
Bir ázilge súiensek, bizdiń elde baiaǵy nanotehnologiianyń ornyna sybailas nanotehnologiia kóbirek tanymal.
Rasynda da, bir kezderi bizdiń alaiaqtar da Qazaqstandy, qazaqstandyq planshetterdi shyǵaratyn, onyń ishinde eksporttaityn elderdiń birine ainaldyrǵysy kelgen. Biraq bári ádettegidei aiaqtaldy. Prezidenttiń qatysýymen ashylǵan zavod jalǵan bolyp shyqty, kásiporyn basshylyǵyna qatysty qylmystyq is qozǵaldy, al biraz ýaqyttan keiin osy zavod negizinde plastik paketterin shyǵarýdy uiǵardy. Shamasy, bizdiń tehnologiialyq biigimiz osy shyǵar.
Qazaqstanǵa básekege qabiletti intellektýaldy, saiasi jáne ekonomikalyq orta aýadai qajet. Biraq bilimdi jandarǵa eshqandai kedergiler bolmaýy kerek.
Aitpaqshy, keibir sarapshylar memlekette aqyldy ári bilimdi adamdardyń shynymen baǵalanatynyn kórsetetin kórsetkishterdiń biri memlekettiń innovatsiialyq jáne tehnologiialyq damý deńgeiin kórsetetin patenttik statistika dep sanaidy.
Al ǵylymi-tehnikalyq patentterdiń sany boiynsha Qazaqstan kóptegen elderden áldeqaida artta qaldy.
Biraq álemde kóshbasshy memleket ainalǵan memleketterdiń mysaly jeterlik Japoniia, Pak Chon Hi tusyndaǵy Ońtústik Koreia, Li Kýan Iu dáýirindegi Sin gapýr, Taivan jáne basqa da aziialyq jolbarystar.
Al mundai jetistikke jetýdegi basty faktorlardyń biri – eldiń ulttyq jańǵyrýyn jeke múddelerinen joǵary qoiǵan memleket qairatkerleriniń bilik basynda bolýy edi.
Al bizge bilik basyndaǵylar óz bolashaǵyn, balalary men nemereleriniń bolashaǵyn baqýatty, jańa tehnologiiany igergen Qazaqstanmen bailanystyrǵanda ǵana múmkin bolatynyn naqty túsinetin jańa basqarý stili qajet. Aitpaqshy, keibir ekonomister Taivandy ekonomikalyq damýdyń sátti úlgileriniń biri dep sanaidy, ol ártúrli jobalarǵa shashyrap qalmai, negizgileriniń birine shoǵyrlanýdy jón kórdi.
Atap aitqanda, kompiýterlik chipterdi óndirýde, álemdik óndirýshilerdiń birine ainalýy edi.
Al jahandyq ekonomika turǵysynan Qazaqstan aýyl sharýashylyǵyn nemese munai-himiia salasyn damytýmen qatar innovatsiialyq tehnologiialar men startaptardy qoldaýdyń balamaly energiia kózderin ázirleý jáne synaý jáne energiiany únemdeý salasyndaǵy mańyzdy orynǵa ie bola alady.
Tehnologiialardy engize otyryp, osylaisha jańartylatyn energiia kózderin damytýda Kremnii alqabynyń analogyna ainalýǵa bolar. Jáne jasaǵan dúnielerdi eksporttaý jáne osy segmentte ǵylymi-tehnikalyq patentter sanyn arttyrýǵa múmkindik týar edi.
Bul jerde Pinemelon.com basqarýshy direktory jáne nFactorial mektebiniń negizin qalaýshy Arman Súleimenovpen kelise alamyz, ol kelesi trillion dollarlyq kompaniia (Apple-dan keiin) klimattyń ózgerýine beiimdelýge kómektesetin innovatsiialyq ónimderdi óndirýshi bolady dep sanaidy.
Biraq eger Qazaqstan bul syn-qaterlerge beiimdele almasa, onda bul klimattyq ózgerister kedeiliktiń artýyna, azyq-túlik qaýipsizdigine, densaýlyq saqtaý salasyna qaýip tóndiredi, jańa aýrýlardyń paida bolýyna ákeledi, kóshi-qon aǵyndaryna áser etedi, ekologiialyq bosqyndar sanyn kóbeitedi jáne básekelestikti kúsheitedi, sý resýrstary úshin báseke paida bolady.
Munyń bári birigip eldegi saiasi jáne ekonomikalyq turaqtylyqqa nuqsan keltiredi.
