Sózdik qorymyz teledidardaǵy sózdermen tolyǵýda
Alaida, ondai deńgeige jetý kóptegen faktorlarǵa: efir aýqymyna, saiasi úrdisterge, ulttyq minezge, ideialar men qarajatqa táýeldi. Eń bastysy, til tazalyǵyna tireledi.
Otandyq arnalarda telejýrnalisterdiń basym kópshiligi jýrnalist emes, ánshiler, kásibi akterler men asaba akterler.
Teledidar habarlarynyń sapasy bólek jyr. Búgingi TD júrgizýshilerdiń til shorqaqtyǵy ózekti másele kúiinde tur.
Teledidar tili qalai sóilese, biz solai qabyldaimyz. Sózdik qorymyz teledidarda aitylǵan sózdermen tolyǵady. Teledidar arqyly biz halqymyzdy, otanymyzdy tanimyz, dos pen dushpanǵa tanytamyz. Kórermen teledidar habarlarynyń tiliniń jutańdyǵyna narazy.
Onyń birneshe sebep-saldary bar.
Birinshiden – ana tilindegi sózdiń tól maǵynasyn durys ajyrata almaý, túsinbeý. Ekinshiden – sóilemdi durys qurai almaý. Úshinshiden – sózderdi durys aitpaý, úndestik zańyn eskermeý.
Ánshiler ana tilimizdi tabanǵa salyp taptaýda
TD tilinde aýyzsha aitylǵan sózdiń áýezdiligi men dybystalǵan cózdiń qulaqqa jaǵymdy estilýi asa mańyzdy. Sebebi, biz aqparatty kórý, estý arqyly qabyldaimyz. Sondyqtan, TD tiliniń dybystalýyna basqa aqparat quraldaryna qaraǵanda airyqsha talap qoiylady. Otandyq arnalarda telejúrgizýshiler «aqtyq» sózin jii qoldanady. Mysaly, shoý baǵdarlamalardyń úzdigi ári biregeii, «MýzART LIVE» megajobasynyń júrgizýshileri «MýzART LIVE» jobasynda árdaiym «aqtyq márege jetti» degen sózdi jii qoldandy. Bulai aitý durys emes. «WikiBilim» qoǵamdaq qory jinaqtaǵan «Qazaq tiliniń ámbebap sózdiginde» «aqtyq» sózine «eń sońǵy», «aqyrǵy» degen túsinik berilgen. Mysaly: «Meniń saǵan aqtyq aitar aqylym mynaý: osy ózimizdiń elden shamań kelse, Alysqa ket. Meniń aqtyq aqylym osy, Buqarbai» (M.Jumabaev, Shyǵarmalary).
Munda Buqarbaiǵa aitylǵan eń sońǵy sóz «aqtyq sóz» dep qoldanylǵan. «Aqtyq dem», «aqtyq sapar» dep te qoldanylady. Iá, qulaǵymyzǵa túrpidei tietin «aqtyq» sóziniń máni osyndai.
Aýdarmalar ne deidi?
Kelesi másele, telejúrgizýshilerdiń orys tilinen týra aýdarmalar toptamasyn aitar edik. Mysaly, júrgizýshiler «nazarlaryńyzǵa raqmet!» deidi. Orystar «Spasibo za vnimanie!» deidi ǵoi. Olar nazar aýdarǵandarǵa raqmet aitady. Bul – týra aýdarma. «Nazar» degen kim, álde ne, jandy zat pa, jansyz ba? «Nazar» – abstrakt uǵym. Sondyqtan, «nazarǵa» qalai alǵys aitasyzdar. Ana tilde «nazar qoiyp tyńdaǵandaryńyzǵa», «nazar salǵandaryńyzǵa» raqmet!» dep aitqan jón bolar. Sebebi, «...qoiyp tyńdaǵandaryńyzǵa», «...salǵandaryńyzǵa» júrektiń rizalyǵyn bildiretin sózdi qosasyz.
Ekranda kóp aitylatyn «merekeńizben!», «týǵan kúnińizben!» degen sózderdi alaiyq. Bul – orys tilinen tikelei aýdarylǵan sóz. Lingvist ǵalymdar qateliktiń bul formasyn «kalka» deidi. Kalka ol tildiń ajaryn buzady, boiaýyn battastyryp jiberedi. Mysaly, «naýryz qutty bolsyn!», «kólik qutty bolsyn!» degendei tilek nietinde bolsa qulaqqa jaǵymdy estiledi. Sol siiaqty «kezdeskenshe», «júzdeskenshe» aýdarmalarynyń birine «kún jaqsy» degen sózdi qossaq qana, «kezdeskenshe kún jaqsy» bolyp, ana tildiń sóilem quraý erejesine dóp keledi.
Sondai-aq, telejúrgizýshiler «Almatyda búgin qar jaýady dep kútilýde» deidi. Durysy – «meteorologiialyq ortalyq Almatyda búgin qar jaýady dep boljaidy», «meteorologiialyq ortalyqtyń málimetterine qaraǵanda, Almatyda búgin qar jaýady», «Almatyda búgin qar jaýýy yqtimal» deidi tilshi ǵalymdar.
Mátin qansha keremet bolsa da, dybystardyń burmalanýy, ekpinniń durys qoiylmaýy, sózderdiń durys dybystalmaýy tyńdaýshynyń qabyldaýyna kedergi jasaidy. Bul – naǵyz orfoepiia zańdary men erejeleri qoldanylatyn sala. Orfoepiia, ádette, jazba tilinde kórinbeitin aýyzeki tildiń erekshe qubylystaryn norma retinde zerdeleidi jáne anyqtaidy.
Ózekti máselelerdiń biri qazaq tilindegi termin sózderdiń bir arnaǵa túspeýi de kedergi bolyp otyr. Bul jýrnalistiń qateligi emes. Mysaly, artist sóziniń shyqqan tórkini – frantsýzdyń «artiste» sózi. Muny biz ártis dep ózgerttik. Bul durys pa? Sóileý tiliniń bilgiri, Qazaqstannyń halyq artisi Tuńǵyshbai Jamanqulov «Jas qazaq» basylymyna bergen suhbatynda: «Ártis» dep aýdarý – birinshiden, bilimsizdik, ekinshiden, grammatikalyq qate. Sebebi, grammatika zańdylyqtarynda qazaqtyń kesteli sózi estilýi boiynsha jazylmaidy. Myrqymbailyqqa boi beretin bolsaq, bizdi eshkim syilamaityn bolady», – dep túiindedi. Kóptegen termin sózderdiń qazaqsha balamasy joq, qazaqy nusqasy da dál tabylmaǵan. Shyndyǵynda, tildi álemdik mádeniettiń deńgeiimen saralap, salystyryp otyrmasaq, «Myrqymbailyq» kúide qala beretinimiz ras.
Janar Aijanova tálpish qatyndardy shynaiy somdaidy
Árdaiym jas telejýrnalistiń atyna taǵylatyn syndar ádiletsiz, orynsyz aitylady. Memlekettik arnalarda, qatardaǵy tilshiniń tóbesinen qaraityn direktor, olardyń orynbasarlary, bas prodiýser, prodiýser, bas redaktor, shef-redaktorlary barshylyq kórinedi. Otyratyndardyń júgiretinderge ustazdyq qamqorlyq kórsetýge qulaqqa qonar sóz aitýǵa qaýqary bar ma? Biz ekrannan kórip estitinimiz qatardaǵy tilshiniń jazǵany, kórgeni, túsirgen kórinisteri. TD ujymdyq eńbek, biraq, jazatyn jýrnalistiń eńbegi bárinen joǵary turatyny daýsyz, jazý – qiiamet jumys.
Telejúrgizýshilerdiń sóileý tilinde asa mán bermeitin qatelikteriniń biri – lingvistikalyq qaýipti sózder. Búgingi tańda BAQ quraldaryna taǵylatyn aiyptyń 70 paiyzy jekelegen azamattardyń atyna nuqsan keletin sózdermen bailanysty. Sóileý maǵynasyna qarai lingvistikalyq qaýipti sózderge: opasyz, ekijúzdi, jeksuryn, jezókshe, ury, alaiaq, zorlaý, azaptaý, urlaý, jemqor, jylpos, satqyn syndy sózder jatady. (QR buqaralyq aqparat quraldary týraly zańy, QR-nyń azamattyq kodeksi, QR qylmystyq kodeksi). Bul sózder ádebi normada bolǵanymen, resmi jaǵdaida aitylmaýy tiis. Eger jýrnalist osy sózderdi dálelsiz, orynsyz qoldansa zań aldynda jaýapqa tartylady. Bul jala jabý men ar-ojdanǵa nuqsan keltirý bolyp esepteledi. Telearnalar tilinde jii aitylatyn «qundyz jaǵaly ulyqtar», «aq jaǵaly», «qaragózder» sózderi lingvistikalyq turǵydan qaýipti bolmaǵanymen, adamnyń kózine, jaǵasyna qarap ataý mádeniettilik belgisi emes.
«Qazaqstan» ulttyq arnasynda taǵy dúrbeleń...
Otandyq arnalar týraly aitqanda aldymen búkil arnalar baýyrynan órbigen «Qazaqstan» ulttyq arnasyna qarailaidy. Úlgi tutady. Biraq, búgingi tańda úlken arnada júrip jatqan reformalar alańdatady. «Qazaqstan» arnasynyń basshylary taǵy aýysty. Jańa jyldan beri ulttyq arna ekrany synaq alańyna ainaldy. Birneshe tanys, beitanys telejúrgizýshiler shyǵyp jalt etip, joq boldy. Bul tájiribeler adami, kásiptik, áriptestik, jýrnalistik ádepke jata ma? Bul qalai? Ujymdaǵy qyzmetkerler baǵdarlamalardyń sapasynan góri «erteńgi kúnim ne bolady?» dep ýaiym jeitini aian. Jumyssyz qalǵandar qaitpek?
1994 jyldan beri talai alasapyrandy basynan ótkizip kele jatqan eldiń basty arnasy, qazaq televiziiasynyń murageri «Qazaqstan» ulttyq arnasynda taǵy basshy aýysty. Jańa basshy ózine qolaily adamdardy qyzmetke shaqyrady. Ras, bul – zańdylyq. Oǵan eshkimniń talasy joq. Biraq, shyn máninde jańa basshy «jerge qaratpaityn» shynaiy kásibi mamandardy tańdai ma? Arna júzden-júirik talanttardy iriktep, olarǵa investitsiia salý múmkindigin qarastyra ala ma? Otandyq teleóndiristiń deńgeii men dárejesin, baǵasyn ólsheitin qural bar ma? Qazaq teledidarynyń dástúrli telemektebin qaita jańǵyrta ala ma? Televiziialyq marketing qyzmeti qandai dárejede?
Arnada telejúrgizýshiler nege ózgere beredi? Aptanyń mańyzdy oqiǵalaryn saraptaityn «Apta kz» aptalyq sholýdyń júrgizýshileri nege jii aýysady? Júrgizýshiler aýysqan saiyn olar jasara beredi. Álemniń alpaýyt telearnalary eli úshin asa mańyzdy saiasi saraptamalar men tok-shoýlardy júrgizýdi «jigit aǵasy» jastaǵy, sheshendik ónerdi meńgergen kásibi ákki bilgirlerge tapsyrady. Olar biliktiń olqylyqtary men álemdegi saiasattyń baǵytyn túbegeili saraptap, zerdeleýge qaýqarly. Olarmen memleket basshylary da, halyq ta sanasady.
Qyryqtan asqanda adamnyń aitary bolady, onyń ómirden túigeni, kórgeni, tujyrymy bar. Ári teledidar óneri – tájiribemen keletin, júikege salmaq salatyn oi eńbegi aýyr kásip. «Jigit aǵasy» jastaǵylardy tańdaý álemdik alpaýyt telekompaniialardyń tájiribesinde ejelden bar. TD-dyń abyroi, bedeli saiasi saraptamalyq baǵdarlamalarmen ólshenedi.
Qazaqta bilikti, deńgeii biik, saiasat pen ekonomikadan habary bar kánigi kásibi jýrnalister joq emes. Kórermen qaýym «Betpe-bet» habaryn júrgizgen Nurtileý Imanǵaliulyn, sholýshylar Imanbai Jubai, Baqyt Shoibekova, telejýrnalist Serik Ábikendi, «77 kún»-niń avtory Serik Abas-Shahty, «Apta kz»-ti júrgizgen Aidabolsyn Esbolatty, Nurlan Oqauly, ekonomika taqyrybyn zerttep jazatyn Dina Tólekovany kópshilik áli umytqan joq.
Kórermen neni ańsaidy?
Kórermenniń búgingi qalaýlylary qatarynda telejýrnalister Darhan Ábdik, Dana Nurjigit, Ainur Omar, Qaragóz Súleimenova, Beisen Quranbek, Aigerim Seifolla, Nurbol Bekbaý, Aman Tasyǵan esimderi aitylady. Arna qyzmetiniń abyroiy aldymen jýrnalistiń bedelimen ólshenedi.
Iá, solai. Aitalyq «Astana» men «31-arnanyń» búkil júgin kóterip turǵan eki qyz Jaina Slambek pen Irina Sovetjanqyzyna eshkimniń talasy joq. Qyzdar jańbyrdyń astymen qurǵaq júrip, kórermenin jerge qaratqan emes. «Bizdiń qoǵamda jýrnalistika joq, sanaýly jýrnalister ǵana bar» deitinimiz osy. Sazger, ánshi, asaba Arman Dúisenovti, ánshi Erke Esmahan, ánshi, prodiýser Qydyráli Bolmanovty kórermen telejúrgizýshi retinde qabyldai almaidy. Al Almas Kishkenbaev «Balamen bet-bet» habarynda balaǵa suraq bere almai balalardan uiat boldy. Halyq «shymshyq soisa da, qasapshy soisyn» dep tegin aitpaǵan.
Kórermen arnalardy jaýlaǵan arzanqol úndi, túrik serialdarynan mezi boldy.
Kórermen tapjylmai kóretin, rýh kóterer baǵdarlamalardy ańsaidy. Ol – kórkem tildi habarlar. Ol – tarihtan belgili tulǵalar, dalanyń uly analarynyń beinesi atamekenniń ǵajaiyp tabiǵaty men etnografiiasy týraly derekti filmder. Bul filmder aǵylshyn tiline aýdarylsa, tipti jaqsy bolar edi, álemge tanylamyz. Sondai-aq, jastarǵa arnalǵan tanymdyq aqyl-oi jarysy, balaqailarǵa arnalǵan ata men ájeniń ertegi habarlary, shoý baǵdarlamalar kerek. Shoýdyń óz mindeti bar. Shoýlar «bir aýyz sóz toqtaityn» halyqtyń rýhani azattyǵyna kepildik bola almaidy. Onyń aty – til. «Qazaqsha sóileiik» dep zarlaýdyń kúni ótti, «qazaq tili ǵajap, tildiń keremettigin» dáripteý dáýiri týdy. Sebebi, halqymyzdyń sany 70 paiyzdan asyp barady. Sondai-aq, áleýmettik máselelerdi efir arqyly sheshe alatyn tikelei habarlarǵa asa zárýmiz. Kórermen teledidardan ulttyq bolmystyń abyroiyn asqaqtatqan, tildiń shyraiyn shyǵara sóileitin mamandardyń aitary bar kásibi telejýrnalisterdi kórgisi keledi.
Uldai Ibaidýllaeva, jýrnalist
