Jastar ǵylymǵa bet burdy
Qazaqstanda bir million adamǵa shaqqanda 1392 adamǵa teń keledi
Ǵylymi-tehnikalyq áleýettiń resýrstyq ózeginde «zerttemeler men óndiris» jatatyny sózsiz. Bul rette irgeli jáne qoldanbaly ǵylym basshylyqqa alyp, tájiribelik-konstrýktorlyq zerttemeler men ǵylymi-tehnikalyq ónimdi óndiristiń túrli salasyna engizýdiń máni zor. Al ǵylymi-tehnikalyq áleýettiń negizgi qozǵaýshy kúshi – bilikti maman. Óz isin jetik biletin mamansyz damyǵan ǵylymi áleýetti kóz aldymyzǵa elestetý múmkin emes. Sondyqtan elimizdegi ǵylymi-tehnikalyq salasynda bilikti mamandar negizgi áleýetti kúsh bolyp sanalady. 1991-2013 jyldar aralaǵynda ǵylym salasyn qarjylandyrýdyń deńgeii tiisti deńgeide bolmaǵandyqtan ǵylymi zerttemelerdi iske asyratyn ǵalymdardyń sany 1,7 esege (40,9 myń adamnan 23,7 adamǵa) tómendedi. Osylaisha qazaq ǵylym úlken synaqty bastan ótkerdi.
Jalpy alǵanda 2000 jyldar men 2013 jyldar aralyǵynda ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystarmen (ǴZTKJ) ainalysqan qyzmetkerlerdiń sany 8,9 myń adamǵa artyp, 60,6%-dy qurasa, dál osy kezeńde zertteýshi-mamandardyń sany 8,2 myń adamǵa ulǵaiyp, 90,9%-ǵa jetkenin baiqaimyz. Al tehnikalyq qyzmetkerlerdiń úlesi 0,5 myń adamǵa kóbeiip, 12,0%-ǵa artqan. Búginde Qazaqstandaǵy ǴZTKJ jumyspen ainalysýshylardy 1 million adamǵa shaqqanda 1392 adamǵa teń keledi. Bul basqa eldermen salystyrǵanda tómen kórsetkish. Aitalyq, 1 million adamǵa shaqqanda ǴZTKJ ainalysatyn mamandardyń sany Finliandiiada 7832, Islandiiada 6807, Shvetsiiada 5416, Japoniiada 5287, AQSh-ta 4605, Norvegiiada 4587, Avstraliiada 3759, Kanadada 3597, Frantsiiada 3213 adamdy quraidy. Búginde elimizdegi ǴZTKJ jumyspen ainalysatyn qyzmetkerlerdiń 49,9%-y joǵarǵy kásibi bilim berý salasynda, 23,3%-y memlekettik sektorda, 21,1%-y kásipkerlik jáne 5,6%-y kommertsiialyq emes salalarda jumys isteidi. Damyǵan elderdiń is-tájiribesine nazar aýdaratyn bolsaq, ǵylymi ortany damytýda memlekettiń qoldaýynyń mańyzy zor ekeni birden baiqalady. Sondyqtan ǵylym salasyndaǵy memlekettik sektordyń mańy zor. Qazirgi tańda memlekettik qoldaýyna súienip ǴZTKJ ainalysatyn mekemelerdiń sany 78 jetken.
Búginde Qazaqstandaǵy ǴZTKJ jumyspen ainalysýshylardy 1 million adamǵa shaqqanda 1392 adamǵa teń keledi. Bul basqa eldermen salystyrǵanda tómen kórsetkish. Aitalyq, 1 million adamǵa shaqqanda ǴZTKJ ainalysatyn mamandardyń sany Finliandiiada 7832, Islandiiada 6807, Shvetsiiada 5416, Japoniiada 5287, AQSh-ta 4605, Norvegiiada 4587, Avstraliiada 3759, Kanadada 3597, Frantsiiada 3213 adamdy quraidy.
Qazirgi tańda kópshiligimiz qazaq ǵylymy qartaiyp bara jatyr dep jii aitamyz. Biraq sońǵy ýaqyttary jastardyń ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵy artqanyn baiqaýǵa bolady. «Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» AQ ǴZTKJ ainalysýshylardyń jas ereksheligin sarapqa salynǵanda 35 jastaǵy ǵalymdardyń sany 36,2%-ǵa jetkenin anyqtaǵan. Osy bir málimetten-aq jastardyń ǵylymǵa bet bura bastaǵanyn ańǵaramaz. Al 65 jastan asqan ǴZTKJ ainalysýshylardyń úlesi – 8,1%-dy quraǵan. Taǵy bir qyzyqty málimet. 2013 jyly elimiz boiynsha ǵylymi-zertteý jumystarymen ainalysýshylardyń arasynda áielderdiń úlesi 51,7%-dy qurap, elimizdiń ǵylym salasynda genderlik teńdik saqtalǵan.
PhD doktorlar tapshy
Ǵylymi kadrlar daiarlaý jáne olardy tiimdi paidalaný damyǵan elderde de ózekti máselelerdiń biri bolyp sanalady. Qazirgi tańda ǵylymi-zertteý jumystary zamanaýi salalarǵa negizdelgendikten diplomnan keiin ǵylymmen ainalysý isiniń talaby zor bolyp tur. Shetelderde ǵylymi kadrlardyń bilimin óz salasynda ǵana emes, ózge ǵylym salalarynda paidalanýy aitarlyqtai ósip keledi. Osy jaitty esepke ala otyryp doktorantýra bitirgen mamandardyń basqa salany tańdaýy qatelik dep qabyldaý orynsyz. Qaita kerisinshe kásibi turǵydan bilimin jetildirip, «bir mamandyq – mansaptar jiyntyǵy» qaǵidasyn qalyptastyrýdyń alyǵysharty dep qarastyrǵan jón.
2009-2013 jyldary 1500 PhD doktory daiyndalady dep josparlanǵanymen, is júzinde olardyń sany 587 bolǵan, iaǵni josparlanǵannan 2,5 ese az. 2013 jyldyń 22 tamyzyndaǵy BǴM alqa jinalysynda elimizdegi JOO bitirgen 914 doktoranttyń 211-i (23,1%) ǵana dissertatsiialyq jumysyn qorǵaǵan, tek 189-y (20,7%) bekitilgen, bul doktorantýra júiesiniń tiimdiliginiń tómendigin kórsetedi.
Qazirgi tańda elimizdegi ǵylymi kadrlar áleýetiniń baiaý ósimine doktorlyq qorǵaityn ǵalymdardyń sanynyń azdyǵynan ǵana emes, olardyń ǵylym salasynan alystap ketýi de áserin etýde. Sońǵy ýaqyttary Qazaqstanda ǵalymdardyń doktorlyq PhD dissertatsiialardy qorǵaý deńgeii óte tómen bolǵany jasyryn emes. 2013 jyly 2006-2008 jyldardaǵy deńgeige (249-227 doktor) teń bolyp tur. Bilim jáne ǵylym ministrligi 2011-2013 jylardy jyl saiyn PhD dessertatsiialardy qorǵaityn doktorlardyń sanyn 500 deiin arttyrýdy josparlaǵan edi. Biraq PhD doktor atanǵan ǵalymdardyń sany áli de tómen. 2013 jyldyń sońyna qarai PhD dárejesin iemdenýshilerdiń sany 686 doktordy quraǵan. QR Statistika agenttiginiń málimetteri boiynsha 223 doktor, iaǵni 32,5% adam ǵylymmen shuǵyldanǵan, atap aitqanda 6 jyl ishinde biliktiligi joǵary kadr daiyndaýdyń jańa júiesiniń jumysqa aralasýy nemese jalpy PhD doktory dárejesin alǵan mamandardyń úshten eki bóligi ǵylymnan tys salalarda jumys istegen.
2009-2013 jyldary 1500 PhD doktory daiyndalady dep josparlanǵanymen, is júzinde olardyń sany 587 bolǵan, iaǵni josparlanǵannan 2,5 ese az. 2013 jyldyń 22 tamyzyndaǵy BǴM alqa jinalysynda elimizdegi JOO bitirgen 914 doktoranttyń 211-i (23,1%) ǵana dissertatsiialyq jumysyn qorǵaǵan, tek 189-y (20,7%) bekitilgen, bul doktorantýra júiesiniń tiimdiliginiń tómendigin kórsetedi. Jaǵdaidyń bulaisha quldyraýyna doktorantardyń zertteý jumystaryn basqarýdaǵy menedjmenttiń álsizsigi, is-saparlar merziminiń qysqa bolýy, qazaqstandyq joǵary oqý oryndaryndaǵy kóptegen doktoranttar bilimderi halyqaralyq standarttarǵa sáikes kelmeitinimen bailanystyrýǵa bolady.
Osy málimetterdiń barlyǵy PhD doktorantýrasy sheńberindegi daiyndalyp jatqan joǵary bilikti kadrlardyń sapasyn kóleńke túsiretini anyq. Aldyńǵy júiemen salystyrǵandaǵy (jyl saiyn 1500-ǵa jýyq) daiyndalyp jatqan joǵary bilikti kadrlar sanynyń birshama qysqarýy, ǵylym men ekonomika damýynyń basym baǵyttaryn bilikti kadrmen qamtamasyz etýde aldaǵy jyldary doktorlardyń jetispeýshiligi týyndaýy múmkin. Qazirgi tańda meditsina salasy boiynsha JOO PhD doktorlaryn daiyndaý isi qajettiligi 10-12%-ǵa jýyqtap qalǵan. Osydan-aq, bul baǵyttaǵy jumystardy tiimdi baǵytta júrgizýdiń kezi kelgenin ańǵaramyz.
Nurlan JUMAQANOV, «UǴTAO» AQ Qoǵammen bailanys bóliminiń jetekshisi.
