Qazaq ǵalymy virýsqa qarsy tunba ázirledi
– Bizdiń zertteý baǵytymyz Qazaqstanda ósetin dárilik jáne jeýge jaramdy ósimdikter. Onyń ishinde jemister de bar, – deidi Janar hanym. – Qazir ortalyqta jýsandy (Artemisia L.) zertteýdemiz. Osy turǵyda halyqaralyq ǵylymi maqalalar da jariialadyq. Elimizde jýsannyń 81-den astam túri ósedi. Onyń 19 túri – endemik. Bir ósimdiktiń ózin tolyq zertteý úshin kem degende 2-3 jyl ýaqyt qajet. Qazirgi tańda ortalyqtyń ǵylymi qyzmetkerleri zerttep jatqan ósimdikter Almaty oblysy men Shyǵys Qazaqstannyń tóńiregindegi jýsan túrleri. Máselen, Qazaqstanda ósetin jýsan men shetelde ósetin túrin salystyrǵanda 60-70 paiyz uqsastyq bolsa, 20-30 paiyz ózgeshelik baryn baiqaimyz.
Ortalyq direktorynyń sózine súiensek, kóp jaǵdaida ǵalymdar ósimdiktiń bir qasietin ǵana zertteidi de, ósimdikter túbegeili tolyq zerttelmei qalyp jatyr.
– Al biz eń aldymen dárilik ósimdikterden jalpy syǵyndysyn alyp, keiin ártúrli eritkishtermen bólý arqyly poliarly, poliarsyz qosylystaryn tolyq zerttep jáne biologiialyq belsendilikterin anyqtaimyz. Ártúrli dárilik ósimdikterdiń gúlderi men jemisteri kosmetikalyq ónimder, tamaq jáne farmatsevtika óndirisi, biologiialyq belsendi qospalar daiyndaýda keńinen paidalanylady, – deidi Janar hanym.
Zertteý barysynda ortalyq mamandary osyndai ártúrli baǵyttardy tolyǵynan qarastyrady.
– Qazaqstanda ósetin dárilik ósimdikterdi zertteýge bakalavr, magistr jáne doktorant stýdentter de ǵylymi-zertteý jumystaryna atsalysady. Dárilik ósimdikterdi zertteý ortalyǵynda jýsandy fýndamentaldy zertteý boiynsha 2017-2022 jyldardy qamtityn ǵylymi jobalar bar. Odan bólek, teri aýrýlaryna em bolatyn dárilik ósimdikter baǵytynda zertteý jasap jatyrmyz. Osy joba aiasynda Avstraliianyń Griffit ýniversitetimen birge jumys isteimiz. Óitkeni ózimizde ósimdiktiń teri aýrýlaryna bailanysty belsendiligin anyqtaý múmkindigi joq, tek shetelde anyqtalady, – deidi ǵalym.
Ortalyq basshysynyń aitýynsha, ósimdikterden alynǵan syǵyndylardy Griffit ýniversitetimen birge zerttep, óte jaqsy belsendilik kórsetkeni anyqtalǵan. Osy taqyrypta QazUÝ doktoranty Aidana Qudaibergen «Jas ǵalym» jobasyna qatysyp, 54 mln teńgeniń jobasyn jeńip alǵan. Janar Jeńis shákirtteriniń mundai jetistikterge jetýi úshin kóp ter tókkenin alǵa tartty. Tipti sheteldik ýniversitettermen kelissózder júrgizip, stýdentterdiń elde joq tehnologiialardy meńgerýine septigin tigizgen. Tánge daýa bolatyn tunbany tabiǵattan alatyn ǵalym bastapqyda qiyndyqtyń az bolmaǵanyn aitty.
– Buryn zertteý úshin ósimdikterdi jinap, keptirip, usaqtap, 10-20 keliden shetelge alyp ketetinbiz. Óitkeni ósimdik ekstraktysyn alýǵa múmkindik bolmady. Al qazir granttar men ýniversitet qoldaýynyń arqasynda rotorly býlandyrǵysh jáne shópterden ekstrakt alatyn arnaýly ydystar aldyq. Budan keiin shetelge baiaǵydai 20 keli shóp emes, 500 gr nemese bir keli ekstrakt qana alyp ketemiz, – deidi ol.
Biraq pandemiianyń áserinen qazir shetelge shyǵý múmkin emes. Sondyqtan Dárilik ósimdikterdi zertteý ortalyǵyna jobalarǵa bólingen granttar esebinen sorbentter, baǵanaly hromotografiia, ártúrli eritkishter satyp alynǵan. Osylaisha qazir ósimdikterdi óńdep, onyń quramyn anyqtaý sekildi jumystar ortalyqtyń ózinde jasalýda.
– Mysaly, joǵary effektivti suiyqtyq hromotografiiasy (HPLC) arqyly biologiialyq belsendi qosylystardy anyqtaýǵa bolady. Bizdegi osyndai eki qurylǵynyń biri Ońtústik Koreiada, biri Japoniiada jasalǵan, – deidi Janar hanym.
Ǵalymnyń zertteý obektileriniń arasynda ózimizdiń qarapaiym alma da bar. Kúndelikti tutynatyn bul jemistiń dertke daýa bolatyn qasietine asa mán bermeimiz. Sóitsek, onyń keibir túrleri qaterli isikke qarsy turýǵa qaýqarly eken. Árine, naýqastyń aiyǵyp ketýine bul tolyq kepil bola almaidy. Degenmen «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» demei me, qazaq?!
– Almaty almanyń otany bolǵandyqtan, 5-6 túrin, mysaly, «Golden delishes», «Krasnyi krepson», «Aport», «Amerikanka», odan bólek, ózbek almasynyń bir túrin zerttedik. Talǵar men Qaskeleń jaqtaǵy alma baqtardyń árqaisysynan alyp, bir-birimen salystyrdyq. Olar qaterli isikke qarsy óte jaqsy belsendilik kórsetip jatyr. Ony da ary qarai zertteýimiz kerek, – deidi ortalyq basshysy.
2020 jyldyń 3-17 sáýir aralyǵynda «Ǵylym qory» koronavirýs infektsiiasynyń taralýyna jol bermeýge jáne onyń saldaryn joiýǵa baǵyttalǵan tiimdi sheshimder tabý maqsatynda «Stop-Koronavirýs» konkýrsyn uiymdastyrdy. Baiqaýǵa búkil Qazaqstannan 140-tan astam ótinish kelip túsken. Koronavirýsqa qarsy kúres boiynsha ǵalymdar, kásipkerler men meditsina qyzmetkerleri óz jobalaryn usynǵan. Sonyń ishinde Janar Jeńis 39 finalistiń arasynan tabyldy. Ǵalym koronavirýsqa qarsy tunba ázirleý ideiasy qalai paida bolǵanyn baiandap berdi.
– 2003 jyldan bastap SARS-CoV degen virýs Qytaida Gonkongta taraldy. Sol kezden bastap ǵalymdar emdik ósimdikterdiń koronavirýsqa qarsy qasietterin zerttei bastady. Nátijesinde kóptegen dárilik ósimdikterdiń virýsqa qarsy qasieti bar ekeni jáne áser etý mehanizmderi ártúrli bolatyny anyqtalǵan. Qazaqstanda ósetin osyndai dárilik ósimdikterden koronavirýsqa qarsy tabiǵi belsendi qospa jasaý týraly ǵylymi joba daiyndadyq. Sol jobamyz baiqaýda finalǵa shyqty.
Pandemiia bastalyp, elde dári tapshylyǵy baiqalǵan tusta qaladaǵy jeke klinikalar Janar Jeńistiń tunbalaryna tapsyrys beredi. Ǵalym ózimizde ósetin, biraq kovidke qarsy belsendiligi zerttelgen ósimdikterdi qosyp, «Tumaý shárbatyn» jasap shyǵarǵan.
– Birinshi daiyndaǵan retsepte tek jeýge bolatyn ósimdikter qoldandym. Sondyqtan ýlylyǵyna da alańdamaimyn. Barlyǵynyń dáleldengen ǵylymi negizi bar, dozasy standartty. Balalar da qabyldasa jaraidy. Keiin jótel men demikpege dep, arnaiy suranys arta bastaǵan soń, ekinshi retsepti daiyndadyq. Ol jerde dárilik ósimdikter kóbirek, – deidi Janar hanym.
Ádette kovidten adamdar álsirep, salmaq tastaidy. Dárilerdiń áserinen keibir naýqastardyń diabeti kóterilip ketedi. Ǵalymnyń aitýynsha, bul virýs qandy qoiýlandyryp, qai jeriń álsiz bolsa, sol jerdegi aýrýdy asqyndyrady.
– Osy qasietterdi eskere kele, ókpeni qýattaityn, qaqyryq túsiretin, qandy suiyltatyn, qandaǵy mailardy joǵaltyp, qan ainalymyn jaqsartatyn, kúsh-qýat berip, uiqyny teńsheitin qasieti bar ósimdikterdi qostyq. Jalpy, bir jyldan beri eshqandai keri áseri (allergiia) bolmady. Qoldanǵan jandar tez arada jazylyp, ózderiniń alǵystaryn aityp jatyr.
Allergiia demekshi, bul maýsymdyq dert te kóptegen adamnyń máselesine ainalyp otyr. Ǵalym munyń bir sebebi baýyrdan bolýy múmkin ekenin aitty. Nazarbaev ýniversitetinde júrgizilgen synaq nátijesi boiynsha bul dárilik tunba baýyr jasýshalarynyń jańarýyna áser etken.
– Kóktem-jaz mezgilderinde murny bitelip, kózi isip ketetinder osy dárini ishse allergiiasy basylady. Bizdiń ekinshi retseptimiz baýyr jasýshalarynyń kóbeiýine áser etetinin zerttedik. Odan bólek, byltyr teri aýrýyna shaldyqqan bir kisi «immýnitetimdi kótersem» dep, dárimizdi aldy. Keiin dertinen aiyqqanyn aitty. Negizi, teri aýrýy da kei kezde baýyrǵa bailanysty. Mine, tumaý, jótel, kovidten bólek, osyndai da jaqsy nátijeler kórsetip jatyr, – deidi Janar Jeńis.
Onyń aitýynsha, kovidke qarsy tunbany kovidtiń jeńil túrinde aýyryp jatqan adamdar nemese emdelip shyqqan, biraq tolyq qaqyryǵy túspegen, álsiregen jandar qabyldap, tolyq jazylyp shyqqan. Al qatty aýyryp turǵan naýqastarǵa beretin múmkindik bolmaǵan.
– Óitkeni olar aýrýhanada boldy. Batys meditsinasynda júrgenderdiń kóbisi ósimdiktiń emdik qasietterin tani bermeidi. Al emdelip shyqqan patsientterdi virýstyń beti qaitqanymen, qatty álsirep, qurǵaq jótel qinaidy eken. Maǵan osyndai kisiler habarlasyp, bizdiń tabiǵi qospany on kúnnen eki aptaǵa deiingi ýaqytta paidalanyp, osy ýaqyt aralyǵynda qaqyryǵy túsip, kúsh-qýaty qalpyna kelgenin aityp, alǵystaryn bildirip jatyr, – deidi ol.
Janar hanym dárilik qospanyń quramynda jalbyz, qyzylmiia ósimdikteri, qalampyr jáne túimedaq shópteri men paidaly ósimdikter baryn sóz etti. Ǵalym: «Qazaq halqynda dárilik ósimdikpen emdeý burynnan bar. Kezinde oba siiaqty aýrý túri taraǵanda osyndai emdik ósimdiktermen emdegen. Atalmysh qospa sýsamyr, qan qysymy, bronh demikpesi barlarǵa jaqsy kómektesedi. Bul dárini aýrý deńgeiine qarai qoldanady. Jastar nemese immýniteti joǵary jandarǵa qysqa ýaqytta jaqsy kómektesedi, al jasy úlken nemese sozylmaly aýrýy bar adamdarǵa birshama uzaq ýaqyt qabyldaýdy qajet etedi, – deidi.
Japoniia, Qytai, Ońtústik Koreia sekildi elderdiń aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarynda jumys istegen qazaq qyzy aldaǵy ýaqytta atalǵan dárini óndirý úshin QazUÝ janynan shaǵyn zaýyt salynatynyn aitty.
