Freedom Inside '26

Qazaq ǵalymdary: "Tarbaǵataidaǵy ejelgi qorǵan? Mundai jerde adam súiegi shashylmaidy"

Qazaq ǵalymdary: "Tarbaǵataidaǵy ejelgi qorǵan? Mundai jerde adam súiegi shashylmaidy"
Áleýmettik jelilerde tarap júrgen Shyǵys Qazaqstan oblysy Tarbaǵatai aýdany Kókjyra aýylynyń bir top turǵyndarynyń Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevqa joldaǵan Ashyq hatyn oqyp, óz pikirimizdi bildiremiz.




Álemde arýaqtaryn syilamaityn halyq joq, sonyń ishinde bul qazaqtarǵa da tán qasiet.

Arheologiialyq qazba jumystary eki myń jyldan astam ýaqyt boiy júrgizilip kele jatqan adamzat qoǵamyndaǵy tarihi qajettilikterden týǵan sharalardyń biri.

Sebebi, kez-kelgen halyq, óziniń damý deńgeiiniń bir tarihi kezeńine jetkende, óziniń qashan, qaidan shyqqanyn, ata-babalarynyń kim ekenin, olardyń qandai mádeni qundylyqtar jasaǵanyn, basqa órkenietterden ózderiniń erekshelikterin, bolmysyn tanýǵa umtylýǵa tyrysady.


Bizdiń myńdaǵan jyldyq tarihymyzdyń, iaǵni, kóne jáne ortaǵasyrlyq kezeńderi týraly ǵylymi derekterdi tek qana arheologiia ǵylymy bere alady. Sondyqtan da, biz kóne jáne ortaǵasyrlyq tarihymyzdy qalpyna keltirý úshin qazaq dalasynyń barlyq túpkirlerinde zertteýler júrgizýge tiistimiz.

Qazba jumystarynyń nátijeleri, mektep oqýshylary men stýdentterge arnalǵan oqýlyqtarǵa kirip, sol arqyly halqymyzdyń tarihy tereń, mádenieti basqa kórshi halyqtardan, órkenietterden eshqandai kem emes, kerisinshe, ártúrli kezeńderde óziniń tarihi, tabiǵi ortalaryna beiimdelgen erekshe órkeniet jasaǵanyn  kórsetip otyr.

Olai bolsa, Kókjyra aýyly turǵyndarynyń atynan jazylǵan hat emotsiiaǵa qatty berilgen, el arasynda alaýyzdyq týǵyzýǵa baǵyttalǵan óreskel qate áreket.

2018 jyly Eleke Sazynda bastalǵan arheologiialyq qazbalardyń sebepteriniń biri - ol ártúrli piǵyly jaman toptardyń osy jerde kóne obalardy tonap, olardan shyqqan zattardy satyp júrgenderi týraly kóptegen málimetter, sonaý eki myńynshy jyldardyń basynan bastap belgili bola bastady.


Sondyqtan da, osyndai zańsyz áreketterge tosqaýyl jasap, tarihi qundylyqtardy saqtap qalý maqsatynda, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Danial Kenjetaiuly Ahmetov Respýblikadan arheolog mamandardy arnaiy shaqyryp, eskertkishterdi qorǵap qalý maqsatynda úlken jumystarǵa jan-jaqty jol ashyp berdi.

Tabiǵatta, budan  da zor apattar jumyr jerde buryn da bolǵan, sonyń ishinde Kókjyrada da qazba jumystary bastalǵanǵa deiin de bolǵan. Olardan saqtaný, aldyn-alý, tótenshe jaǵdailarmen shuǵyldanatyn mekemeniń quzyrettiliginde.


Qazba jumystary júrgizilgen nysanalarda eshqashanda adamnyń, maldyń súiekteri shashylmaidy, kerisinshe, taldap, jinalyp alynady. Sebebi, olar tarihi zertteýlerdegi asa qundy derekkóz bolyp tabylady. Olardy arnaiy mamandar – antropologtar, paleogenetikter jáne paleozoologtar zertteidi.

Qazba jumystaryn bastar aldynda, mindeti túrde qurbandyq shalynyp, quran baǵyshtalady. Jumys aiaqtalǵanna keiin, nysanalardyń barlyǵy qaitadan jabylady. Asa qundy eskertkishter, aspan astyndaǵy mýzeilerge ainalady, olardyń jobalary jasalýda.

Elekede tabylǵan qundylyqtar, Qazaqstannyń ǵylymy men mádenietiniń sońǵy kezdegi eń iri jetistikteri retinde, álemniń belgili qalalary men mýzeilerinde kórmege qoiylyp, halqymyzdyń igiligine óz qyzmetin atqarýda.

 

Tóleýbaev Ábdesh Táshkenuly- Ál-Farabi atyndaǵy QUÝ professory, tarih ǵylymdarynyń doktory;


Samashev Zeinolla Samashuly– tarih ǵylymdarynyń doktory, professor;


Omarov Ǵani Qalihanuly– Ál-Farabi atyndaǵy QUÝ arheologiia kafedrasynyń dotsenti, tarih ǵylymdarynyń kandidaty;


Úmitqaliev Ulan – tarih ǵylymdarynyń kandidaty, L.N.Gýmilev atyndaǵy EUÝ arheologiia kafedrasynyń meńgerýshisi;


 Chotbaev Aidos  – arheolog, tarih ǵylymdarynyń kandidaty, Á.Marǵulan atyndaǵy arheologiia institýtynyń qyzmetkeri;


Kariev Eldos Maqsatuly– S.Amanjolov atyndaǵy ShQO ýniversitetiniń aǵa oqytýshysy.