Turmystyq qaldyqtardy óńdeý salasyndaǵy mańyzdy ǵylymi jańalyqty ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversiteti janyndaǵy Jańa himiialyq tehnologiia men materialdar ǵylymi-zertteý institýtynyń ǵalymdary oilap tapqan. E.A. Áýbákirov jetekshilik jasaǵan ǵylymi-zertteý jumysyna J.H. Tashmuhambetov, G.V. Abramov, T.S. Ábdildin, J.T.Eshov syndy bilikti ǵalymdar óz úlesterin qosqanyn aita ketýimiz kerek. Osylaisha otandyq ǵalymdar plastmassa men rezinaquramdas qaldyqtardy katalitikalyq óńdeý tehnologiiasyn oilap taýyp, sintetikalyq suiyq otyn alýǵa qol jetkizdi. Qazirgi tańda bul ǵylymi jańalyqqa dúniejúzi ǵalymdary da airyqsha qyzyǵýshylyq tanytýda. Ǵalymdar rezinaquramdas jáne plastmassa qaldyqtardy gidrogenizatsiialyq óńdeýdiń tehnologiialyq rejimin ońtailandyryp, katalizatorlardy tańdaý maqsatynda júrgizilgen zertteý jumysy ǵylymi ortanyń nazaryn aýdaryp otyr. Osylaisha joba elimizde qaldyqsyz tehnologiialardy jetildirýdegi mańyzdy qadamnyń birine ainaldy.
Qazirgi tańda Qazaqstanda jyl saiyn júzdegen myń tonna rezinaquramdas jáne plastmassa qaldyqtar jinalatyny belgili. Qoqys kúresinderde taý bolyp úiilip jatqan turmystyq qaldyqtar túrli zattarmen árekettesip, topyraqtyń betki qabatyn ýlaityny belgili. Sondyqtan olardy óńdep, ekinshi ret kádege jarataýdyń mańyzy zor. Eger otandyq ǵalymdardyń ashqan jańalyǵyn óndiristik deńgeide qoldaý tapsa, turmystyq qaldyqtardan kómirsýtek pen túrli janǵysh sintetikalyq suiyqtyqtar alýǵa bolady eken. Keleshekte tyń tehnologiia óndiristik deńgeide iske assa, ekologiialyq másele men bilgili mólsherde otyn energetikasyn alyp, bir oqpen eki qoian atarymyz anyq.
Keń baitaq elimizde 200 mln. tonnaǵa deiin rezinaquramdas jáne polimerli turmystyq qaldyqtar jinaqtalǵanyn eskersek, taý bolyp úiilgen qoqystan qanshama paida tabýǵa bolatynyn ańǵarýǵa bolady. Osy qaldyqtardy óńdep, milliondaǵan tonna munai men milliondaǵan kVt qýat kózin únemdeýdiń de máni zor.
Mamandardyń sózine sensek, qazirgi tańda elimizde jaramsyz bolyp qalǵan kólik dóńgelekterin untaqtap, jolǵa tósenish retinde paidalanýda. Jarmsyz shinalardan jasalynǵan qospa joldyń uzaq ýaqyt paidalaný múmkindigin arttyrǵan, sonymen joldardyń shýyldy meilinshe azaitqan. Al plastmassa qaldyqtary óńdeý isi elimizde eshqandai joba joq. Bul rette el Úkimeti QazUÝ ǵalymdarynyń jańa ǵylymi-zertteý jumystaryna qoldaý kórsetip, onyń óndiristik deńgeide iske asyrýǵa qoldaýy kórsetýi kerek. Ǵalymdar óz jobalary memleket pen iri investorlar tarapynan qoldaý tapsa, elimizde mator mailarynyń baǵasy tómendep, qosymsha jumys oryndary ashylatynyn aitýda.
Ádette kúresinge tastalǵan kólik shinalary 100 jylǵa deiin ainalasyna ýly zattar bólip, jata beretini belgili. Ol jaýyn-shashyn sýymen árekettesip, jyldar boiy benzopiren, difenilamin, dibýtilftalat, fenantren syndy organikalyq toksinder bóletinin ǵalymdar anyqtaǵan. Búginde kóshede júitkip júrgen árbir kólik árbir 2 jylda shinalaryn tozdyryp, kúresinge laqtyratynyn eskirsek, qoqystan qanshalyqty paida tabýǵa bolatynyn baiqaýǵa bolady.
Búginde ekonomikasy barynsha órkendegen AQSh-ta jyl saiyn 203 mln. dana dóńgeleke qoqysqa ainalady eken. Onyń 190 mln. jeńil kólikterdiń shinalary bolsa, 47 mln. júk kólikteri men ózge arnaýly tehnikalardyń úlesine tiedi. Amerikanyń qorshany ortany janashylarlary qoqysqa ainalǵan kólik shinalarynyń jalpy sany 2 mlrd. jetkenin aityp, dabyl qaǵaýda. Qazir bul máselemen AQSh biligi kúresip jatyr. Olar jyl saiyn kúresinge tastalǵan shinalardyń 50 paiyzyn óńdep, kádege jaratýda. Bul baǵytta Eýroodaq pen Japoniiada jaqsy nátijege qol jetkizgenin aita ketýimiz kerek. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstanda otandyq ǵalymdardyń ǵylymi jańalyqtaryn paidalanyp, elimizdegi kólik shinalaryn ekinshi qaitara óńdeýge kúsh salýy kerek.
Dúniejúzilik statistikaǵa nazar aýdarsaq, damyǵan elder paidalanǵan kólik shinalarynyń 16 paiyzyn damýshy elderge eksporttasa, 12 paizyn qaitadan qalypqa keltiredi, 9 paiyzyn regeneratsiialaidy, taǵy 9 paiyzyn azamattyq qurylysqa paidalansa, 19 paiyzyn tsement peshterde órteidi eken. Eń basym bóligi 36 paiyzy kúresinge tastalynady eken. Tek 4 paiyzynan ǵana qýat óndiriletini málim bolyp otyr. BUU qorshaǵan ortany qorǵaýǵa qatysty Rio-de-Janeiro qalasynda ótken konferentsiiasynda ekologtar 2025 jyly dúniejúzi boiynsha jaramsyz kólik shinalary 4-5 esege artyp, úlken ekologiialyq máselege ainalatynyn aitqan bolatyn.
Nurlan Jumahanov, «UǴTAO» AQ Qoǵammen bailanys bólimi.
