Osy barysta biz Elbasynyń sarabdal saiasaty men orta tehnikýmnan joǵary bilimi bar tózimdi de qajyrly, meiirimdi halqymyzdyń arqasynda barlyq qiynshylyqtardy eńserip, alǵa jyljydyq. Jetistigimizge dos súiindi, dushpan kúiindi.
[caption id="attachment_17120" align="aligncenter" width="1024"]
Elbasy biyl jyl basynda halyqqa joldaýynda Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrý kezeńi bastalǵanyn jariialady. Sodan keiin ile-shala «Bolashaqqa baǵdar: Rýhani jańǵyrý» maqalasynda «Álem bizdi qara altynmen nemese syrtqy saiasattaǵy iri bastamalarymyzben ǵana emes, mádeni jetistikterimizben de tanýy kerek» dep atap ótti.
Oidan oi týady degendei, biz rýhani jańǵyrýdyń qyr-syryna úńilip, bolashaqqa baǵdar jasaǵanymyzda bul strategiialyq baǵdarlamalardyń túp qainary Elbasy 2013 jyly halyqqa joldaýynda ortaǵa qoiyp, 2014 jyly taǵy da tolyqtyra túsken damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý – máńgilik Qazaqstan jobasynan bastaý alatynyn, sonymen birge odan burynǵy basqa da jobalarmen úndesip jatatynyn baiqaimyz.
«Armansyz adam – qanatsyz quspen teń» degendei, árqandai eldiń qiyndyqtan alyp shyǵyp, biikterge bastaityn armany, iaǵni strategiialyq baǵdarlamasy bolady. Naryqqa ótip, jekemenshik qalyptasqan, zaiyrly memlekettiń barlyq printsipteri men institýttary ornyǵa bastaǵan, baiyrǵy saq, ǵundar men kók túrkilerdiń, Altyn Ordanyń, Aq Ordanyń murageri, Qazaq handyǵymen, Alashordanyń rýhymen sýǵarylǵan bizdiń jas Respýblikamyzdyń armany – máńgilik el.
Máńgilik el armany qý taqyrda paida bolǵan joq. Biz shirek ǵasyr ishinde ótkenge saraptama jasap, tórtkúl dúniege óz kózimizben qarai bastadyq. Qaǵanattardyń mereiine shomsaq, taipalardyń berekesizdigin túsindik, dástúr men dinniń ozyǵy men tozyǵyn paiymdadyq, otarlyq tańbanyń etten ótip, súiekke taiaǵanyn sezindik, qyrǵi qabaq soǵys aiaqtalyp, ideologiialyq qaishylyq báseńdegenimen, din men din, mádeniet pen mádeniet, órkeniet pen órkeniet arasyndaǵy jańa teketiresterdiń bastalǵanyna, ǵylym men tehnikanyń qaryshtap damýy jahandyq globalizatsiianyń jańa bir órleýin dúniege ákelgenine kýá boldyq.
Biz ǵibrat alatyn, úlgi tutatyn álemdik tájiribeler de joq emes. Dúniejúzilik birinshi soǵystan keiin álemdik daǵdarys bastalyp, búkil Eýropa, Amerika qiyndyq qyspaǵynda qalǵanda amerikalyq jazýshy Djeims Trýsloý Adams «Amerika armany» degen roman jazyp, «Amerika armany» degen uǵymdy halyq sanasyna sińirdi. Mine, bul qazirge deiin dúniejúzine erekshe yqpal etken, ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin AQSh-ty álemdik eki úlken derjavanyń birine ainaldyrǵan uly arman edi. Kitaptyń ózekti ideiasy mynadai: «Barlyq jiktegi azamattardy budan da baqytty, baiandy ómirge bastap baratyn arman bar, ol – Amerika armany. Mine, bul álimsaqtan beri adamzattyń aqyl-oi qambasy men zattyq qajetine qosqan uly úlesimiz». Bul arman qyryq temirdiń quraýynan quralǵan barlyq ulystar men ulttardy bir taýdyń astyna jiystyryp, kisilik quqyq, demokratiia saltanat qurǵan, jeke tulǵanyń jarqyrap kórinýine barlyq jaǵdai jasalǵan alyp memleketti dúniege ákeldi. Álemde jańa tártip ornady. Memleketter arasynda «jumsaq kúshtiń» róli nemese mádeniettiń yqpaly basym orynǵa shyqty. Amerikanyń mádeniet salasyna bólgen qarjysy áskeri ónerkásipten keiin ekinshi orynǵa shyǵyp, el biýdjetiniń 25 paiyzyn qurady. Bul kúnde «Soros» qory, «Karneg» qory, Amerika Mádeniet almasý qoǵamy dúnieniń barlyq jerinde jemisti jumys jasasa, «fast fýd», «koka kola» degen uǵymdar búkil jastardyń sanasyn jaýlap aldy. Gollivýd kino óndirisi álemdik kinonyń alty da jeti paiyzyn ustasa, qoiylym jáne satylym jaǵynan kinoindýstriiasynan túser paidanyń teń jartysyn ustaidy.
Biz joǵarydaǵy oidan-aq Elbasynyń ne úshin ǵylym men mádenietke airyqsha kóńil bólip otyrǵanyn túsinemiz. Ashyp aitsaq, Amerika armany halyqtyń dinge degen senimin, zattyq mádenietke degen qajetin tolyqtai qanaǵattandyryp, jeke tulǵanyń árqandai obektiv sebeptiń kedergisine ushyramai, maqsat-muratyn iske asyrýyna jol ashty.
Qytai ideologtarynyń paiymdaýynsha, joǵary biliktiń1-shi býyny Mao Tszedýn alǵashqy 30 jylda Qytai Halyq Respýblikasyn quryp, aiaǵynan turǵyzdy, 2-shi býyn Den Siaopin 30 jyl reforma, ashyq esik saiasatyn qoldanyp, Qytai elin baiytty. Endi, mine, 5-shi býyn Tsi Tszin Pin 30 jyl merzimde nemese 2050 jylǵa deiin Qytaidy qudiretti elge ainaldyrady.
Álemdik tártipti qadaǵalap otyrǵan eki eldiń maqsat-muraty men múddeleri kei jerde túiisse, kei jerde alshaqtap ketedi. Sonyń kesirinen otqa oranyp, tynyshtyǵy ketken elder qanshama?
Bizdiń armanymyz – máńgilik el. Armannyń úlken-kishisi, erte-keshi bolmaityn shyǵar. Tarihi shart jaǵdai pisip-jetilgende, ómirlik suranysy artqanda ǵana dúniege kelip, óz arnasyna túsip, aǵysymen aǵady.
Biz osy jyldar ishinde ishki saiasatta ári-sári bolmastan naryq jolyna túsip, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsarttyq. Tarihi sebepterge bailanysty kópultty elge ainalǵan elimizdegi barlyq ulttardyń ortaq múddesin saqtap, bereke-birligin arttyrdyq. Kóptegen ulttar óz ana tilinde bilim alyp, dástúrin saqtap, tól mádenietin damytýǵa múmkindik alyp otyr. Qazaqstan Halyqtar Assambleiasy adamzattyń saiasi ómirine alyp kelgen bizdiń eldiń eń úlken jasampazdyǵy desek te bolady. Táýelsizdik jyldary 14 millionǵa quldyrap ketken jan sanymyz qaitadan 18 millionǵa jetti. Ýnitarly memleketti quraýshy basty ulttyń jan sany 42 paiyzdan 70 paiyzǵa kóterildi. Álemde shashyrap júrgen millionǵa taiaý qandastarymyz atamekenge oralyp, irge teýip, biznes pen ǵylymnyń kórigin qyzdyra tústi. Oralǵan baýyrlarymyzdyń eńbekke qabilettiligi 70 paiyzdan assa, elimizdiń ortasha jasy 25 jas bolyp, bolashaǵy nurly elderdiń qataryna óttik.
Shyt jańa Astana salyndy. Almaty Orta Aziiadaǵy eń úlken qarjy, biznes ortalyǵyna ainaldy. Elbasynyń bastamasymen eki ret ótkizilgen qarjy men jyljymaityn múlikti zańdastyrý, eki retki biznesti qorǵaýǵa arnalǵan moratorii elimizde shaǵyn, orta kásiptiń tynysyn ashyp, adymyn jedeldetti. Osynyń nátijesinde munai-gazy, qazba bailyǵy joq Almaty qalasynyń ishki ónimi Qyrǵyzstannyń jalpy ishki óniminiń 5 esesine para-par boldy.
Syrtqy saiasatta shekaramyz qiylysatyn barlyq kórshilerimizben qyzyl syzyqty aiqyndap aldyq. Eýropa Qaýipsizdik Uiymyna tóraǵalyq etip, Islam Konferentsiiasyna qatynasyp, Shanhai Yntymaqtastyq uiymyn qurýshylardyń biri boldyq. Álemdik dinder sezin, mediaforýmdar ótkizip, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyldar aralyǵyndaǵy turaqty emes múshesi bolyp sailandyq. Qysqy Aziada, álemdik Ýniversiada jáne EKSPO-ny abyroimen ótkizip, ekonomikalyq, sporttyq kúsh-qýatymyzdy áigiledik.
Elbasymyz osy baǵyt jolynda elimiz quryla sala armai-talmai, aiǵai-attanǵa ermei, sabyrly, saliqaly jumys jasap keledi. Qasietti qalamyz Túrkistanda Q.A.Iasaýi atyndaǵy HQTÝ, Astanadaǵy Túrik Akademiiasy, Almatydaǵy S.Demirel atyndaǵy Ýniversitet, mine, osynyń dáleli. Jalpyhalyqtyq talqylaýdan keiin Elbasy latyn álipbiine kóshýdiń ekinshi jobasyn bekitti, endi ashylǵan aramyz jaqyndai túsedi. Túrki jurtyn biriktiretin bolashaqtyń kerýeni maqsatyna qarai bet túzedi. Onyń igiligin kórer kúnder áli alda degen sóz.
Elbasy biylǵy qańtarda memlekettik bilik tarmaqtary arasyndaǵy ókilettilikterdi qaita bólý mindetin kún tártibine shyǵardy.Úkimet pen Parlamenttiń ókilettiligin keńeitip, jaýapkershiligin arttyrýǵa, jergilikti ózin-ózi basqarý isin ýaqyt talabyna sai jetildirýge baǵyttalǵan bul reformany halyq qyzý qoldady. Sondai-aq, qoǵamdyq uiymdardyń jumysy qanat jaiyp, azamattyq qoǵamnyń damyǵan elder qoldanǵan printsipteri ómirimizge ene bastady, kóppartiialy sailaýdyń qyr-syryn halqymyz eptep sezinýde, jekemenshik qalyptasyp, ulttyq býrjýaziia ómirimizdiń bir bólshegine ainaldy. Qazba bailyqtyń paidasyn árbir qazaqstandyq seziný úshin qarjy kózin joǵary tehnologiia men týrizmdi damytýǵa burý, qyzmet óteý salasyndaǵy «bir tereze» túzimin barynsha jalpylastyrý, keden, salyq júiesine zaman talabyna sai jalǵasty reforma jasaý basty baǵytymyz bolmaq.
Bizdiń arman – uiyǵan berekemiz buzylmai, halqymyzdyń ál-aýqatynyń artýy, zamana kóshinen qalmai mádeni qundylyqtar jaratý, tarydai shashyraǵan alashtyń bir shańyraq astynda bas qosýy, keregesi aǵash, týyrlyǵy kiiz túbi bir túriktiń emen-jarqyn qol ustasyp, álemdik órkeniettiń biiginen óz ornyn tabýy.
Saralap kórsek, máńgilik elge bastar joldyń taǵany qalanyp, bes qarýy sailanyp keledi eken. Bizdiń murat-álemge ámir júrgizip, óz tártibimizdi ornatý emes, joǵymyzdy túgendep, barymyzdy marqaitý eken. Onyń aiqyn dáleli – iadrolyq qarýdan óz erkimizben bas tartýymyz. Bizdiń arman – uiyǵan berekemiz buzylmai, halqymyzdyń ál-aýqatynyń artýy, zamana kóshinen qalmai mádeni qundylyqtar jaratý, tarydai shashyraǵan alashtyń bir shańyraq astynda bas qosýy, keregesi aǵash, týyrlyǵy kiiz túbi bir túriktiń emen-jarqyn qol ustasyp, álemdik órkeniettiń biiginen óz ornyn tabýy.
«Túrksoidyń» jumysy áli de jandanýy kerek. Túrik Akademiiasy, Iasaýi atyndaǵy ýniversitetke, S.Demirel atyndaǵy ýniversitetke memlekettik grantty kóbeitip, barlyq elderdegi túrik halyqtarynyń jastaryn, ásirese, tatar, bashqurt jastaryn kópten tartýymyz kerek. Olar úshin oqý, qyzmet isteý, nekege turý, azamattyq alýy jeńildetilgen tártippen júrgizilse, nur ústine nur bolar edi.
Joǵaryda biz saralap ótken jaǵdailar Elbasynyń el júregine ornatqan uly qorǵany dep bilemiz. Endigi maqsatymyz – uzaqqa kóz salǵanda syrtqy saiasatta qazirgi qalyptasqan tepe-teńdikti saqtai otyryp, Eýropa Odaǵyna qarai jyljý. Jalpy Batystyń ozyq tehnikasy, synnan ótken el basqarý úrdisin elimizge jalpylastyrý basty baǵyt bolmaq. Árine, ishek-qarnymyz aralasyp ketken Reseimen barynsha jaqyn qarym-qatynas jasaý, olardyń qorǵanystaǵy áleýetin óz múddemizge paidalaný biz úshin áli de mańyzdy orynda turady. Grýziianyń, Ýkrainanyń qateligin qaitalamaý úshin bizge qanshalyq sabyr men sheberlik kerek ekenin túsingenimiz abzal.
Resei esimizge aýyq-aýyq salyp turatyn «Qytai qaýpi» bul kúnde Parlamentten bastap, bazarda zaty ótpei, ishi pysyp otyrǵan áielderge deiin kúnine birneshe ret qaitalaityn jarapazanǵa ainalyp ketti. Kezinde Napaleon Bonopart uiqysynan oianbasyn dep tilegen «arystan» bul kúnde qol-aiaǵyn jazyp, silkinýde. Energetikalyq resýrsqa, ekologiialyq taza azyq-túlikke yqylasy, suranysy kún sanap artýda. Biz óz zańdarymyzdy, ásirese migratsiia týraly zańdarymyzdy kemeldendirip, ishki bereke, birligimizdi kúsheitsek, eksportty kóbeitip, ulttyq ishki ónimdi eselep arttyratyn tamasha orai aldymyzdan kútip tur. Ol jaqta jasap jatqan 2 millionǵa taiaý qandastarymyz eki eldiń arasyna altyn kópir rólin atqarary sózsiz.
Resei óndiriste, tehnika jańalaýda kenjelep otyr. Halyqty jailaǵan maskúnemdik, nashaqorlyq, joǵarǵy bilik esholonyn kemirgen korrýptsiia, sheshen, tatar, bashqurt siiaqty halyqtardyń táýelsizdik alýǵa talpynysy, Qyrym oqiǵasynan keiingi Batystyń qatań sanktsiiasy – osy qiyndyqtar qabattasyp kelgende baital túgil, bas qaiǵy zaman bolyp, Orta Aziia elderi erkin tynystap qalady.
Al Qytaidyń da ishki-syrtqy qiynshylyǵy jetip artylady. Teńizben shekaralasqan eldermen kúnnen-kúnge kúsheigen shekara daýy Qytaidyń kópten bergi bas aýrýy, ásirese, ejelgi dushpandary Japoniia, Vetnam, Úndistan – bul úsh el de qalpaqpen uryp alatyn el emes. Azýyn aiǵa bilegen árqandai astam eldiń qolyn matap, aiaǵyn tusaidy. Ishki jaqta Tibet, Uiǵyr, jalpy musylmandar máselesi, bailyqtyń ádiletsiz bólinip, óńirlik, áleýmettik paryqtyń ulǵaiýy, bai men kedeidiń arasynda jiktiń ashylýy, partiia bedeliniń quldyrap, korrýptsiiaǵa qarsy kúres klandar arasyndaǵy esep aiyrysýǵa ainalyp ketýi, mine, munyń bári de jýyqta sheshile qoimas kúrmeýi qiyn túiinshekke ainalyp barady. Onyń ústine Qytai jan sanynyń ósýi saiabyrlap, toqtaý aldynda tur. Sarapshylardyń mejesine qaraǵanda 2100 jyldary Qytai jan sany 600 millionǵa túsip qalýy múmkin.
Ainalaǵa qazaqtyń kózimen qarap úirensek biraz nársege qanyǵamyz.
«Óz óltirmeidi, jat jarylqamaidy» degendei, týysqan túrki halyqtarynyń ózara saiasi, ekonomikalyq, mádeni bailanystaryn jaqsartý – máńgilik eldiń keleshegin kórkeitip, bolashaǵyn nurlandyratyn birden bir tóte jol. Latyn jazýy aramyzdy jaqyndatyp, rýhani álemimizdi jańǵyrtsa, bolashaq ekonomikalyq odaq kúshimizdi eseleidi. «Túrksoidyń» jumysy áli de jandanýy kerek. Túrik Akademiiasy, Iasaýi atyndaǵy ýniversitetke, S.Demirel atyndaǵy ýniversitetke memlekettik grantty kóbeitip, barlyq elderdegi túrik halyqtarynyń jastaryn, ásirese, tatar, bashqurt jastaryn kóptep tartýymyz kerek. Olar úshin oqý, qyzmet isteý, nekege turý, azamattyq alýy jeńildetilgen tártippen júrgizilse, nur ústine nur bolar edi.
Mine, bul – ǵundardyń qaiqy qylyshymen álemdi jalt qaratqan, túrikter máńgilik balbal tastarǵa oiyp amanattaǵan, Shyńǵyshannyń Jasaq zańynda kórinis tapqan, Altyn Ordanyń tulparynyń tuiaǵynda úmit bolyp janǵan, Esim hannyń Eski joly, Qasym hannyń Qasqa jolynda arman bolyp qalǵan máńgilik eldiń máńgilik muraty. Bul arman eles bolyp Turan dalasyn kezip júr. Úkilegen úmitimiz, asqaq armanymyz bári-bári de osynyń aiasyna syiyp ketedi.
Omaráli ÁDILBEKULY
