Lama Sharif Qazaqstandaǵy dini ekstremizmniń shynaiy kelbeti qandai?Onyń túp-tamyry qaida jatyr jáne onymen kúresý joldary qaisy? degen saýaldarǵa jaýap beripti.
— Qairat Qaiyrbekuly, «Dini ekstremizmniń aldyn alý» jáne «dini ekstremizmge qarsy kúresý» uǵymdarynyń araqatysy jóninde ne aitasyz? Olar tájiribede qalai júzege asyp jatyr?
— Din isteri agenttigi konfessiiaaralyq kelisimmen qamtamasyz etý, azamattardyń dini senim erkindigi quqyǵyn jáne dini birlestiktermen ózara bailanys salalaryn, sondai-aq atalmysh baǵyttaǵy sala aralyq úilestirýde memlekettik strategiiany júzege asyrýshy ortalyq atqarýshy organ bolyp tabylady.
Tatýlyq pen turaqtylyq — Qazaqstannyń ishki saiasatynyń basty basymdyǵy jáne de respýblikamyzdyń órlep-órkendeýiniń qajetti alǵysharty bolyp tabylady, sondyqtan da memlekette olardy qamtamasyz etetin tutastai bir júie qalyptasqan. Osy júiede agenttik ózindik orynǵa ie.
Búgingi kúni din sekildi óte názik saladaǵy turaqtylyqqa tóngen syn tegeýrinder men qaterler ekstremizm túrinde boi kóterdi. Ideologiia, teris piǵylǵa úndeý iaki lańkestik áreketter arqyly dini ekstremizm ózine jol salyp jatyr.
Sóz joq, biz Qazaqstan Respýblikasynyń «Ekstremizmge qarsy is-qimyl týraly» Zańyna sáikes dini saladaǵy ekstremizmge toitarys berip, ymyrasyz kúresýge tiispiz. Osy Zańǵa sáikes, dini ekstremizmmen kúresý memlekettik organdardyń qyzmetine jatady. Iaǵni adam quqyqtary men azamattardyń bostandyqtaryn, Konstitýtsiia negizderin qorǵaýǵa baǵyttalǵan sharalardy júzege asyrý, kópkonfessiialy elimizdiń tutastyǵy men ulttyq qaýipsizdigin ekstremizm qaterinen qorǵap, ekstremizmniń aldyn alý, anyqtaý, jolyn kesý jáne onyń saldaryn joiý, sondai-aq ekstremizmniń júzege asýyna jol ashatyn sebepter men alǵysharttardy anyqtap, joiyp otyrý — memlekettik organdardyń basty mindeti. Bir sózben aitqanda, zańnamalyq deńgeide ekstremizmniń tamyryn tereń jaiýǵa múmkindik bermeitin alǵashqy kezeńinen bastap ony zalalsyzdandyryp otyrýǵa basymdyq beriledi.
Ekstremizmniń aldyn alý profilaktikalyq jumystarda kórinis tabady. Atap ótilgen zań boiynsha, bul — quqyqtyq, uiymdastyrýshylyq, tárbielik, nasihattyq jáne ózge de sharalardyń qalypty júiesi.
Otandyq zańnamanyń normalaryn oryndaý úshin Agenttik óz Erejesinde bekitilgen aqparattyq-nasihattyq sharalardy júzege asyrý mindetine den qoiady. Osy mindettiń aiasynda, halyq arasynda dini ekstremizmniń aldyn alý úshin, aqparattyq-nasihattyq toptar qurylyp, olar Agenttik pen onyń jergilikti departamentteri basshylyǵymen búkil Qazaqstan aýmaǵynda aqparattyq jumystar júrgizýde. Mundai toptardyń quramyna imamdar, dintanýshylar, ǵalymdar, din isteri boiynsha ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar qyzmetkerleri kiredi. Jumys barysynda aqparattyq-nasihattyq toptar halyqtyń barlyq áleýmettik toptaryn qamtýǵa tyrysýda, bul jumystarda birinshi kezekte, árine, jastar ortasy keńinen qamtylýda. Bul rette qalyń buqaraǵa dinniń shynaiy gýmanistik bastaýlaryn kórsetip, dástúrli rýhani qundylyqtardy dáripteý jáne de radikaldy dini toptarǵa qosylýdyń qaterliligi týrasynda aqparattar berý basty nazarda ustalady.
2012 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda osynaý aqparattyq-nasihattyq toptar 1600-den astam is-shara, iaǵni seminarlar, otyrystar men dóńgelek ústelder respýblika deńgeiinde ótkizildi, jumys aiasyna jalpy sany 53 myń adam qamtyldy.
— Sizdińshe, búgingi ekstremistiń bet-beinesi qandai?
— Bárimiz ekstremizm ataýlynyń ideologiia ilgishinen bastalatynynan habardarmyz, iaǵni bul — adamdardy motivatsiialap is-áreketke itermeleitin ideialar shoǵyry. Sondyqtan da dini ekstremizmdi KSRO-nyń tarap ketýiniń kóp saldarynyń biri retinde kórsetsek qatelespeimiz. Eski idealdar qulady, al qoǵam jańalaryn qalyptap úlgermedi. Mine, naq sol sátte postkeńestik keńistikke álemniń túkpir-túkpirinen qoǵamdyq jáne memlekettik qurylystyń áralýan nusqalary entelei endi. Bul dúrmekten sheteldik dini jáne dini-saiasi toptar da tys qalmady. Buǵan bizdiń batys shekaramyzǵa taiaý aýmaqta Resei Federatsiiasynyń lańkesterge qarsy áskeri qimyldar júrgizgenin qosyńyz. Olar ózderiniń dini-saiasi túsinikterine sáikes federatsiia quramynan bólinip shyǵýǵa tyrysty. Bul oqiǵalar elimizdiń batys óńirlerinde ideialyq turǵyda tumaý sekildi juqty.
Osyndai áserlerdiń nátijesinde keibir jastar dáýirler qiylysyndaǵy baǵdarsyz býyn retinde ideologiialyq yqpalǵa ushyrady, muny tipten, sheteldik ekstremistik ortalyqtar tarapynan týyndaǵan ideologiialyq diversiia dep ataýǵa da bolady.
Sondyqtan da búgingi ekstremistiń portreti jalpy keskininde mynadai: shetelden kelgen ideialyq baǵdarlardy qabyldaǵan jáne de ideologiialyq manipýliatsiia eleginen ótken 20-30 jastaǵy adam. Buǵan áleýmettik túitkilder shoǵyryn da qosqan jón. Óitkeni barsha adam sýbektivti iaki obektivti sebepterge bailanysty ómirden óz ornyn, iaǵni, Uly Abai aitqan, «dúnieden óz ketigin taýyp, kirpish bolyp qalana» almaýy múmkin. Bálki olarǵa ýniversitetke oqýǵa túsip, joǵary jalaqyly qyzmetke turý qol jetpes arman shyǵar? Osydan da birqatar áleýmettik igilikterden shettetilgendei bolyp júrgen jas ózindik bir revanshqa boi urýy yqtimal. Bul maqsatyna jetý úshin ol qandai da bir yqpaldy toptyń nemese qoǵamdyq kúshtiń múshesi bolýǵa yqylas bildiredi. 1990-jyldary jastardyń qylmystyq toptarǵa kirýge umtylǵany esimizde. Keiinnen bul sánnen qaldy, tipti mańyzdy bolmai qaldy. Al búgingi marginaldyq qýatty syrtqa shyǵarýdyń bir arnasy — dini ekstremizm.
Sondyqtan da ekstremist degenimiz eń aldymen — kúndelikti problemalar batpaǵyna batqan jan. Bul — ideologiialyq, áleýmettik, qarjylyq iaki psihologiialyq máseleler. Ras, keide adamnyń jaǵdai durys bolýy múmkin: joǵary bilimdi, jaqsy qyzmeti bar, úlgili otbasyly, kerek deseńiz, asa daryndy. Degenmen ol radikalizmniń sońynan erip kete barady. Bul jerdegi sebep — psihologiialyq turaqsyzdyq.
— Ekstremist dese jurt saqaly qaýǵadai, balaǵy sholaq, sońynan hidjab kigen qyz-kelinshek ertken jigitti elestetetin boldy. Muny jón sanai alamyz ba?
— Bir jaǵynan alyp qaraǵanda, dini negizi bar saqal men jamylǵy máselesi — árkimniń jeke sharýasy. Aitpaqshy, bul tek islamǵa ǵana tán erekshelik emes. Biz saqaldy pravoslav hristian men basyn búrkegen hristian áielderin de kezdestire alamyz. Osy sebepti de saqal men kiimdi naqty bir qubylystyń belgisi deýge bolmaidy.
Buǵan qosa, ekstremistik maqsattaǵy adam jurt sanasynda qalyptasqan obrazdan qashyp, ádeiilep syrtqy keiip kelbetin ózgerte salýy da múmkin. Osylaisha, zaiyrly qoǵamdastyqqa tastai batyp, sýdai sińip, óziniń kózdegen maqsattaryn indetip júre berýi múmkin. Alys-jaqyn shetelderdegi radikaldar baiaǵyda-aq osy taktikany basshylyqqa alǵan, bizde de olar keiingi kezde osy ádiske kóshe bastady.
Kiim tańdaýdaǵy dini motivatsiiany, aitalyq, memlekettik qyzmette nemese jalpyǵa bilim berý mektepterinde júzege asyrýdy oryndy dep aitý qiyn. Bul — zaiyrly jáne kópkonfessiialy bolyp tabylatyn Qazaqstannyń osy shaqtaǵy shyndyǵy. Sondyqtan da barshaǵa ortaq qandai da bir beitarap standart kerek. Ár alýan din ókilderiniń ózindik dini tanymdaryna sáikes jumysqa, mysaly, ákimshilik pen emhanaǵa álem-jálem bolyp barǵanyn elestetip jatýdyń ózi qiyn.
— Qazaqstandaǵy dini radikalizm týraly sóz qozǵalsa, salafizm taqyryby basa aitylady. Salafizmniń Qazaqstan úshin dástúrli bolyp tabylatyn Hanafi mázhabynan basty aiyrmashylyǵy nede?
— Sýnnittik islamdaǵy mázhabtardy hristiandyqtaǵy pravoslavie men katolitsizmmen áste salystyrýǵa bolmaitynyn atap ótken jón. «Mázhab» sóziniń ózi «baǵyt, durys jolǵa shaqyrý» degendi bildiredi. Fikh boiynsha mázhabtar bar, iaǵni islam quqyǵy boiynsha jáne de aqida boiynsha, bylaisha aitqanda, senimge negizdelgen mázhabtar bar. Shariǵattyń quqyqtyq mektepteri bir bólek te, ózindik qudaitanýshylyq tanymdaryn alǵa tartqan mektepter bir bólek.
«Mázhab» dep quqyqtyq mektepterdi, al qudaitanýshylyq mektepterdi «aqida» dep ataidy. Bul — qalyptasqan úrdis. Osy eki belgige qarap-aq islamdaǵy barsha baǵyttardy klassifikatsiialaýǵa bolady. Degenmen de mázhab pen aqidanyń múldem eki bólek nárse ekenin uǵyp alǵan jón. Mysaly, materialdyq zattardy poshymy men túsine qarap júieleýge bolady. Bul rette zat tórt buryshty jáne de qyzyl, qyzyl jáne dóńgelek, dóńgelek jáne jasyl bolýy múmkin. Osydan kelip, bul qyzyl ma, álde, dóńgelek pe dep suraý — aǵattyq.
Málim bolǵandai, dástúrli quqyqtyq mázhabtardyń sany tórteý: Hanafi, Shafiǵi, Máliki jáne Hanbali. Qudaitanýshylyq iri mektepterdiń sany ekeý: asharittik jáne Ortalyq Aziia úshin dástúrli sanalatyn Matýridi mektepteri. Bul oraida Matýridi aqidasy tarihi turǵyda belgili bir aimaqtarda Hanafi mázhabymen astasqan, al asharittik bolsa, Shafiǵi jáne Máliki mázhabtarymen jáne t.b astarlasyp ketken.
Salafizm keń taralǵan elder qataryna Saýd Arabiiasy jáne de onymen japsarlas jatqan Parsy shyǵanaǵy elderi jatady. Olarda Hanbali mázhaby basymdyqqa ie. Degenmen salafizmniń ózi bir mázhabty ustanýdy mindetti dep bilmeidi, al keibir salafi ǵulamalar mundaidy basy bútin joqqa shyǵarady. Osy sebepti de, keshe ǵana namaz úirengenine qaramastan, qandai da bir «mázhabtyń qajeti joq» dep, negizsiz jar salatyn salafi qarakóz jigitterdi kezdestire alamyz.
Salafitter «salaftardyń taza aqidasyn ustanamyz», iaǵni «aldyńǵylardyń jolymen júremiz» dep daýryǵady. Islam dástúrinde alǵashqy úsh tolqyn, iaǵni Muhammed paiǵambardyń (s.ǵ.s) sahabalary jáne de odan keiingi musylmandardyń eki tolqyny osylai atalady. Alaida dástúrli qudaitanýshylyq mektepteriniń kóptegen ókilderi munymen esh kelispeidi.
Sonymen qatar Qazaqstandaǵy salafitterdiń kópshiligi qazaq salt-dástúrlerin «bidǵat» («ruhsat etilmegen jańalyq») nemese «shirk» (Allaǵa serik qosý) sanai otyryp, túbegeili joqqa shyǵarady. Bul rette olar qazaqtardyń keibir ulttyq dástúrleriniń paida bolýynyń tarihi sebepterin túsinýge tyryspaidy.
Qoǵamymyzda oryn alǵan taǵy bir daýly másele – bizdiń salafi dep esepteletin dindarlar saýdiialyq sheihterdiń óz azamattary —saýdiialyqtar úshin shyǵarǵan pátýalaryn jii qoldanyp, oilanbastan el ishinde nasihattap júr. Biraq islam dástúrinde pátýalardy ár elde óziniń múftii shyǵaratyny jurtqa belgili. Bir másele boiynsha úkim naqty bir qoǵamdaǵy jaǵdailarǵa bailanysty ártúrli bolýy múmkin. Taǵy da qaitalap aitamyn, bul — islam quqyǵynyń negizderi. Qasietti Quran Kárimde Alla Taǵalanyń adamdardy ártúrli qylyp jaratqandyǵy týraly aitylady («Ái, adam balasy! Shúbásyz senderdi bir er, bir áielden (Adam, Haýadan) jarattyq. Sondai-aq bir-birińdi tanýlaryń úshin senderdi ulttar, rýlar qyldyq). ( «Hýjýrat» súresi, 13-aiat).
Sondyqtan aiaǵyna nyq tura bastaǵan jáne qoǵamdyq, sonyń ishinde, dini sanasy qalyptasyp kele jatqan jas memleketimizde mundai alaýyzdyqqa jol berilmeý qajet dep esepteimiz. Bul — qoldy qýsyryp qarap otyrýǵa bolmaidy degen sóz. Keń aýqymdy aǵartýshylyq jumys júrgizý qajet, bul tusta Qazaqstan musylmandary dini basqarmasyna zor tarihi jaýapkershilik júktelip otyr.
Mundaǵy basty másele sonda, bizdiń elimizde dini ádep-ǵuryptar men dástúrler sabaqtastyǵy úzilip qalǵan, osy sebepti de bir ýaqytta ainadai tazalanǵan dini óriste ár alýan dástúrli emes aǵymdar aram shóp syndy qaýlady jáne de bul sózimiz islamdyq aǵymdarǵa ǵana qatysty emes.
Sonymen qazirgi eń mańyzdy jait – jastarymyzdy, óskeleń urpaqty osyndai keleńsiz kózqarastarǵa urynýdan saqtap qalý. Al úiirinen adasqandar erte me, kesh pe, aqylǵa kelse kerek. Qazirdiń ózinde salafitter 2000-jyldardaǵydai emes, ózderin anaǵurlym saq ustaidy. Keibireýleri tipti kúndelikti turmysta dástúrli Hanafi mázhabyn qabyldaýǵa ázir, qala berdi meshitte otyrǵanda, imamdar ótinip jatsa, «Ámin» dep aiǵailaýyn da qoiyp keledi.
— Sonda ózin-ózi jaratyndar, politsiia qyzmetkerlerin atyp jatqandar kimder?
— Muny tákfirshiler men jihadshylar jasap jatyr. Shyntýaitynda, bul bir úderistiń eki satysy, tákfir men jihad jariialaýdyń arasy — bir-aq qadam.
Ózderiniń qudaitanýshylyq kózqarastary boiynsha olar salafilerge jatady, iaǵni salafi aqidasyn ustanady, áitse de saiasi turǵyda, Mysyr radikaly, 1966 jyly ólim jazasyna kesilgen, keide búgingi musylman álemindegi barsha ekstremistik aǵymdardyń «ókil ákesi» atanyp júrgen Said Kýtbanyń ádisine sáikes áreket etedi. Sondai-aq ol — «Musylman baýyrlar» qozǵalysynyń radikaldy qanatynyń ideologtarynyń biri. Sondyqtan da biz tákfirizmdi dini ekstremizmniń eń bir qaterli túri retinde tanimyz.
— «Tákfir» degenimiz ne?
— Bul sóz «senbeý», «kápir», «dinge senbeitin» degen mándegi «kýfr» sózimen túbirles. Tákfir jasaý degenimiz dinsiz dep jariialaýdy bildiredi. Mysaly, Qazaqstandaǵy tákfirshilerdiń eń súiikti ádetiniń biri – bes ýaqyt namazyn oqymaityn musylman balasyn kápirge jatqyzý, iaǵni bul degenińiz — ainalamyzdaǵylardyń basym bóligine saýsaq shoshaitý, kúl shashý. Bul barlyq dáýirlerdegi islam ǵalymdary ustanǵan qaǵidalarǵa qaishy keledi.
Dástúrli fikh – islam quqyǵynda tákfir jasaýdyń sharttary naqty kórsetilgen jáne de olardyń bári bizdiń basynan baqaishyǵyna deiin radikaldanǵandar tarapynan barynsha buzylýda. Mine, osy sebepti de musylmandardyń dini saýattylyǵyn arttyrý asa mańyzdy, qysqasy, kez kelgen kisi tákfirshige aiqyn qatelikterin kózge shuqyp turyp kórsete bilýi kerek.
Sondyqtan da, taǵy bir ret qaitalap aitamyn, teris piǵyldy aǵymdarmen kúrestegi sheshýshi faktor nadandyqty, dini saýatsyzdyqty joiý bolyp tabylady. Osy shartty oryndaǵanda ǵana ekstremizm men terrorizmmen kúres sharalary nátijeli bolady.
— Sońǵy kezderi salafilermen qatar «Tabliǵi jamaǵat» ataýyn alǵan qozǵalys týraly áńgimelerdi de qulaǵymyz jii shalyp qalyp jatady. Osy jóninde aitsańyz?
— «Tabliǵi jamaǵat», sózbe-sóz berer bolsaq: «Ýaǵyz qaýymy», 1926 jyly Úndistanda Maýlana Muhammad Iliias tarapynan uiymdastyrylǵan saiasi, patsifistik dini qozǵalys.
Qozǵalystyń ereksheligi — baǵdarlamasynyń, jarǵysynyń, múshelik institýtynyń joqtyǵy. Osyǵan bailanysty, syrt kózge bul top joq ta siiaqty. Bul uiym kózge kórine bermeidi, tiisinshe, kóptegen jyldar boiy sarapshylardyń nazarynan tys qalyp keldi.
— Olarǵa qatysty qandai túitkilder bar?
— Tabliǵshylar júieli praktika men úi aralap, esikten-esikke jalǵasqan belsendi ýaǵyzdy eń basty qundylyq dep biledi. Degenmen olar tereń dini bilim alǵandy quptai bermeidi, oǵan nemquraidy qaraidy, arzymaityn nárse dep esepteidi. Al bizde saýatsyz ýaǵyzshylar onsyz da jetkilikti. Ótken ǵasyrdyń 20-shy jyldaryna Úndistanda laiyq bolǵan nárse XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstanǵa múlde úilespeidi.
Budan bólek, bul qozǵalys ókilderi jumys isteý, otbasyn baǵý sekildi mindetterdi múlde eskere bermeidi. Mysaly, olar áiel, bala-shaǵasyn tastap, alys saparǵa kete beredi. El aýmaǵyn adaqtap ketse maqul, shetelderge tartyp ketýi de yqtimal.
— Arnaiy operatsiialar kezinde terrorister túgeldei derlik joiylyp otyrady. Bul ádetke ainaldy. Qoǵamda osyǵan bailanysty suraqtar kóbeiip tur. Kúsh qoldaný ádisi ózin-ózi aqtap jatyr ma, bul qanshalyqty oryndy nárse?
— Qoǵamda terrorizm jáne ekstremizm kórinisterimen belsendi kúres júrgizilip jatyr. Sońǵy kontrterroristik operatsiialar quqyq qorǵaý organdarynyń terrorizmmen kúreste tájiribe jinaqtaǵanyn kórsetedi. Olar radikaldardy anyqtap, qoǵamǵa qarsy jasalǵaly jatqan qylmystyń aldyn alady.
Ras, Almaty, Atyraý jáne ózge de óńirlerde júrgizilgen birneshe antiterroristik operatsiialar barysynda terroristik toptardyń barlyq músheleriniń kózi joiyldy. Tájiribe barysy terroristerdiń asa qatygez, óz ómirlerin de, ózgelerdiń ómirin de buiym qurly kórmeitinin dáleldep otyr. Ara-arasynda kriminaldyq elementter men dini radikaldardyń midai aralasyp ketýi kórinis berýde. Shyndyǵyna kelsek, tipten dini ideologiiany jamylǵy etken qylmyskerlerdi quqyq qorǵaý organdary zalalsyzdandyryp jatyr.
Arnaiy operatsiialar barysynda kúshtik qurylymdar olarǵa óz erikterimen berilip, qarýlaryn tastaýǵa buiyrady. Alaida terrorister bailanysqa shyqpai, sońǵy demderi qalǵansha qarsylyq kórsetedi. Qazirgi tańda quqyq qorǵaý organdarynyń osyndai sitýatsiialarǵa saqadai sai ekendigin atap ótken jón. Byltyrǵy jylǵy arnaiy operatsiialarda politsiia men arnaiy top qyzmetkerleri qatarynan shyǵyn bolǵanyn eske salyp jatýdyń ózi artyq bolar. Al sońǵy kezderi qarapaiym halyq pen kúshtik qurylymdar tarapynan qurbandyqtarǵa jol berilmei keledi. Jaqsy qarýlanǵan jáne jankeshti qarsylastarmen jaǵalasýǵa týra kelip jatqanyna qaramastan, bul múmkin bolyp otyr. Terroristerdiń kópshiligi politsiia organdaryna qarsy teraktilerdi uiymdastyrý men júrgizýge qatysqan jáne debasym kópshiligi — buryn qylmysty bolǵan jandar.
Arnaiy qyzmetterdiń jumysy tek antiterroristik operatsiialar men terroristerdi joiýmen shektelmeitinin atap ótken jón. Terrorizmniń aldyn alý úshin aitarlyqtai jumystar atqarylýda. Sońǵy jyldary birqatar terraktilerdiń aldy alynyp, radikaldy toptar joiyldy. Aqtóbe, Almaty, Oral, Atyraý sottarynda ekstremistik jáne terroristik is-áreketter úshin kúdiktilerge sot protsesteri júrip jatyr. Alaida qater saqtalyp tur jáne de qaýiptiń aýqymy da alańdatpai qoimaidy.
— Radikaldy dini aǵymdarǵa qalai qarsy turýǵa bolady?
— Kúshtik jáne preventivti ádister bar. Preventivti jumystardyń sapalyq turǵyda jaqsarǵany durys. Osyǵan bailanysty, qoǵamdaǵy ondai ekstremistik ideialardyń taralýyna eń áýeli ziiatkerlik turǵyda qarsy turý kerek. Dini ekstremisterdi zalalsyzdandyrýda ózge de yqpal etý sharalarymen qatar teologtardyń róli asa zor. Tájiribeli teologtar, dintanýshylar, din salasy mamandary — ekstremister men radikaldardyń ideologtaryna saýatty ári joǵary dárejede qarsy tura alatyn qoǵamnyń birden-bir kategoriiasy. Teologtar qasietti Quran kitabyndaǵy qazynaly ámbebap bilimge ie. Dini dogmatika salasy men dini senimniń doktrinalyq erejelerin, rásimderdi jáne ózge de kýlttik praktikalarǵa qatysty bilimniń moldyǵy olarǵa batyl ideialyq qarsylastarymen ustasýǵa múmkindik beredi. Sondai-aq radikaldy dini aǵymdarǵa qarsy kúresý joldaryn izdeýmen jekelegen ǵylymi-zertteý ortalyqtary jáne institýttar ainalysýda.
— Islam týraly aitqanda zamanaýi ómir salty, bilim men mádenietti dinmen ushtastyrý máselesi de qylań beredi. Basqasha aitqanda, islam men modernizatsiianyń astasýy múmkin be?
— Hanafi mázhabynyń rýhani praktikasy ulttyq mádeniet pen jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa qurmetpen qarap keldi. Bul túsiniktiń ózeginde erteden islamǵa tán bolǵan toleranttylyq pen ashyqtyq uǵymdary jatyr. Qazaqstandaǵy ultaralyq jáne konfessiiaaralyq kelisimniń dúnietanymdyq kesheni shamamen birjarym myń jylǵa sozylǵan islami órnek arqyly qalyptasty.
Zamanaýi qoǵam óskeleń dinilik pen modernizatsiianyń úilese alatynyn kún tártibine qoiyp otyr. Bizdiń elimizdegi modernizatsiia ádildik, adaldyq, rýhanilyq, bilim, eńbek, senim jáne quqyq basymdyǵy sekildi qundylyqtardyń qoǵamda qalyptasýyna bailanysty. Bul qundylyqtardyń bári de islam qundylyqtary bolyp tabylady. Biraq bul úshin imamdarmen tize qosa otyryp áreket etý kerek. Meshitterdegi ýaǵyzdarda dinge shaqyrý ǵana emes, jastardy rýhani damýǵa, bilimge, kemeldenýge, qoǵam igiligi úshin ter tógýge shaqyratyn nasihattar da aitylýy kerek.
Musylman renessansy dáýirinde din mádeniettiń joǵary deńgeiine, ǵylymǵa, filosofiiaǵa, bilimge sebepshi boldy. Búkil álemge islam aiasynda qyzmet etken ǵulama ǵalymdar men oishyldardyń esimderi etene tanys.
Ókinishke qarai, bizdiń zamanymyzda din men zaiyrly ómirdi qarsy qoiýshylar da kezdesedi. Shyndyǵynda, din azamattarymyzdy, birinshi kezekte jastarymyzdy bilim, otbasy, halyqtyq ǵuryptar men dástúrlerden aiyrmaýy kerek. Meshitke barý jastardyń sapaly bilim alýyna kedergi bolmaýǵa tiis, olar intellektýaldyq turǵyda da, boi túzeý jaǵynan da teń ósip-damýy kerek. Islam — oqshaýlaný men rýhani kembaǵaldyqty qabyl almaityn din, ol dinge senýshilerdi jalpyǵa túsinikti gýmanistik qundylyqtarǵa baýlidy.
— Áńgimeńizge rahmet!
Aina SARYBAI.
Derekkóz: aktobegazeti.kz
