Jazýshy, aýdarmashy marqum Gerold Belgerdiń osydan birneshe jyl buryn "Azattyqqa" bergen suhbaty keremet eken. Ótkir, ári áli de ózekti suhbat. "Bizdiń úlken kemshiligimiz anaý sheneýnikterdi óte joǵary kóteremiz. Ol ákim eken, bastyq eken dep, olardyń aldynda dirildep-qalshyldap jumsaq sóilep, biiazy bola qalamyz" deidi Ger-aǵa. Ras qoi iá?!
"Kórmegenimiz joq"
1941 jyly bizdi Edil boiynan Qazaqstanǵa, Sibirge jer aýdardy. Ol jerde bizdiń avtonomiialyq respýblikamyz bolatyn. Men sol respýblikanyń astanasy Engels qalasynda týdym. Jeti jasymda Qazaqstanǵa kelip, sodan beri osy elde turamyn.
1956 jyly Sovet odaǵynda turatyn nemister jylymyqty sezinip, olarǵa az da bolsa bostandyq berildi. Bul ýaqytqa sheiin nemisterdiń barlyq jaǵynan joly kesilip, quqyǵy shektelip, tipti olardy joǵarǵy oqý ornyna qabyldamaityn. Erkin júrýge quqyǵy bolmaityn. Men sol jylymyqtyń arqasynda alǵashqylardyń biri bolyp joǵary bilim alý baqytyn ielengen nemispin.
1954 jyly KazPI ge bar-joǵy bes-aq nemis oqýǵa tústik. Oǵan sheiin onda birde-bir nemis oqýǵa túse almaǵan. Al, joǵarǵy bilim alǵysy kelgen keibir nemister aty-jónin, ultyn ózgertip jazýǵa májbúr bolǵan. Meniń ákem endi men Edilge qaitpaimyn, óz Otanyma oralmaimyn, qazaqtyń arasynda qalamyn degen úlken qaǵidaǵa boi uryp, aqyr aiaǵynda qazaq aýylynda úlken aǵash úi salǵan azamat.
Eýropadaǵy nemisterden bizdiń biraz aiyrmashylyǵymyz bar. Eki júz jyldyń ishinde biz olardan alystap kettik. Olar Eýropanyń tárbiesin kórgender de, bizder qazaqtyń, ózbektiń, orystyń arasynda ósken halyqpyz.
"Qazaqstandyq ult" bolmaidy"
«Qazaqstandyq ult» máselesi múlde men qabyldamaityn dúnie. Men tipti keleshekte tólqujatty bergende ultymdy kórsetpese, ultymnyń nemis ekenin oǵan siiamen jazamyn. Men eshýaqytta da «qazaqstandyq ultty» bilmeimin. Meniń ultym nemis. Sol siiaqty qazaqtyń ulty qazaq, orystyń ulty orys bolýǵa tiis. Mundai dúmbilez dúnie saiasatqa bola oidan shyǵarylǵan, keleshekte qazaqqa sor bolyp tietin úlken náýbat.
Biliktiń aitqanynyń bárine bas shulǵyp ere berýge bolmaidy. Bizde bilik kóbinese shatasady, qatelesedi, adasady. Adamnyń oiyna kelmeitin, aqylyna simaityn bastamalalardy shyǵaryp, halyqtyń arasynda ýaǵyzdaidy. Munyń bárine kóne berýdiń qajeti joq. Ziialy qaýym bul máselelerdiń bárine úlken saqtyqpen qaraýy qajet.
Bul zamanda barrikadanyń qai jaǵyna shyǵatynyńdy ashyq aitý kerek. Ásirese bilik pen halyqtyń arasyndaǵy qaishylyq tereńdep ketti. Halyq bir bólek te, bilik bir bólek bolyp tur qazir. Mundai jaǵdaida ziialy qaýym eshkimge jaltaqtamai pikirin ashyq, anyq aitýǵa tiis.
"Qol súiý...uiat nárse"
"Eýropadaǵy ziialy qaýym ózderin óte biik sanaidy, asqaq ustaidy. Eshýaqytta da olar bilik basyndaǵylardyń aldynda basyn iip, quldyq uryp, qolyn súiýge barmaidy. Sebebi, bul – uiat nárse. Munyń bári órkenietti qoǵamnyń zańdylyǵyna qaishy, feodal zamanynan qalǵan jaman ádet.
Osy jerde meniń oiyma Batystyń ataqty jazýshysy Ýiliam Folknerdiń basynan ótken bir oqiǵa túsip otyr. Jazýshy Nobel syilyǵyn alǵanda oǵan iltipat tanytyp, sol kezdegi Amerikanyń prezidenti shai ishýge shaqyrypty. Sonda jazýshy bir shai ishýge bola men nege eki júz shaqyrym jerge janarmaidy shyǵyndap barýym kerek dep barmai qoiypty.
Meniń marqum bolyp ketken Asqar Súleimenov degen dosym boldy. Esime sol Asekeńniń bir jaqsy sózi túsip otyr. Sovet odaǵy kezinde ómir súrse de Asqardyń stalinizm máselesine bailanysty kózqarasy erekshe bolǵan. Qazir, shynynda da, Stalinge tabyný bizdi bylai qoiǵanda myna kórshi Reseide de jyl ótken saiyn kúsheiip barady ǵoi. Men bul týraly talasqym kelmeidi. Stalin meniń uǵymymda nemisterdi jer aýdarǵan adamdardyń biri. Sondyqtan meniń Stalin týraly pikirim qashan da tómen. Árine, ol erekshe qabiletti, tarihta orny bar adam. Oǵan eshkim de talasa almaidy. Biraq men Stalinge qulshylyq etýdi moiyndai almaimyn.
Jańaǵy aitqan áńgimeme qaityp oralaiyn. Meniń dosym Asqar Súleimenovtyń stalinizm týraly «aqyly joq halyqtyń bári stalinist» dep aitqan keremet bir jaqsy sózi bar.
Menińshe sol rýhani tazarýdyń joqtyǵynan, óziniń tarihtaǵy ornyn bilmegendikten osyndai keleńsizdikter týatyn bolýy kerek. Bizde quldyq psihologiia keremet saqtalǵan. Sotsializmnen ótip ketip, kapitalizmge bet burǵanymyzben, biz áli sol feodalizmniń batpaǵynan shyǵa almai kelemiz.
Al kóretiniń, estitiniń múlde basqa, múlde bólek. Men osydan qatty qaýiptenemin. Kemshilikti jasyrý osylai jalǵasa berse, bilik pen halyqtyń arasyndaǵy narazylyq ýshyǵa beredi, bir-birine degen ókpesi kúsheie beredi.
"Qaidaǵy táýelsizdik, biz qazir qulǵa ainalyp baramyz"
Biz táýelsizdik, táýelsizdik degenimizben shyn maǵynasyndaǵy táýelsiz adamdar joqtyń qasy, Bárimiz táýeldimiz. Qoishy, táýeldilikte turǵan da eshteńe joq shyǵar.
Qaidaǵy táýelsizdik, biz qazir qulǵa ainalyp baramyz. Qazir jurt pikirin ashyq aitýdan qorqady. Halyqtyń boiynda áli kúnge sheiin úrei bar. Pikirin aitqysy kelgen ziialylardyń kóbisi onyń zardaby balalaryna tiip kete me dep qaýiptenedi.
Óziniń oiyn erkin aitatyn aqyn-jazýshylar saýsaqpen sanarlyqtai. Qalǵandary tek júrseń – toq júresiń degen siiaqty únsiz. Meniń dostarymnyń, aralasyp júrgen jazýshylarymnyń kóbisi osy Belger sóilesin, oǵan eshteńe bola qoimas, nemis qoi dep bárin maǵan ysyra salady. Ózderi úndemei qalady. Kóbisiniń esil-derti orden alý, ataq-marapatqa bólený. Jetpiske kelgen jazýshyǵa ataq pen ordenniń nege keregi bar ekenine keremet qairan qalamyn.
Bul endi qazaq jazýshylarynyń bir psihologiialyq ereksheligi bolýy kerek. Men tipti olarǵa keshirimmen qaraimyn. Eshqaisysyn sókpeimin. Túsinigi solai bolsa, olarǵa ne istei alasyń?
