«Tarihymyz ǵajap, rýhani kemel ult edik» degen, jii estilip qalatyn sózge birer aýyz pikir.
Este joq erte zamanǵa, «bastyny idirgen, tizelini búktirgen» kóktúrkiniń kezine ketpei-aq qoiaiyn. Tipti, keiingi Altyn Orda dáýiriniń surapyl shapqynshy ǵumyryna da baǵa bermeiin. (Zaman solai boldy, o kezde barlyq jurt bir-birinen alshaq emes edi degendei. Alaida, so kezdiń ózinde ǵylym men bilimge umtylǵan, jańalyq ashyp jatqan jurttardyń da bolǵany ras. Iaǵni o zaman da daýly).
1. Alash alash boldym degen kezeń. 500 jyldai buryn. Alty alashtyń bir butaǵy - qataǵan rýyn qyrǵan kim? Qalǵan bes Alash emes pe? («Ei, Qataǵannyń han Tursyn, ...esigińe kelip tur, shashqaly tur qanyńdy, alǵaly tur janyńdy» - Marǵasqa jyraý.). Maǵaýinge sensek, arbanyń kúpsheginen boiy asqan qataǵandyq erkekkindikti túgel qyrylǵan. Qyrǵan. Qazaqtyń hany Esim han jáne onyń qazaqtyń ózge butaǵynan jinalǵan qalyń alamany genotsid jasaǵan. Erkegin qyryp, áielin kúń, balasyn qul etken. Óz baýyrynyń. Qalmaqtyń, oirattyń balasyn emes. Iá, ol zamandy da aqtap alatyndar tabylar. «500 jyl buryn, ondai-mundai, Shyńǵys tuqymy, o kezde solai edi, qataǵan Tursyn han separatist boldy, báldý-báldý» degendei. Biraq, oǵan ergen myńdaǵan jurttyń ne jazyǵy bar edi? Sondyqtan, moiyndap qoialyq, biz memleket bolyp handyq qurǵan zamanda-aq óz baýyryn, týys taipany tutas qyryp tastai alǵan, genotsidke barǵan jurtpyz. Aq túiege mingen Asan Qaiǵynyń sońynan ergen «Aq qaz» sipatty perishte keiipti lirikalyq halyqty elestetpei-aq qoialyq.
2. Maqul, beri kettik. Shamamen, 300 jyl buryn. «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» dáýiri. «Jońǵar degen jalmaýyz kelipti, beiqam jatqan, beibitshilik súigish, eresen momyn, kinásiz jurtty shaýypty» degen mif. Ádemi, ótirik hám jylymshy mif. Quddy sol jońǵar degen «babai-jurt» aspannan túskendei. Olar bizdiń óte jaqyn týys, turmysy birdei, dini men tili ǵana azdap bólekteý halyq edi. Syimadyq. Malymyz syimady, keýdemiz, kegimiz maza bermedi. Búgin ol jurttyń jurnaǵy kino túsire almaidy, áitpese qazaq degen «qanisher jurttyń» jońǵar aýylyn qalai órtep, malyn aidap alyp, qyzyn bókterip áketip, ulyn quldyqqa salǵany jaiynda qansha kartina túsirgen bolar edi. Jaraidy, soǵystyń aty soǵys, eki jaq ta qarap qalmady deiik. Alaida, Qarataýǵa deiin bosyp, jol boiy máiiti shashylǵan qalyń qazaq túgeldei jońǵar qylyshynan óldi me eken? Bosqan jurttyń ashtyqqa ushyramaǵanyna, indet pen dertten, qatigezdik pen ishki shapqynnan da qyrylmaǵanyna kepildik bere alasyz ba? Rýhani kemel, birligimiz ǵajaiyp, keremet jurt bolsaq, nege jeńildik, nege Saryarqany qiyp, tastap, bosyp kettik? Arqa men shyǵystaǵy kóp rýlar elý jyldan soń ǵana óz atamekenine oraldy. Qytai arǵy jaqtan jońǵardy tozdyrǵan sátte biz de jettik batystan. Qyrǵynnyń kókesi sonda boldy. Ras, ata kek dermiz. Alaida, ol jurtty da genotsidke ushyratqannyń biri bizdiń babalar edi. Qaida álgi, «biz degen mal baqqan elmiz, óz-ózimen tynysh jatqan elmiz... » dep keletin qanatty sózder?
3. Jaqsy. 200 jyldai buryn. Shamamen, Reseige bodan bolǵan, odan sońǵy batysta Isatai-Mahambet, arqa men jetisýda Kenesary han dáýiri. Aldymen, júz-júz bop árqaisysy óz betinshe vassaldyqty qabyl alǵan kezeńge toqtalaiyq. Nege sol kezeńde rýhani tutas, bekem jurt ekenimiz ras bolsa, Resei imperiiasymen laiyqty, tasqa basylǵan órkenietti kelissózder bolmady? Eldi saqtaýdyń ishki-syrtqy, elitaralyq kelisimderi nege jasalmady? Territoriialar, quqyqtar men sharttar nege belgilenbedi? (Baraq sultan men Ábilqaiyrlardyń bir-biriniń basyn alatyndary sonyń aldynda ǵana ma edi...) Jáńgir, Ýáli siiaqty el jaýapkershiligin arqalaǵan bileýshilerdiń tutasymen orys imperiiasyna bet buryp, úielmenimen birge dinderine deiin ózgere bastaityn tustary taǵy da sol kezeń bolsa kerek-ti.
Jaraidy, sál beri jyljiyq. Isatai-Mahambettiń zeńbirekke qylyshpen shapqan, sóitip ózine ergen eldi qyryp alǵan qamsyzdyǵyna kóz jumaiyq. Ol bir batyrlyq dastany bop qala tursyn. Negizi, soǵysqa daiyndalǵan jurt áýeli kúshin shamalasa kerek, qarýyn sailap, jaraǵyn jóndese jón. Ósken jurt, kemel halyq sóitýge tiis. Qur aborigendik shapqynnyń jeńiske jetkeni tarihta sirek. Ol bir áýmeserlikke kóp uqsaidy.
Kenesary han. Ras, er, batyr, jaýjúrek. Memleketti ustap qalýǵa umtylǵan qaharman tulǵa. Onyń da orys myltyǵy men zeńbiregine jaraqsyz shapqanyn ótkizip jibereiik te, jeńilisine keleiik. Qyrǵyzǵa shapty. Baýyr jurt, týys elge. Nege, ne úshin? Qyrǵyz oǵan baǵyna qalsa, orys jeńile salar ma edi? Óz jerinde jatqan qyrǵyz aǵaiyndy qandy qasapqa túsirdi. Shapqynshylar ishinde hanǵa ergen barsha qazaq rýlarynyń áskeri boldy. Siz ben bizdiń ata-babamyz. Osydan ainalasy, eki ǵasyrǵa jetpeitin ýaqyt buryn týys eldi qyrýǵa, tabanǵa taptaýǵa umtyldyq. Sońy ne boldy? Han Keneniń óz áskeri ózin tastap, sardarlary satyp ketti. Iá, baýyr elge qyrǵyn ǵana emes, hanyna satqyndyq da jasaǵan jurtpyz.
Sál beri keleiik. 150 jyl shamasy. Jaraidy, «handar, el bileýshiler - olar bólek, olar bilik, olar Shyńǵys tuqymy, olardyń júrekteri bez» delik. Qalqaman men Mamyrdy oqqa, Eńlik pen Kebekti at quiryǵyna bailaǵan kim? Qodar men Qamqany túiege asyp, sosyn taspen shókelegen kim? Biler emes pe edi? El sailap, aýzynan shyqqan ár sózin áýliege balap ardaqtaǵan surapyl sheshender men kósemder edi ǵoi. Halyq ishinen shyqqan! Solardy tóbege kótergen jurttyń, álige deiin deiin «pálenshe bidiń búi degeni, túglenshe sheshenniń súidegeni» dep áspettep júrgen qaýymnyń aty qazaq pa edi osy? «Qalqaman-Mamyr, Eńlik-Kebek, Qodar-Qamqa – dinsizder, sertti buzǵandar, el birligin saqtaý kerek boldy», - deitinder de shyǵady, bilem. Alaida, solardy jáne solar siiaqty júzdegen, bálkim myńdaǵan - aty atalmaǵan, dýaly aýyzǵa ańyzy ilinbegen beibaqtar bolmady dep kim aita alady. Olardyń qany, obaly kimniń moinynda? Arabty «óz qyzdaryn tiridei kómip tastaǵan jurt edi» degishpiz ǵoi, sodan ozdyq pa? Qalqaman-eńlik-qodarlardyń qylmysy sadaqpen atyp, at quiryǵyna bailap, taspen shókeleitindei qylmys pa edi? Nemese Maǵjannyń «Sholpannyń kúnási» men Áýezovtiń «Qorǵansyzdyń kúni» tek kommýnistik dúrmekpen, áiel teńdigi naýqanymen jazyldy dei alamyz ba? Álde, «Abai jolynda» áielderin aiyrbastap jiberetin eki qazaq týraly jazýshy kezdeisoq jazdy ma? (Ras, ol taraýdy Áýezov keiinnen ózi qysqartyp tastaǵan desedi, alaida sondai oqiǵa bolmasa, ol oqiǵa janyn túrshiktirmese Áýezov-sýretker ony jazar ma edi?) Maǵjannyń Sholpany sonshama sadistik ólimge laiyq pa edi, Áýezovtiń «Qorǵansyzdyń kúnindegi» Ǵazizany zorlaǵan, óltirgen keiipker Qunanbai qajynyń bir balasy ekenin nege aitqymyz kelmeidi?
«Jesirin qańǵytpaǵan, jetimin jylatpaǵan el edik» degen sózdi súiemiz. Ras, jesirimizdi qańǵytpaǵanymyz, maly úshin nemese ekinshi-úshinshi-tórtinshi áiel etip, seksýaldyq quldyqqa salý úshin bolatyn. Jetimdi jylatpaǵanymyz – shylǵi ótirik. Qozy baǵyp, tabany tilinip, boztorǵoiǵa muń shaqqan kenendik ánder sol jetimdiktiń bir qiqymdai jurnaǵy ǵana. Jetimdi – bala eńbegin eksplýatatsiialaý úshin «jylatpaǵan» bop kórindik. Malshy halyq tegin eńbek kúshinen eshqashan bas tartqan emes.
Abaiǵa keleiik. «Osy men qazaqty jaqsy kórem be, joq jek kórem be» dep óz-ózinen shyn suraityn uly babamyz qalai ómir súrdi? Bilemiz be? Byt – turmysy qandai boldy, shyǵarmashylyq laborotoriiasy nendei edi? Tolyq bir detaldy túrde taldaǵan eńbek bar ma? Joq. Sondyqtan, estelikke júgine salaiyn, Turaǵul jazady, Abai atamyz tabaq qaǵazǵa óleńderin jazyp tastai salady eken, qunttap jinamaǵan eken. Oilańyzshy, ózge jurttar ushaq jasap, himiialyq laborotoriialarda zertteýler ótkizip, akademiialarynyń júzdegen jyldyq tarihyn túzip jatqan shaqta Abaidai danyshpannyń jazǵan óleńderin jinaityn bir deni durys hatshy bolmaǵan, qasynda. Kózi tirisinde ózine redaktsiialatyp kitap basqyzýdy aitpai-aq ta qoialyq. Tabaq qaǵazǵa jazǵan óleńderin ánshi-kúishi shákirtteri surap áketip, keibiri joǵaltyp ta jiberetin bolǵan! Aǵa sultannyń balasy, tóbe bi, dáýleti shalqyǵan Abai sóitken. Eshkini kókten izdeiik. Keiinnen Álihan aralasyp, Kákitai, Turaǵuldar jinap Múrseiitke kóshirtpese, Abaidyń qazirgi jurnaǵy da jetpes edi bizge. Iaǵni, biz bir 120-aq jyl buryn da qamsyz, qareketsiz, asylyn qadirlei almaityn, shyǵarmashylyq pen ǵylymdy baǵalamaǵan qarańǵy jurt boldyq. Rýhani kemel bolǵanymyz, sandyraq.
4. Al týra 100 jyl buryn reseilik birneshe polk áskerden ondaǵan myń ereýilshi bolyp jinala turyp, tas-talqan jeńildik. Júzmyńdap shetelge boshalap, bosyp kettik taǵy. Kez kelgen soǵysta jeńilýdiń astarynda - birliktiń joqtyǵy, tártiptiń bolmaýy, bir basshyǵa uiymaý, soǵys ǵylymyn igermeý, tehnikadan maqurymdyq, odaqtas izdemeý, aqshasyzdyq, kerbaqqan daýkestik pen dańǵoi batyrlyq, sońynda tyshqanshylaǵan qorqaqtyq jatady.
Bergi, Shákárimdi atyp, qudyqqa laqtyrǵanymyz, ony alyp, adamsha jerleýge 30 jyl (!) dátimiz jetpegeni, kollektivtendirýde malymyz – kapitalymyz úshin jumylyp kúrespegenimiz, milliondap ashtyqqa ushyraǵanda álemdik baspasózge genotsid týraly foto-dálel-aiǵaǵymen hat jetkizetin saýatty bir tilshiniń bolmaýy, repressiiada bir-birimizdi «s potrohami» satqanymyz, soǵys bastalǵanda dalbańdap chapaevsha shapqylap qyrylyp qalǵanymyz, mundaǵy bala-shaǵamyzdyń elden erek ashtyqqa ushyraýy... Aita berseń, bitpes. Bergi, jańa tarihtyń «sybaǵasyn» taǵy birde berermiz, ázirge osy.
Iaǵni, baýyrlar, biz keremet kemel, rýhani damyǵan, asyltekti ult emespiz. Tarihymyz tunǵan erlik, rýhani ǵajaiyp, nur shuǵylaly han-tulǵalardan turmaidy.
«Qazaq bolyp týǵanyma maqtanam, qazaq bolmasam qaiter em» degen sentimentaldy ritorika óte kúlkili. Qazaq bolmasańyz, aǵylshyn, ne japon, nemis, bolmasa, arab, qytai, eskimos, sýahili bop týar edińiz. Sol kezde de osylai keneýsiz maqtana berýge bolady, áiteý bir jylt etken syltaý taýyp.
Biz ózge elden erek te emespiz, ózge elden kem de emespiz. Barlyq jurtta «shkaftaǵy skelet» bar, bizde de solai. Myna «skeletter» keibir baýyrlardyń olimiada kezindegi shalqyǵan shabyttaryna tiip ketse, ǵapý ótinem.
Qasym Amanjolulynyń facebook paraqshasynan alyndy
