Reseilik basylymdar sailaý naýqany kezinde Qazaqstandaǵy orys tiliniń «qysym kórýine» qatysty túrli provokatsiialyq materialdar jariialap, «orys tili» bizdiń elde qysym kórip jatyr dep dabyl qaqqan bolatyn.
Sailaýdan keiin bul daý biraz báseńsigen. Endi atalǵan taqyrypqa qatysty aqparattyq shabýyldar qaita bastaldy.
Oǵan Reseidiń iri basylymdarynyń biri «Lenta.ru» saityndaǵy «Ne zabyvaite, kto vy týt». V Kazahstane obiavili voiný rýsskomý iazyký. Pochemý ego schitaiýt ýgrozoi dlia strany?» taqyrybyndaǵy jalǵan málimetke toly material dálel.
...
Propagandist Jýrnalist Nikita Mendkovich materialynda «qazaq tiliniń mártebesin kóterý týraly máseleni AQSh eldegi saiasi tulǵalardyń qolymen jasap otyr» dep boljaidy.
Dalanews.kz materialdyń qazaq tilinde nusqasyn oqyrman nazaryna usynady.
«Til patrýlderinen» keiin
«Til patrýlderi» tóńiregindegi daý birneshe apta boiy Qazaqstandaǵy basty máseleniń biri boldy. Til Maydani YouTube-arnasyn júrgizetin Qýat Ahmetovpen birge ultshyldar toiýy orys tiline qatysty qoǵamdyq oryndarda daý týǵyzdy. Keiinnen atalǵan videorolikterdi Ahmetovtiń YouTube-arnasynda jariialady.
Jariialanǵan rolikter el ishinde ǵana emes, Reseidiń ózinde úlken rezonans týdyrdy. Qazaq ultshyldarynyń áreketin Gosdýma men Resei seriktestigi qatań synǵa aldy.
«Til maidanynyń» bastamashysy Qýat Ahmetovke qarsy qylmystyq is qozǵalyp, ol Ýkrainaǵa qashýǵa májbúr boldy. Qazaqstan Prezidenti ákimshiligi basshysynyń orynbasary Dáýren Ahmetov «ekstremisterdiń» áreketine «úńgirdegi ultshyldyq» dep baǵa berdi.
Degenmen qazaqstandyq elita ókilderiniń basym kópshiligi syni pikir bildirmedi. Prezident keńesshisi Erlan Qarin Abaevpen polemikaǵa túsip, «til patrýlderi» áreketi kórshiles Reseidiń «aqparattyq dúrbeleńimen» bailanystyrdy.
«Orys tiline orynsyz áreket jasalýda» dep qysqa qaiyryp, ultshyldardy is-áreketteri men pikirlerine kelgende abai bolýǵa shaqyrdy.
Atalǵan daý tóńireginde qazaq basylymdarynda orys tiline qatysty qarsylyq jalǵasyn tapty.
«Oryssha oilaityn jastar qazaq bolýdan qalady», – dedi «Alash ainasy» basylymynyń jýrnalisteri.
«Jas Alash» balalary tek orys tilinde sóileitin ultaralyq nekege tyiym salýdy usyndy. «Qamshy» avtorlary orys tilinde oqytatyn mektepterge aqyly júie kirgizý qajet dep jazdy.
Bul arandatýshylyq sózderge memlekettik qyzmetshilerdiń qazaq tilin mindetti túrde bilýi týraly zań jobasyn daiyndaǵan sheneýnikter de den qoiyp otyr. Olardy qazirgi normativtik bazanyń is-qaǵazdaryn Qazaqstannyń resmi tili orys tilinde júrgizilýine múmkindik beretinine qaramastan.
Qazaqylandyrýdyń qiyndyqtary
Qazir bolyp jatqan oqiǵa eldi «qazaqylandyrýǵa» qatysty birinshi jaǵdai emes.
Áleýmettanýshylardyń zertteýinshe, orys tilin turmysta azamattardyń 75% qoldanady. Satylatyn kitaptardyń 90%-y orys tilinde, gazetterdiń 58%-y jáne jýrnaldardyń 80%-y orys tilinde. Budan bólek, internettiń ulttyq segmentindegi aqparatty izdeý tiliniń 96 paiyzy oryssha.
Qazaq telearnasyna basymdylyq beriletinine qaramastan, jergilikti aýditoriia qaraityn baǵdarlamalardyń 54%-y orys tilinde shyǵady.
Orystildi synyptardyń sany qazaqtildi synyptarǵa qaraǵanda jyldam ósip jatyr.
Qazir orys tilinde mektep oqýshylarynyń 41 paiyzy oqidy, Qazaqstannyń Bilim ministrligi bul kartinany kóre otyryp, shynaiy statistikany joqqa shyǵaryp otyr. Osyǵan qaramastan, memlekettik apparat orys tilinde sóileidi.
«Jas Alash» basylymynyń jýrnalisteri «Kartina 30 jyl boldy ózgerer emes... Sheneýnikterdiń túri qazaq, tili orys» dep nalidy.
Áńgime abstraktili biýrokratiiada emes, kún saiyn halyqpen jumys isteitin pedagog, meditsina qyzmetkerleri da bar.
Aýrýhanalardaǵy qujat ataýlynyń bári meditsina qyzmetkerleriniń kópshiligi ana tilderin bazalyq deńgeide bilmeitinderi úshin orys tilinde toltyrylady, biraq solardyń 80 paiyzy etnikalyq qazaqtar.
«Til patrýlderiniń» qurbandarynyń biri jumysta oryssha sóileitin dáriger-nevrolog Emiliia Grechanik. Aralas mektepterdegi pedagogterdiń kóbi qazaq tilin jetik bilmeidi. PISA testileýiniń málimetteri boiynsha, orystildi synyptardaǵy oqý saýattylyǵynyń deńgeii 21 paiyzǵa joǵary, jaratylystaný-ǵylymi deńgeii 19 paiyzǵa, matematikalyq saýattylyq deńgeii 11 paiyzǵa.
Basqa sózben aitqanda, til máselesine qatysty tańdaýdy halyq ózi jasady. Orys tili qatynas tili, al qazaq tili ulttyq til retinde saqtalýda. Alaida saiasi elitada qazaq tilin kópshilikke kúshtep tańýǵa tyrysqan «eriksiz» ultshyldardyń partiiasynyń kórinisi aiqyn.
Yqpaldy ultshyldar
Reseidiń premer-ministri Mihail Mishýstinniń Qazaqstanǵa sapary barysynda orys tiliniń jaǵdaiy men ekstremistik «patrýlder» máselesi talqylandy.
Tamyzdyń ortasynda ótken saparda Eýraziialyq integratsiiany damytýdy jaqtaǵan quqyq qorǵaýshy Ermek Taishybekov jeti jylǵa bas bostandyǵynan aiyryldy. Dál osy kúni Qazaqstannyń aqparat vitse-ministri bolyp rýsofobiiashyl Asqar Omarov taǵaiyndaldy.
Sondai-aq, Omarov «Qazaqparat» agenttiginde basshylyq etken kezeńde Qazaqstannyń jańa kartasyn jariialaýymen tanymal boldy, onda Resei men ózbek aýmaqtary «qysqartylǵan».
Sonymen qatar, Omarov saiasi elitaǵa biriktirilgen ultshyldardyń jalǵyz mysaly emes. Solardyń biri saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn, qylmystyq top múshelerin qorǵaityn memlekettik komissiianyń atynan Reseige qarsy málimdemeler jasap júrgen Parlament depýtaty Aidos Sarym.
Eki jyl buryn ol batystyq qozǵalys «Jańa Qazaqstan» saiasi keńesiniń múshesi boldy. Atalǵan qozǵalysta syrttai on jylǵa sottalǵan eks-premer Ákejan Qajygeldin jáne ultaralyq daý týdyrǵany úshin túrmege otyrǵan Serikjan Mámbetalin bar.
«Jańa Qazaqstan» saiasi keńesi Sarymdy qosqanda Vashingtonǵa baryp, Memdep pen AQSh Kongresi senatynyń qabyldaýynda boldy. Onda 1930 jylǵy jappai asharshylyqty genotsid dep tanýǵa qatysty memorandým kelisimi júrgizildi.
Degenmen amerikalyq sapardan soń Sarym «Nur Otan» partiiasynyń qataryna, sondai-aq Parlament depýtattary men atalǵan komissiia músheleriniń quramyna kirdi. Bul bir ǵana epizod emes.
Buǵan deiin aty atalǵan Prezident keńesshisi Erlan Qarin 2019 jyly Prezident janyndaǵy qoǵamdyq keńeske «Oian, Qazaqstan» ulttyq qozǵalysynyń kóshbasshylaryn sóileýge shaqyrdy.
Sol sát uiym prezident sailaýyn moiyndaýdan bas tartyp, jastardy kóshege shyǵýǵa shaqyrdy. «Oiandyqtardy» perzident qurylymy qataryna qosý kúmándi bolyp kóringenimen, elitaǵa amerikalyq bailanys arqyly shyqqan bolý kerek.
Bilik jáne aqsha
Qazaqstan saiasatyndaǵy jáne memleket apparatyndaǵy mansap kóbinese otbasylyq-klandyq bailanystar arqyly iske asyrylady, onda úlkender qyzmet satysymen kishilerin jyljytady jáne yqpal etý jelilerin qalyptastyrady. Atalǵan bailanys júiesinde kásibi qasietter, ádilettilik nemese uiymdastyrýshylyq qabilet emes, klanǵa adaldyq qana esepke alynbaq. Biraq mundai klanǵa kirý qiyn, ol tek týylý quqyǵymen nemese sátti neke nátijesinde ǵana qoljetimdi.
Buǵan balama mansap tek AQSh qurǵan jelilik yqpal etý qurylymdary, oqý jobalaryna qatysýshylar qaýymdastyǵyna negizdelgen. Olar aqshalai jáne aqparattyq qoldaý alyp, bir-birin alǵa jyljytady.
Máselen, Erlan Qarin eńbek jolyn Aqtóbede mektep muǵalimi retinde bastaǵan, biraq kóp uzamai «Interniýs» (AQSh) qory men «Ebert qory» (Germaniia) jobalaryna qatysqan «Ortalyq Aziia Strategiialyq zertteýler agenttigi» ÚEU direktory boldy. Ol sonymen qatar Vashingtondaǵy amerikalyq ýniversitettiń oqytýshysy boldy.
Qarin Prezidenttiń keńesshisi bolǵannan keiin amerikalyq júiede damyp kele jatqan «oiandyqtardyń» saiasi elita qataryna kirýine yqpal etýi tańǵalarlyq jaǵdai emes.
Mekteptegi bilimdi qazaqylandyrý týraly málimdemelerimen tanymal Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym ministri Ashat Aimaǵambetov eńbek jolyn Qaraǵandy oblysyndaǵy ózin-ózi basqarý shaǵyn mekemesinen bastaǵan.
Biraq 2006 jyly ol AQSh pen Ulybritaniia qarjylandyratyn «Máskeýlik saiasi zertteýler mektebine» (Reseidiń Ádilet ministrligi sheteldik agent retinde qyzmet etetin kommertsiialyq emes uiymdardyń tizilimine engizgen) oqýǵa jiberildi. Eńbek aqtaýsyz bolmady. Eki jyl boiy Aimaǵambetov jáne onyń «Ańsar jastar Ligasy» uiymy jalpy somasy 200 myń dollardy quraityn «Soros» Qorynyń grantyn ielendi.
Keiinnen Bilim ministri bolǵanda Aimaǵambetov amerikalyq Qordyń mektepterdegi jobalarynyń júzege asyrylýyn qoldady. Biraq sybailas jemqorlyq faktilerin anyq kórsetip turǵan bul áreketter Omarovtyń da, Qarinniń de Qazaqstannyń saiasi elitasyna kirýine kedergi bolmady.
Ultshyldardyń elitadaǵy ózara qoldaýy olarǵa saiasi bilik pen qarjylai resýrsqa ie bolýǵa múmkindik beredi.
Aimaǵambetov 2017 jyly Bilim jáne ǵylym ministrliginde vitse-ministr bolyp turǵanda qazaq tilinde kitap shyǵarýmen ainalysatyn «Ulttyq aýdarma biýrosynyń» qurylýyn qoldady. Basshylyqqa onymen birge Erlan Qarin men Aidos Sarym kirdi. Qor 2,5 milliard teńge aqsha aldy (shamamen 6 million dollar).
Sonymen qatar, saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komissiiany arandatýshylyq sóz sóileý alańyna ainaldyrǵan dál osy amerikalyq ultshyldar. Olar «jai ǵana qyzyldardy óltirgen» Uly Otan soǵysy kezindegi satqyndardy aqtaýǵa jáne 1930 jyldardaǵy ashtyqty «qazaqtardyń genotsidi» dep moiyndaýǵa shaqyrady.
Ákimshilik-saiasi bailanystar júiesi men mindettemeler ultshyldardyń saiasi tobyna memlekettik júiege áser etýge múmkindik beredi. Qazaqstandaǵy orys tiliniń yqpalyna nuqsan keltirý olar úshin basty mindetke ainalýda, óitkeni jalpy aqparattyq jáne tildik keńistik Reseimen dostyq qarym-qatynasty qalyptastyrady. 2020 jyly AQSh Qorǵanys ministrliginiń tapsyrysy boiynsha Qazaqstanda júrgizilgen zertteý kórsetkendei, el turǵyndarynyń 74,1 paiyzy Máskeýmen jáne tek 27 paiyzy Vashingtonmen odaq qurýdy jaqtaǵan.
Amerikalyq ultshyldar bilikte júrgizip otyrǵan respýblikany «qazaqylandyrý» áreketteri Resei men Qazaqstan arasyndaǵy tildik bailanysty buzýǵa jáne AQSh-tyń eldegi ishki saiasi protsesterge yqpal etýine kóbirek múmkindik berýge baǵyttalǵan.
Redaktsiiadan:
Resei aqparattyq soǵystyń jańa tásilin tańdaǵan syńaily. Buǵan deiin halyq arasynan shyqqan til janashyrlaryn qarǵap-silep kelgen odaqtasymyz endigi jerde bilik basyndaǵy azamattarǵa soqtyǵa bastapty. Kreml ideologtary Qazaqstandy qazaqylandyrý tóbe bastan bastalǵan bastama dep tuspaldaidy. Osynaý maqalada Qarinniń, Sarymnyń, Aimaǵambetovtiń aty atalýy beker emes. Buny Prezident ákimshiligi jaýapsyz qaldyrmaidy dep senemiz.
