Freedom Inside '26

Qarasai batyrǵa kesene turǵyzǵan qariia

Qarasai batyrǵa kesene turǵyzǵan qariia
Biyl qazaqtyń bas batyry Qarasai Altynaiulynyń týǵanyna 420 jyl tolyp otyr.
Qarasai batyr – negizinen, oirat qalmaqtary shapqynshylyǵynyń bastapqy kezeńderinde el táýelsizdigi úshin qol bastap kúresken, zulym jaýdan qazaqtyń keń-baitaq saiyn dalasyn qorǵaǵan kórnekti tarihi tulǵa. Arada tórt ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, onyń eren erligi týraly ańyz-áńgimeler áli kúnge el esinde saqtalyp keledi.
Mysaly, sonyń biri bylai dep syr shertedi. Bir alaman aiqasta qazaqtardy baýdai túsirip júrgen qalmaqqa qaharlana umtylǵan Qarasai batyrdyń qylyshy jaýynyń jaýyrynyn janai ótip, astyndaǵy atyn eki bólip ketken eken. Qalmaq batyry atynyń aldyńǵy keýdesiniń astynda qalǵan kórinedi. Osynyń aldynda ǵana qalmaqtyń ataqty batyry Olyhty basqa shapqanda batyr qylyshy basty, moiyn omyrtqany qaq aiyryp, asqazan aýzyna baryp tireledi. Osyny kórgen Eńsegei boily Er Esim «meniń qolyma qaraǵanda Qarasaidyń qoly batpan eken ǵoi» – depti.
Qarasaidyń kózsiz batyrlyǵyna, kúsh-qairatyna, aqyl-ailasyna tánti bolǵan Esim han, jas batyr Qarasaiǵa «Qazaqtyń Qarasai batyry» degen ataq beredi.
Qazaq Ordasynyń Túrkistandaǵy saýyt-saiman ustahanasynyń sheberi «Qarasai batyrǵa jasaǵan qylyshty qansha shyńdasam da, bolat júzin arnaiy sýarsam da, batyr kúshine shydas berer emes, bolat temirdi artyq shyńdap sýarsam, Qarasai kúshine shydamai mort synady, ózgelerdiń qylyshyndai shyńdap sýarsam, júzin maiyryp tastaidy» degen eken.
Mine, osy Qarasai batyr jasy seksenge kelgenshe at ústinen túspei, elin, jerin basqynshy jaýdan qorǵap ótken. Onyń erlik isteri el aýzynda ańyz bolyp, búgingi kúnge jetip otyr.
Halyq batyrynyń 420 jyldyǵy biyl elimizde keńinen atap ótilmek. Mine, osyǵan orai batyrdyń Almaty oblysy Jambyl aýdany Úńgirtas aýylynda ornalasqan eskertkish-kesenesi jóndelip, tolyq qalpyna keltirildi. Bul igilikti isti qolǵa alǵan azamat búginde 90 jasqa kelip otyrǵan Hatshybek Ábdihalyqov aqsaqal edi.
Hatshybek Ábdihalyqov 1929 jyly 27 jeltoqanda Jambyl aýdany Úńgirtas aýylynda dúniege kelgen. 12 jasynda ákeden aiyrylǵan ol jastaiynan qiynshylyqty kóp kórip ósedi.
Alaida taǵdyrdyń degenine moiynsynbai, sabaǵyn jaqsy oqyp, eńbekke erte aralasady. «Men týylǵanda Qazaqstanda sovet úkimeti jańadan ornap, bailar qashyp, sondai bir alasapyran bolyp jatqan kez eken. Sondyqtan ákem maǵan týý týraly kýálik ala almai, arada úsh jyl ótkennen keiin ǵana selsebetten meni týyldy degen qaǵaz alady. Sondyqtan qazir qujatta 1932 jylǵy dep jazylyp júrmin», – deidi Hatshybek aqsaqal.
H.Ábdihalyqov jetijyldyq mektepti Jambyl aýdanyndaǵy Mýzei Jambyl aýylynda oqidy, al onynshy synypty óziniń týǵan aýyly Úńgirtasta aiaqtaidy. Ómirge qushtar, eńbeksúigish bala mektep bitirgennen keiin ómirin temirjol salasyna arnamaq bolyp, Almatydaǵy temirjolshylar daiyndaityn tehnikýmǵa túsedi. Alǵashqy eńbek jolyn Moiynty-Shý temirjoly qurylysynan bastaidy. Jas jigittiń qairaty men bilimin baiqaǵan basshylar ony aldymen «Jideli», keiinnen «Qarasai» dep atalatyn stantsiialarǵa bastyq etip taǵaiyndaidy. H.Ádihalyqovtyń budan keiingi ómiri de tynymsyz tirlikke toly. Ol Bashqurtstanda Búgilme-Aqtash stantsiiasyn salýǵa atsalysady. Osyndaǵy «Kúlsharipova» dep atalatyn stantsiianyń bastyǵy bolady. Tyń igerý jyldary Almaty qalalyq komsomol komitetiniń uiǵarymymen Pavlodar oblysyna jiberilip, munda Mihailov aýdanynda «XIX partsezd» sovhozyn uiymdastyrady. Bir jylda 40 myń gektar jerge astyq sebedi. Kelesi jyly týǵan jeri Almatyǵa qaita oralyp, «Degeres» sovhozy direktorynyń orynbasary, keiinnen Samsy aýyldyq keńesiniń tóraǵasy bolyp taǵaiyndalady. 1961 jyly ol Jambyl oblysy Qordai aýdanyndaǵy Yrǵaity aýylsharýashylyq tehnikýmyn bitirip kelip, Almaty oblysy Qaskeleń qalasyndaǵy avtobazany basqarady. H.Ábdihalyqovtyń osydan keiingi ómiri aýyl sharýashylyǵymen tikelei bailanysty. Búginde 90 jasqa kelip otyrsa da, qazynaly qart qazaqtyń eski ádetimen mal ósirip, jastarǵa úlgi bolyp keledi.
Hatshybek aqsaqal jasynyń egdeligine qaramastan, qazaqtyń aitýly tulǵasy Qarasai batyrdy nasihattaý jolynda tynbai eńbek etip keledi. «1936 jyly meniń ákem, aýyldyń adamdary bar, Qarasai batyrdyń beiitin izdeý jumystaryn júrgizedi. Zamannyń alasapyran kezi emes pe, olar onyń beiitin taba almaidy. Sodan keiin aqsha jinap, Almaty-Bishkek tas jolynyń boiyndaǵy tóbege osy belgini qoiady», – deidi H.Ábdihalyqov.
1999 jyly Qarasaidyń Arqa jerinde, Kókshetaý mańynda bolǵan shaiqasta aýyr jaralanyp, dúnie salǵany anyqtaldy. Sol jyly Kókshetaý alabyndaǵy Aiyrtaý sileminiń Qulshynbai dep atalatyn tóbesinde qazaqtyń qos batyry Qarasai men Aǵyntai batyrlarǵa eskertkish ornatyldy. Onyń ashylý saltanatyna tek ózimizden ǵana emes, shetelderden de kóp qonaq keldi. Taǵzym etýshiler keiinnen de tolastamaidy. Osy jaǵdaidy eskerip, Hatshybek aqsaqal sondaǵy eskertkish janyna arnaiy qonaqúi salýdy tapsyrady. Alaida qonaqúi kóp uzamai janyp ketip, aqsaqal bul jaǵdaidy biraz ýaqytqa deiin umyta almai júredi. «Bir kúni Qarasai babam túsime enip, «balam, sen ol jaqqa baryp áýre bolma, Úńgirtastaǵy maǵan arnalǵan belginiń basy qulap jatyr. Sony baryp turǵyz. Urpaqtarym kelip, taǵzym etip tursyn» dep aian berdi. Kelsem, rasynda da babamyzdyń basyndaǵy úishigi qulap qalypty. Sodan 2006 jyly men osy keseneni saldyrdym. Araǵa on úsh jyl salyp ony jóndep, qaita qalpyna keltirip otyrmyn»,–deidi ol.
Keseneniń alty qyry bar. Ol Qarasai batyrdyń alty balasynyń qurmetine orai osylai salynǵan. Eskertkishtiń árbir qyrynda onyń balalary men urpaqtarynyń esimi jazylǵan. Ańyzdarǵa sensek, Qarasai batyrdyń qyzyl shubar jolbarysy bolǵan desedi. Ol ony únemi joryqtarda qorǵap júredi eken. Qyzyl shubar jolbarys batyr urpaqtarynyń kiesi sanalady. Aqsaqal biyl batyrdyń 420 jyldyǵyna orai as berip, qazaqtyń saltymen at shaptyrý jospary bar ekenin aitty. «Osyndai igi sharalar urpaqqa ónege, tárbie berip, babalaryn qasterleýdi úiretedi degen oidamyn», – deidi ol.

Nurmuhammed Mamyrbekov
jýrnalist