Qanat Qojahmet: «Bir kásip turmaq, qazir bútindei bir indýstriia eskirip jatyr»
– Qanat myrza, onlain ýniversitet qurý ideiasy qashan oiyńyzǵa keldi? Bul qazirgi pandemiiadan keiin paida bolǵan dúnie me, álde Qazaqstandaǵy joǵary bilim berý salasynda osyndai bir transformatsiialyq qubylystar oryn alyp, ony baiqamai jatyr ma?
– Bul ideianyń indetke eshqandai qatysy joq. Onlain ýniversitet qurý ideiasy pandemiiadan buryn paida bolǵan. Búginde birimiz álemniń jyldam damyp, úlken ózgeriske ushyrap jatqanyn kórip otyrmyz. Ásirese Indýstriialyq tóńkeris 4, tsifrlandyrý degen zamanaýi talaptar kóptegen mamandyqtardy joiyp jiberdi. Mamandyqty joiǵanmen, kásip iesi joiylǵan joq qoi. Qazirgi tańda osy adamdardy basqa kásipke beiimdep, qosymsha oqytýdyń ózektiligi kún tártibine shyǵyp otyr. Al bizdiń elimizdegi tálim beretin ýniversitetter 18 ben 25 jas aralyǵyndaǵy jastarǵa arnalǵan. Ómiriniń ortasynda mamandyǵy zaman kóshine ilise almai qalǵan kisilerdiń jastarmen birge oqi almasy belgili.
Qazirgi tańda álem boiynsha 18 ben 25 jas aralyǵyndaǵy 600 mln stýdent bar. Al 22 men 60 jas aralyǵyn alyp qarasaq, 6 mlrd adam qaitadan kásibin jańartýǵa muqtaj ekenin baiqaimyz. Kórdińiz be, bul endi suranysy týyndap, kóbeiip kele jatqan úlken naryq. Ókinishke orai, osy suranysty qanaǵattandyrý úshin bizdiń ýniversitetter eshqandai sharany qolǵa alyp jatqan joq. Ekinshi mamandyq alǵysy keletin adamnyń jaǵdaiyna sai bilim alý jolyn usynbaidy.
Bizdegi ýniversitetter – ónerkásiptik indýstriia 3.0 tóńkerisiniń týyndysy. Olar indýstriialandyrýǵa mamandar daiarlady, iaǵni 5 jyl ýniversitette oqisyń, 20 jyl zaýytta jumys isteisiń.
Al shynai ómir bolsa, budan qatty alshaqtap ketti. Qazir ómirdiń jyldam ózgerip jatqany sonsha, belgili bir stereotipke súienip, ómir súrip úirenip qalǵan keibir adamdar ainalasynda ne bolyp jatqanyn durys túsine almai qinalyp jatyr. Bir kásibińiz ne, qazir bútin bir indýstriianyń kózi joiylýda. Tsifrlandyrý bizge de jetti. Endi sonyń múmkindikterin tolyq paidalanýymyz kerek.
Bul úshin naryq ta ózgeriske túsip, jańashyldyqqa beiimdelýi tiis. Ókinishke orai, bizde týra osy iske kelgende úlken másele týyndaidy. Barlyq sala tsifrlandyrý múmkindigin paidalanýǵa kelgende úrke qarap, tizgindi tarta beredi. Bir jaǵynan, mamandar jetispeýshiligi de aiaqqa tusaý bolatynyn túsinemiz.
Biz osy problemany sheshýge óz úlesimizdi qossaq deimiz. Onlain ýniversitette aldymen IT salasy mamanyn daiarlaýǵa basymdyq berýdi jón kórip otyrmyz. Bizdiń onlain ýniversitet osy máseleni sheshý úshin ádeii quryldy.
– Mamandardy qaita daiarlaý máselesi burynnan bar problema ekenin jaqsy bilemiz. Degenmen qazirgi koronavirýsqa bailanysty oqshaýlaný jaǵdaiy áli de uzaqqa sozylatyn túri bar. Álemdegi jumyssyzdyqtyń sany eselep artýda. Osy turǵydan alǵanda, sizder qolǵa alǵan jobany naǵyz búgingi kúnniń suranysyna ie dúnie dep aitýǵa bola ma?
– Janama áseri bar, ony moiyndaý kerek. Óitkeni koronavirýs Qazaqstandaǵy bilim salasynyń búkil kemshilikterin ashyp berdi. Ásirese tsifrlandyrý múmkindikterin paidalaný turǵysynan. Kadrdan bastap, tehnikalyq qamtý boiynsha buǵan daiyn bolmady.
Árine, bul aiaqastynan bolǵan tótenshe jaǵdai, sondyqtan qatty synaýdan aýlaqpyn. Degenmen QR Bilim ministrliginen bastap mektep, joǵary oqý orny basshylary men muǵalimder qaýymy ózderiniń qazirgi zaman talabyna sai ózgere almai jatqanyn naqty uǵynǵan sekildi... Al biz osy olqylyqtardyń ornyn toltyrýda suranysty qanaǵattandyrýǵa tyrysamyz.
Keibireýler úshin onlain degen kedeilerge arnalǵan bilim berý júiesi sekildi elesteýi múmkin. Iá, onlain ýniversitet degen karerasyn orta joldan tastaǵysy kelmeitin, sol sekildi biligin jetildirýge múddeli aqshasy az adamdar úshin múmkindik ekeni anyq.
Adamdar nege syrttai oqidy? Óitkeni 4 jyl ýniversitetke kelip ishtei bilim alýǵa jaǵdaiy joq. Oqý aqysyn taýyp, otbasyny asyraýy qajet. Onyń ústine, ýaqyttyń aqsha retinde qundylyǵy arta túsýde. Qazir ýaqytyn únemdegisi keletinder qatary kún ótken saiyn kóbeiýde. Al onlain ýniversiette oqysańyz qyrýar aqsha men kóp ýaqyt jumsaýdyń qajeti joq. Basqa qalaǵa baryp, páter jaldap jatpaisyz.
Árine, bul adamdarǵa yńǵaily ári tartymdy usynys bolady dep esepteimin. Onyń ústine, bizdiń ýniversitette diplom alýdy maqsat etkender emes, naǵyz mamandyqty alýdy kóksegender oqidy.
Qazir bizdiń elimizde nesieniń paiyzy nege joǵary? Sebebi bank balansynda problemalyq nesielerdiń kólemi kóp, iaǵni nesieni alady, biraq qaitarmaidy. Mine, osynyń óteýin bankter nesiege óteý qabileti bar adamdarǵa paiyzdar túrinde júkteidi. Bizdiń bilim salasynda da týra solai. Keibir adamdarymyz sondai jaýapsyz. Oqýǵa túskende de oqiyn demeidi, para berip, áiteýir diplom alyp shyqqandy jón sanaidy. Bilim úshin emes, diplom úshin oqityndar kóp. Óitkeni erteń memlekettik qyzmetke turý úshin diplom kerek, sony qalai bolsa da alýy tiis. Al jumysshysynyń eńbegin baǵalaityn jekemenshik sektor úshin diplom mańyzdy emes.
Qazir adamdardyń qosymsha bilim alýy ózekti bola bastady. Mysaly, aǵylshyn tilin úirensem, arnaiy baǵdarlamada dizain jasai alsam, taǵysyn taǵy degendei. Iaǵni kompaniia jumysshysy óziniń qosymsha biligin jetildirý arqyly básekege qabiletti ekenin kórsetý mańyzdy ekenin túsinip jatyr. Kareralyq joǵarylaý negizge qurylady emes me? Máselen, 32 jasymda men rektor boldym. Bizdegi rektorlyq korpýstyń jas arasy 50 men 60 jastaǵylar. 40 jastaǵylar óte az. Al 30-dan 40-qa deiingilerde eki adamnan, iaǵni men jáne Berik Ahmetovten basqa eshkim joq. Onyń ózinde memlekettik sektordan men ketip qaldym.
Negizi, kez kelgen transformatsiia kóp kúsh-jiger jumsaýdy qajet etedi. Únemi belsendi bolýǵa tiissiń, passivti emes. Osyny kompaniia basshylyǵy da, jumysshylar da túsinip keledi. Sondyqtan jumys istese de naryqta básekege qabiletti maman bolýdy árqaisysy oilastyrýda. Qosymsha bilik pen qabiletti arttyrsa, mansaby ósip, jalaqysy da qomaqty bola túsedi. Bul kimge unamasyn. Al biz osy qabilet pen bilikti ushtaýǵa baǵyttalǵan joǵary oqý ornymyz. Biz qysqa merzim ishinde mamandyq iesin daiyndap shyǵaramyz. Iaǵni bizdiń onlain ýniversitet birjyldyq bilim berýge qurylǵan. Birjyldyq bilim alý aqysy 860 myń teńge. Budan keiin qarapaiym IT mamany retinde birden jumysqa turady.
Bizdiń ýniversitet jumys berýshilermen aldyn ala kelisimshart jasasyp qoiǵan. Daiarlaǵan mamandarymyzǵa qatysty: «Diplom aldyń, boldy, kete ber» degen bizde júrdim-bardym qatynas joq. Olarǵa jumys taýyp beremiz. Al IT mamanynyń, eń az degende jalaqysy 200 myń teńge bolady. Bir jylda 2 mln 400 myń teńge tabys tabady. Demek, oqýǵa shyqqan shyǵynnyń ótemi bir jylǵa da jetpei óteledi. Demek, biz bul baǵany aqylǵa qonymdy dep sanaimyz. Orys jáne qazaq tilinde toptar bolady, qajet bolǵan jaǵdaida aǵylshynsha da sabaqtar ótedi.
– Al bilim sapasy máselesi qalai bolady? Ózińiz qashyqtyqtan sabaq júrgizgen mektep jáne JOO muǵalimderiniń oqytý tásili syn kótermegenin, olardyń buǵan daiyn bolmaǵanyn aittyńyz. Osy arasyna keńinen toqtala ketińizshi...
– Biz onlain ýniversitetke kadrlardy irikteýde týra osy arasyna mán beremiz. Qazir kóptegen bilim ordalaryndaǵy ustazdar teoretikter, olar onlain bilim berýge jaramaidy. Mundaida teoriiany bilip, praktikany igermegen muǵalimder keri tartady. Teoriiany internet damyǵan zamanda stýdentter ózi de taýyp oqi alady. Sondyqtan qazir muǵalimderden praktikalyq qarym-qabilet talap etiledi. Iaǵni endigi muǵalim Iýtýbtan taba almaityn bilimdi bere alatyn deńgeide bolýy tiis qoi. Bul muǵalimder arasyndaǵy básekelestikti kúsheitedi. Naryqtyń talaby degen – osy.
Aldaǵy ýaqytta muǵalimder naryq talabyna beiimdelip jumys isteýi kerek. Qashyqtyqtan oqytýdyń búkil formýlasy osynda. Al úirenbese ony úirenip alǵandar aldyn orap ketedi. Muǵalimge qoiylatyn zamannyń talaby – osy. Iýtýbtan taýyp alatyn nárseni oqytý úshin dárishanaǵa kelýdiń qajeti joq. Muǵalimniń sabaq oqytýǵa degen qarym-qatynasy osyndai bolýy tiis. Stýdentter teoriiany úiden oqyp, ózdiginen daiyndalady, al sabaq ústinde tek praktika synalady. Eger qoldanystaǵy ýniversitette sabaqqa kelip, muǵalim taqyryp ótip, odan soń bergen úi jumysyna stýdent daiyndalady. Al onlainda kerisinshe. Muǵalim usynǵan siltemeler arqyly stýdent sabaqqa ózi daiyndalyp, izdenedi, tek túsinbei qalǵan jerin suraý úshin ǵana onlain arqyly muǵalimge shyǵady. Qashyqtyqtan oqytý kezinde bulai bolǵan joq. Olar baiaǵy ádetimen onlainǵa shyǵyp, teoriiany sydyrtty. Al internette berilgen jolaqtyń árbir sekýndy – aqsha, sondyqtan ony tiimdi paidalanýdy úirený kerek. Osy jaǵynan alǵanda, tek teoriiany igersem degen bolmaidy. Muǵalimderge qoiylatyn úsh talap bar – bilim, metodika jáne praktikalyq qabilet. Mine, osy úsheýin ushtastyra bilgen muǵalimge naryqta suranys joǵary bolady.
– Demek, JOO-lardy aitpaǵanda, bizde qanshama mektep muǵalimi qashyqtyqtan oqytýǵa mashyqtanbaǵan. Olardyń kóbisi IT degendi bilmeidi. Al qashyqtyqtan oqytý tehnikalyq bilimdi de talap etedi emes pe? Bul rette olardyń qaitkeni jón, ózińiz qandai keńes berer edińiz?..
– Muǵalimder qaýymyna úlken syn taǵýdyń qajeti joq. Óitkeni bul túbegeili transformatsiiany, kontseptýaldy turǵydaǵy ózgeristi qajet etetin dúnie. Mysaly, onlain oqýǵa arnalǵan metodikalyq quraldar da der kezinde daiyn bolmady ǵoi. Al bizdikiler dyrdý kókparǵa bas qoiyp, orta jolda attaryn ertteýge májbúr boldy. Beinelep aitqanda, astyndaǵy jylqy ma, esek pe nemese qolyndaǵy er-toqymy oǵan kele me, kelmei me – budan múlde beihabar kúide edi. Sondyqtan da qashyqtyqtan oqytýdyń bul alǵashqy kezeńi pedagogikalyq quramǵa óte aýyr tidi.
Joqtan bar jasaǵandaryn kórdik, qysyltaiań kezeńge ol jaramdy shyǵar, biraq alda turaqty paidalanýǵa kelmeidi. Bul arada múlde basqa qarym-qabiletke basymdyq berilýi tiis. Ony ózderi de sol kúii durys túsinbegen sekildi, menińshe. Onlain sabaq ótkizý úshin ýniversitettiń ózinde, sol sekildi muǵalimniń úiinde arnaiy infraqurylymy bolýy tiis. Mysaly, eki kamera bolǵany jaqsy, eki monitor qajet, bireýi taqtany, bireýi ustazdy kórsetetindei. Vatsappen jumys isteý degen múlde durys emes. Olai oqytqan sabaq sabaq bolmaidy. Sol sekildi oflainǵa arnalǵan baǵdarlama onlainda jaramaidy. Ony onlainǵa beiimdep jasaý kerek. Olai eshkim jasamady. Bul Qazaqstanda ǵana emes, dúniejúzinde oryn alǵan olqylyqtar.
– Sizderdiń ýniversitetterińizde muǵalimderdi qazirgi zaman talabyna sai ázirleitin bir fakýltet bola ma?
– Pandemiia bilim salasyndaǵy mamandardyń jaramsyz ekenin 100 paiyz kórsetip berdi. Kóp bóligi zamanaýi talapqa sai kelmeidi. Olardy almastyratyn basqa maman da joq. Sondyqtan bilim ordasy óz kadrlaryn biligin arttyratyn kýrstarǵa arasynda jiberýge májbúr bolady. Osy jaǵynan alǵanda, múmkin mamandaný nemese kásibi bilikti arttyrý degen qosymsha kýrstar ashamyz.
Muǵalim ne óziniń pánin durys bilmeidi nemese ol pánniń qazirgi zamanda aktýaldylyǵy joiylǵan. Biraq onyń pedagogikalyq biligi óte joǵary deiikshi. Sondai muǵalimder bar. Sol sekildi óz pánin jaqsy biledi, biraq pedagogikalyq qarym-qabileti álsizderi de bar. Mine, soǵan qarap otyryp, mysaly JOO-da basshylar ózderi muǵalimdi kýrstan ótip kelýge jumsaidy. Sol kezde seniń pániń qyzyq bolady, onyń ústine jalaqyńa aqsha qosýdy talap etýge quqyń bolady dep aqyl berip jatamyz. Sondyqtan muǵalimderge arnalǵan qosymsha kýrstar árdaiym suranysqa ie dep bilemin. Al eger ol onlain bolyp jatsa, tipti jaqsy emes pe? Aqshasyn únemdei alady. Muǵalim de aspanǵa qarap otyrmaýy tiis. Ol da jalaqysyn qaitkende kóterýdi oilaýy tiis. Ol qosymsha alǵan bilim men biligi arqyly keledi.
– Koronavirýstan soń JOO salasynda túbegeili ózgeris bolady dep aita alasyz ba?
– Joq. Koronavirýstan soń myqty JOO-lar odan da kúsheiip, álsizderi odan saiyn nasharlai túsedi. Biz sekildi onlain ýniversitetter qatary jiilep jatsa, onda oflain bilimniń, kerisinshe aqysy qymbattaidy, olar liýkske ainalyp ketýi múmkin.
Nashar JOO-lar ádettegi tásilmen bala oqyta beredi. Óitkeni olarda sapaly ózgeriske kóshý degen niet te, umtylys ta joq. Óitkeni bul úlken qarjy, tehnikalyq jáne adami resýrsty qajet etetin dúnie ǵoi. Oǵan bas qatyryp qaitedi, eger oqimyn degen bala ózdiginen tabylyp tursa. Al statistikaǵa súiensek, jyl saiyn Qazaqstanda stýdentter sany ósip otyrady. Biyl 130 myń stýdent bar. Demek, JOO-larda kontingentke qatysty problema joq. Mysaly, saýdagerdiń turaqty klientteri bolyp, taýary únemi ótimdi bolsa, ol taýar assortimentin ózgertýdi, ony jaqsartýdy oilai bermeidi. Bizdiń jaǵdaida da týra solai. Oqimyn dep kelip turǵan stýdentter barda JOO-lar óz qyzmetterin jetildirip, ony jaqsarta túsý jaǵyna onsha bas qatyra bermeidi.
– Onlain ýniversitet jaiyna tolyǵyraq toqtalyp ótińizshi. Onyń quryltaishysy kim, qaida ornalasqan degendei...
– Quryltaishysy jáne onlain ýniversitettiń negizin qalaýshysy – Ulttyq aýdarma biýrosy. Bul – tolyqtai jekemenshik halyqaralyq joba. Oǵan memlekettiń eshqandai qatysy joq. Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynda tirkelgen. Bul jobany qyrkúiek aiynda iske qosý josparda bar. Biz, negizinen, Ortalyq Aziia naryǵyna qyzmet kórsetýge tyrysamyz. Mysaly, biz úshin eń tartymdy naryq – 30 mln halqy bar, ýniversietteri az Ózbekstan eli. Negizinen, IT mamandardy daiarlaýǵa basymdyq beremiz, oqý merzimi – 1 jyl, iaǵni 12 ai. Qolyna diplom berilgen soń jumysqa da ornalastyramyz...
– Onlain ýniversitet buǵan deiin bolmaǵanyn bilemiz. Onyń beretin qujaty qandai deńgeide, qanshalyqty jaramdy?
– Siz biz úshin óte ózekti máseleniń shetinen dóp bastyńyz. Bul baǵytta bizde qazir belgili bir máseleler bar, biraq ony sheshýge barymyzdy salyp jatyrmyz. Bul ýaqyttyń enshisindegi dúnie dep bilemin.
Negizi, meniń túsinigimde, kez kelgen ýniversitet onlain jáne oflain bolýy kerek. Taǵy bolmasa, tek qana onlain bolýy tiis nemese tek qana oflain bolýy qajet. Al Qazaqstanda ýniversitetter tek qana oflainda. Al onlain degen múlde joq. Bul másele pandemiia kezinde ózektilik tanytty. Elimizde aiaqasty tótenshe jaǵdai jariialanýyna bailanysty mektep qashyqtyqtan sabaq oqýǵa shuǵyl kóshýge májbúr boldy. Biraq bizdiń el buǵan tehnikalyq, sol sekildi quqyqtyq jaǵynan da daiyn bolmai shyqty. Mysaly, balalar tórtinshi toqsandy qashyqtyqtan oqydy, biraq ony zańdy dep aita almaimyz, óitkeni onyń quqyqtyq normativteri bekitilmegen. Qazir Májilis shuǵyl osy máselege qatysty zań jobasyn qarastyryp jatyr. Iaǵni mektep sabaǵyn onlain formatta oqý degendi legalizatsiialaýdy. Biz sol jobaǵa qystyryp, ýniversitetter jaiyn da qarastyrýdy usynǵanbyz. Degenmen ol arasyn zań jobasynan depýtattar ysyryp tastaǵan sekildi. Biraq bolashaqta olar báribir bul máseleni bólek qarastyratyn bolady. Oǵan qazir úlgermei jatyr...
– Endi Sizdiń jeke basyńyzǵa oralaiyqshy. Siz birqatar startap jobanyń avtorysyz, sol sekildi startapqa baýlyp júrgen shákirtterińiz de bar. Kezinde shetelden de bir jobalarǵa shaqyrtý aldyńyz. Biraq odan bas tartypsyz, nege?
– Kezinde Germaniia shaqyrǵan, barǵym keldi negizi ol jaqqa, biraq ózińiz atap ótken startap dúnieler meni ustap qaldy. Ózim bastaǵan, shákirtterim qolǵa alǵan jobalar bar, qalai olardy qiyp tastap ketesiz? Árine, shetelge barsam ózim, otbasym úshin jaqsy. Al munda qalsam myńdaǵan jasqa paidam tiedi. Osyndai ratsionaldy oimen elden ketpei qaldym.
Qazir men eki jobanyń mentorimin: onlain-BAS, qalaaralyq avtobýstardyń biletin onlain satý degen. Astana habqa ótkizdik qazir bul jobalardy.
Jalpy, startap jobalarmen stýdenttik kezden, odan soń QBTÝ-da jumys istep júrgende ainalysyp júrdim. Mysaly, IT kompaniiany ashýǵa 10 shaqty stýdent tartyp, olardyń startap jobalarmen ainalysýyna ózim túrtki boldym. Basshylyq jasap, baǵyt-baǵdar berip otyrdym.
Qazir olardyń barlyǵynyń jeke IT kompaniiasy bar. Keibireýine minezdeme berip, Amazon býkingke ornalasýyna túrtki bolǵan kezim boldy. Súleimen Demirel ýniversitetinde rektor bolǵan kezimde stýdentterdiń arasynan potentsialy barlaryn anyqtap, olardyń sýyrylyp alǵa shyǵýyna jaǵdai jasaýǵa tyrystym.
Mysaly, onlain-BAS startap jobasyn jasaýshy jigit 22 jasta ǵana. Ol qazir kapitaly óte qomaqty kompaniia quryltaishysy. Al onymen eki jyl buryn ǵana tehnoparkte kezdesip, bir-birimizben tyǵyz aralasa bastaǵan edik. Sol kezde ony qoldap, baǵyt-baǵdar kórsettim. Qazir ol bilim salasyndaǵy startap jobany qolǵa alyp jatyr. Ol 7-synypqa arnalǵan oqýshylardy himiia páninen daiyndaityn onlain synyp ashpaqshy. Olar ártúrli tilde óte qyzyqty materialdar tapqan. Sony qazaq tiline saýatty túrde aýdaryp, qosymshaǵa júkteitin bolady. Bizdiń onlain ýniversitettiń de kúitteitini osy: iaǵni adamdardyń óz qabiletin ashýǵa, ony tabýǵa kómektesý, qoryqpai ózin ózgertýge daiyn adamdardy zamanǵa sai beiimdeý.
– Suhbatyńyzǵa kóp raqmet!
