Prezident Joldaýynyń semantikasy
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Parlament sessiiasynyń bastalýynda sóz bastaýy dástúrge ainalýda. Memleket basshysynyń 1 qyrkúiektegi Joldaýy onyń úshinshi Joldaýy. Bul Joldaý mazmuny bai bolǵanymen, naqty úndeýlerdi qamtidy. Al ony Joldaý mátinine semantikalyq taldaý jasaý arqyly anyǵyraq baiqaýǵa bolady. Memleket basshysynyń úsh Joldaýda da aitqan kilt sózder men uǵymdardyń qoldaný dinamikasy arqyly Qazaqstannyń ótken aralyqtaǵy áleýmettik-saiasi damý jolyn qadaǵalaýǵa bolady. Iaǵni, saiasi basymdyq qalai ózgergenin osylai bilemiz.
Úsh jyl ishinde osy Joldaýda oryn alǵan negizgi ózgeris – Memleket basshysynyń imperativti signaldarynyń kúsheiýi. Osylaisha, «kerek» degen sóz qoldanylýy boiynsha 29-orynnan birinshi orynǵa biraq jaiǵasty.
«Memleket» uǵymy ekinshi orynǵa shyqsa, sózdi qoldaný úshtigine túbiri «qazaq» dep bastalatyn sózder kirdi. Iaǵni, Qazaqstan, qazaqstandyqtar, qazaqtar degen uǵymdardy jatqyzamyz. Sondai-aq 2019 jyly besinshi orynda bolǵan «azamattyq» uǵymy qoldanylý jaǵynan tórtinshi orynǵa kóterildi.
Joldaýdan Memleket basshysynyń azamattyq sana-sezim, halyqtyń bul sózdiń barlyq maǵynasynda alǵanda óz jasaǵan áreketine degen jaýapkershiligi siiaqty úndeýdiń kúsheie túskenin baiqaýǵa bolady. Buǵan úlken áleýmettik jaýapkershilik, vaktsinatsiia mańyzdylyǵyn túsiný, pandemiiadan saqtaný erejelerin ustaný, eń bastysy eńbek ornynda bar kúshti salý jatady.
Memleket basshysy sońǵy Joldaýynda Úkimet jáne ákimdik túsinikterin qosqanda jalpy memlekettik organdardy azyraq tilge tiek etti, alaida túbiri «halyq» dep bastalatyn sózdi kóbirek qoldandy. Atalmysh sóz kategoriiasy 2020 jyly 47-orynda bolsa, biylǵy Joldaýda birden 23-orynǵa ornalasty.
Qazirgi álemdegi syn-qaterler halyqtan birigý, yntymaqtasý, kelisimge kelýdi talap etedi. Sebebi qoǵamdy bólshekteý jáne ishki konfliktterdi tutandyrý arqyly qoǵam júiesi buzyla bastaidy, al bul óz kezeginde ekonomikaǵa da, memleketke de shyǵyn týdyrady.
Qundylyqtar, maqsattar birligi, ortaq tapsyrmalardy túsiný – búgingi kúnniń basty talaptary. Bul jerde bilik pen qoǵamdy ortaq ulttyq maqsattarǵa baǵyttaityn Prezidenttiń róli mańyzdy. Bulardyń ishinde bastysy, árine, el ál-aýqatyn, qoǵamdaǵy saý klimatty saqtaý. Osyǵan orai, «ál-aýqat» dep bastalatyn sózder 2019 jyly 40-orynda bolsa, 2021 jyly 17-orynǵa jaiǵasty.
Sonymen birge Memleket basshysynyń eńbektiń qundylyǵy, jańa jumys oryndaryn ashý týraly aitqany sońǵy Joldaý kompozitsiiasyn nyǵaita túsedi. Memleket basshysynyń ár Joldaýynan «eńbek» uǵymy kúsheie túsip, qazir bul sóz qoldanylýy jaǵynan 14-orynda.
Memleket basshysynyń Joldaýy – qoǵamnyń jańa qurylymy qalanyp jatqan áleýmettik injeneriia úlgisi. Bul postpandemiialyq shyndyqty eskere otyryp qalyptasqan kózqarastan týyndap otyr.
Birinshi basymdyq Qazaqstannyń álemdik azyq-túlik qaýipsizdiginiń mańyzdy elementi ekenine beriledi. Bul jyl klimat jaǵynan ońai jyl bolǵan joq. Jaýyn-shashyn mólsheriniń az bolýy aýyl sharýashylyǵy men agroóndiristiń turaqtylyǵyna qaýip-qater tóndiredi. Sondyqtan Joldaýdan aýyl sharýashylyǵy men aýmaqtyq damý terminderine basymdyq berilgenin anyq kóremiz. «Aýyl» uǵymy 2019 jyly qoldanylýy jaǵynan 16-orynda bolsa, 2021 jyly 9-orynǵa baryp ornalasty. Osydan aýyl kategoriiasy memlekettik basymdyqtar tiziminiń alǵashqy ondyǵyna engenin kórýge bolady. Aýmaqtyq taqyryp qoldanylýy jaǵynan ótken jyly 19-orynda bolsa, biyl 13-orynǵa shyqty.
Aýmaqtyq máseleler aýqymdy tapsyrmalar legin qamtidy. Olarǵa teńgerimsizdikti azaitý, aýyl aýmaqtarǵa derbestik berý jatady. Jergilikti ákimderdiń sailanyp qoiylatyny, jalpy saiasi reforma qisyny aýmaqta ózin-ózi basqarý bolǵanyn talap etedi. Joldaýda aýmaqtarǵa salyqtyq alymdardyń bir bóligi usynylatyny, al bul jergilikti biýjdetti qalyptastyrýdy kóteretini aitylǵan bolatyn.
Joldaýda kóterilgen ekinshi másele – ekonomikany tsifrlandyrýǵa qatysty tapsyrmalarǵa úlken basymdyq berý. Qashyqtan jumys isteý, qashyqtan bilim alý kúndelikti ómirimizge tolyq sińgen uǵymdarǵa ainaldy. Qazir jańa formattaǵy ekonomikanyń, onyń jańa baǵyty qalyptasyp kele jatqanyn kórip otyrmyz. Qosylǵan qunnyń qalyptasý qaǵidasy, jalpy óndiris qarajaty, kapitaldy anyqtaý joly túrlenýde. Pandemiiaǵa deiin ekonomikanyń negizgi tiregi kólik quraldary men qalalar, iaǵni ýrbanizatsiia resýrstary bolsa, qazir onyń ornyn tsifrlyq tehnologiialar, aýyl aýmaqtar basty.
Endi tiisinshe qoǵamdyq jáne saiasi júielerdi beiimdeý qajet. Eń birinshi saiasat pa, álde ekonomika ma degen pkirtalastardy jii kórýge bolady. 90-jyldardaǵy jáne 2000-jyldardaǵy qazaqstandyq reforma logikasy «aldymen ekonomika, sonan soń saiasat» degen belgili formýlany basshylyqqa aldy. Ol óz rólin atqaryp, Qazaqstandy tabysty elge ainaldyra aldy.
Al endi qazir smartfondar ekonomikasy týraly sóz qozǵaǵanda basymdyqtardy jikteý áldeqaida qiynǵa túsýde.
Úsh jyldaǵy Prezident Joldaýynyń semantikasyn zerdelei kele, ekonomika, tipti áleýmettik máselelerden góri saiasat basym pozitsiiada ekenin ashyq aitýǵa bolady. Bul qoǵamnyń saiasi turǵyda damyǵanyn, azamattyq sana-sezimniń óskenin jáne qoǵam belsendiliginiń belgili bir deńgeide joǵarylaǵanyn kórsetedi. Halyqtyń basym bóliginde interneti qosylǵan, áleýmettik jelilerge shyǵatyn telefony bar bolǵandyqtan basqa dúnie kúte almaimyz. Qarjylyq qyzmetterdi smartfon arqyly qoldaný adamdardy bir jaǵynan saiasi turǵyda myqty etetinin aita ketý kerek.
Bul kontekstide adamdarda ortaq qundylyqtar arta túsedi, sebebi endi dástúrli BAQ pen iri aqparattyq arnalardy ainalyp ótip, ózara árekettesý arqyly keibir jasyryn jańalyqtardy egjei-tegjeili bilý múmkindigi paida boldy.
Sondyqtan Prezident Joldaýynda tildiń damýy, tildik kommýnikatsiiaǵa qatysty sózder men terminderdiń qoldanylýy arta tústi.
Qazirgi tańda 19 mln halqy bar Qazaqstan demografiiasy qarqyndy damyp, ósip kele jatqandyqtan jastarǵa erekshe kóńil bólinýde. Qazaqstan demografiialyq quldyraý men jastar úlesiniń azaiýy kezeńin ótip ketti. 1990 jyldary birqatar sebepke bailanysty halyq sany kúrt azaia bastaǵan bolatyn. Qazir 2000 jylǵy bebi-býmerler demografiialyq turǵyda belsendi jasqa keldi.
Bul bir jaǵynan eńbek jáne áleýmettik júiege jańa syn-qaterler men júkteme ákeldi. Sondyqtan Prezident Joldaýynan basymdyqtardy qaita beiimdeý júrgizip jatqanyn baiqaýǵa bolady. Bilim berý mańyzyn joǵaltpaityn másele bolǵandyqtan, Joldaýda bul sóz qoldanylýy boiynsha 33-orynǵa jaiǵasty. Alaida qazirgi Joldaýda ekonomikanyń naqty sektorlarymen bailanysty terminder aitarlyqtai kúsheie túskenin baiqaimyz. Iaǵni jańa jumys oryndary ashylyp jatqan sektorlarǵa qatysty terminder aitylady.
Sonymen ónerkásip kategoriiasy qoldanylýy boiynsha 2019 jyly 110-orynda bolsa, 2021 jyly 28-orynǵa biraq kóterildi. Al «tehnologiialar» tobyndaǵy sózder 88-orynnan 52-orynǵa joǵarylady.
Álbette, halyq úshin kókeikestiligin joǵaltpaǵan másele – tabysty arttyrý. Postpandemiialyq álemde azyq-túlik infliatsiiasy negizgi soqqy tigizetin máselege ainaldy. Memleket basshysynyń qazirgi Joldaýynda tipti kásibi ekonomister infliatsiia ainalymyna qarsy oiǵa qonymdy sheshim bere almaǵanyna erekshe mán beredi.
Eńbekaqy tóleý, jalaqy deńgeii máseleleri Prezident Joldaýynda 77-orynnan 69-orynǵa shyqty. Joldaýda negizgi másele retinde eń tómengi jalaqy mólsheriniń úshten bir bóligine kóteriletini qoiylǵan. Bul azamattardyń tutynýshy retinde áreket etý qabiletin kúsheite túsedi, sáikesinshe ekonomikany jandandyrady.
Degenmen kelesi áleýmettik-ekonomikalyq damý qoǵamnyń koronavirýs siiaqty jappai taralatyn aýrýlarǵa, pandemiialarǵa qanshalyqty turaqty bolatynyna bailanysty bolmaq. Sol sebepti Joldaýda vaktsiianatsiia termini kóp aitylady.
Osydan azyq-túlik naryǵy, aýmaqtyq saiasat taqyryptarynan bólek densaýlyq saqtaý ekonomikanyń basty qozǵaýshy kúshine ainalatynyn ańǵaramyz. Meditsina epidemiologiialyq jaǵdaidy qadaǵalap qana qoimai, pandemiia jáne joǵary ýrbanizatsiialanǵan qoǵamdaǵy ziiandy ómir saltyna qatysty týyndaǵan máselelerden shyǵatyn shyǵyndardy azaita alady.
Halyq qala syrtynda da úilesimdi ári durys ómir saltyn ustanyp ómir súrýge kele jatyr. Al bul agrarlyq sektorǵa, aýyldyq jerler infraqurylymyna kóbirek investitsiia salýdy talap etedi. Sondyqtan Prezident Joldaýynda agrarlyq sektordaǵy sýbsidiia tiimdiligin arttyrý taqyryby erekshe oryn alady.
Dál qazir damýdyń ońtaily energetikalyq modeli izdestirilýde. Qazaqstan 2060 jylǵa qarai kómirtekke beitarap bolý mindetin alyp otyr. Sol sebepti qoldanylatyn kategoriialarda basymdyqtar ózgerýde. Mysaly, «gaz» uǵymy 58-orynda, al munai sózi biylǵy Joldaýda tipti aitylmaidy. Aldyńǵy Joldaýda ol 64-orynda bolatyn. Sonymen qosa Qazaqstan atom energetikasyn damytýǵa óz artyqshylyqtaryn qoldanýǵa umtylýda.
Pandemiia saldarynan ótý jaǵdaiyn eskere otyryp, quzyretter júiesindegi ózgeristerdi de aita ketken jón. Qashyqtan jumys isteý kúndelikti eńbek etýdi robottandyrý protsesin jyldamdata tústi, sonymen qatar ziiatkerlik qyzmet túrlerine suranys artty. «Mamandyq» sózine qatysty kategoriia Prezident Joldaýynda sońǵy úsh jyl ishinde 72-orynnan 57-orynǵa deiin joǵarylady.
Osy kontekstide Prezident Joldaýy azamattyq qyzmet salasy, sonyń ishinde mádeniet, muraǵat isi, oqytýshylar men muǵalimder qyzmetin qarjylandyrýdy arttyrý máselesine basa kóńil bóledi. Qazirgi zamanda ulttyń ult bolyp qalýy onyń shyǵarmashylyq jáne tarihi-mádeni óz narrativin jasaýyna bailanysty bolady. Al buǵan sapaly kadrlyq resýrstar qajet. Máselen, qoǵamnyń birigýi týraly sóz qozǵasaq, aldymen tarihty kásibi túrde saralaý men muraǵattardy taldaý kerek. Tiisinshe, bul salaǵa tek qana eńbekaqy tóleý turǵysynan ǵana emes, tehnologiialyq damý jaǵyna da investitsiia salý talap etiledi.
Muraǵat qyzmetkerleri bir orynda otyryp eńbek etetin zaman ótip ketti. Qazir basqa muraǵat materialdarymen almasý, suranys jasaý, kommýnikatsiia ornatý jáne túrli memleketterdegi materialdarǵa toǵyspaly taldaý jasaýdyń ýaqyty keldi. Al munyń barlyǵy jalpy gýmanitarlyq saladaǵy jańa tehnologiialyq damýdy talap etedi.
Osylaisha, Prezident Joldaýy Memleket basshysynyń qoǵam men memleketti ózgerip jatqan shynaiy ómir jaǵdaiyna beiimdeýge qatysty oilary men ideialardyń shoǵyryn kórsetedi. Búgingi tańda memlekettiń tabysty bolýy onyń qoǵam suranysyna jaýap berýi men halyqty ortaq qundylyqtar negizinde toptastyrýyna bailanysty. Innovatsiianyń artyp, qoǵamnyń kreativti bolýy úshin adamdardyń ashyq bolýy, olarǵa erkindik berý mańyzdy. Sebebi bul – qosylǵan qundy arttyrý jáne JIÓ ósimi protsesiniń bir bóligi.
Al memleketke baqylaý men turaqtylyqty qamtamasyz etý júiesi boiynsha qoiylatyn talaptar kúsheie túsedi. Kásibi jáne ziiatkerlik ári strategiialyq josparlaý men basqarý qajet. Konfliktilerdiń aldyn alý kerek. Memlekettik organdar aldyn alý jumystarymen ainalysqany jón. Sondyqtan bilik birqalypty ári basqarylatyn reformalar baǵytyn jalǵastyrýdaǵy óz rólin tómendete almaidy. Bastamalardy memleket kóterý kerek. Tek sol jaǵdaida ǵana ekonomika salasynda úilesimdi damý men qajet ónimdilikke jetýge bolady.
Darhan KALETAEV, Qazaqstannyń Ýkrainadaǵy Tótenshe jáne Ókiletti elshisi, saiasi ǵylymdar doktory.
