Ol ádebietke qushtar. Sheksiz ǵashyq. Onyń janaryndaǵy qushtarlyq qantógis maidandaǵy balań áskerdiń ai týǵanyna alańdap aspanǵa shalqaiǵan estandy hálin eske túsirýshi edi. Óitkeni, ol maidandaǵy tártipten sharýasy joq, álemge ne úshin kelip, nege ketip bara jatqanyn shyn uqqysy kelgen jan bolatyn. Osyndai muńly hál Erih Mariia Remarktyń «Batys maidanda esh ózgeris joq» dep atalatyn romanynda eńseńdi basyp, báz qalpyńdy, adamdyq negizińdi eske túsire berýshi edi ǵoi. Naq sol háldi onyń janarynan kóretin edim. Qantógis maidanda jeńilý men jeńistiń aiyrmasyn kórmeitin muńly janar. Eriksiz jerge top etken pendeniń erkin tartyp alýshy qoǵam men maidannyń noqtasynan bosap shyǵa almaǵandar kózderiń qyzbai-aq qoisyn!
Ony kópten tanityn edim. Biraq, tosynnan ony respýblikalyq beldi ádebi jýrnaldyń redaktsiiasynan kórip qaldym. Redaktsiia bólmeleri aýysyp, kóship qonǵan sát pe, ol bos bólmeniń ortasynan ornalasqan ústel ústinde shalqasynan túsip uiyqtap jatty. Tal túste. Aq qaǵazdarynyń ústine jata ketipti. Men kirip kelgende, dybystan oianyp ketti me, atyp turdy. Júzi solǵyn, uiqysy shala shyǵar, qabaǵy isik. Biraq, ádettegidei kúlimsirep amandasty. Shyǵarmashylyq sandalystaǵy adamnyń reńkin alǵash tanydym. Ishki jantalas pen syrtqy súreńsizdik eńsesin basqandai eken. Biraq, ol jeńilgenin moiyndamaityn áskerlershe qanmaidanda tik tura bergisi keldi. Únsiz ǵashyqtyǵyn eshkimge uqtyra almaǵan balań áskerlershe...
[caption id="attachment_23705" align="alignright" width="579"]
Ardaq Nurǵazyuly[/caption]
«Shetel ádebieti» gazetiniń ár sanyn asyǵa tosamyn. Qazaq tilinde oqyrmanǵa ońai jetetin oljanyń kóleńkesinen uiqysyz túnderdiń, taýsyla tesilip ár sóilemdi árlegen, ár mátinniń astaryn ashqan mańdai terdiń iisin anyq sezemin. Gazet qaǵazy da eskileý, usaqtap jazylǵan ár bettiń kólemi kitapqa salsa bes alty bet, alty bettik bette bir aptaǵa laiyq mazmun bar. Sol ýaqyttardy saǵynasyń. Sol ýaqytta sol únsiz májnúnniń alty bettik gazetinen lypyp ushqan ińkárlik, aiaýly mahabbatty sezingeniń úshin áldenege jaýapkershiligiń ulǵaia túsedi. Shyn súiýdiń baǵasyn, mazmunyn, aiqasyn uǵasyń. Aiǵaishylardyń sulbasyn kórip tań qalasyń. Ǵashyqtyq únsizdik eken.
Onyń aqyn bolýyna tolyq múmkindigi bar. Ol qazaq topyraǵyna álemdik izdenistiń ýniformasyn ekkisi keledi. Adamzat bolmysynyń umyt bolǵan, qaitalanǵan, jadylanǵan jerinen emes, izbasary, atustary, jalǵasy, at basyn burmai ótýge bolmaityn túnemeli, bata qaiyryp basyna túneitin qarashańyraǵy bolǵysy keledi. Bolýǵa múmkindigi zor. Ol ýaqyttyń baǵy. Onyń maǵan syrbaz prozasy unaidy. Ol salmaqty Markestiń ózin qazaq qylýǵa bar. «Ólgen adam» áńgimesindegi ustamdylyq, keiipkerlerdiń ekinshi, úshinshi jaqtan sóilesýi, kóziń atyzdai bolatyn siýjetti sabyrly baiandaýynda, minez somdaýynda airyqsha jańalyq bar. Óz basym, osy shyǵarmasyn ózgelerinen juldyzyn joǵary qoiamyn. Jas kezinde jazylsa da, bappen, asyqqa umtylǵan ǵashyqtai yntyzarmen jazylǵan. Onyń ústine, arýaq kórgish Edgar Po, arýaqsatqysh Gogol, úreisúigish Kafka, qanysýyq Kamiý, qylmysker Dostoevskii, arýaqty keleke etken Tven, júikesi juqa King, sózge sarań Markestiń kóleńkesi de joq. Bul ózi. Naq Ardaqty Ardaq etetin tól stil. Tól daýys. Qazaqy ańqyma - sabyrly áńgime.
Ol óz top etken ýaqyt pen beldeýdiń tamyryn basýshy. Adamnyń rýhani ósýiniń sheksiz shegine saparlap qaitqysy bar. Sondyqtan, keide keri, keide alǵa qarai, keide oń men solǵa qarai da shekteýliliktiń qabyn buzyp jarǵysy bar. Erkindikti qai turǵyda, qai mursatta túsine alatynyn únemi synaýshy. Únemi izdeýshi. Saralaýshy, saraptaýshy. Tarihtyń basqan izinen búgingini tekserýshi. Ol kúmán keltirýshi. Aqqa da, qaraǵa da. Ol sandalýshy. Ol adasqaq. Ár pendege osy keptiń bárin jamaýǵa bolar edi. Biraq, onyń qadamyn ańdyǵandar ne aityp turǵanymdy túsiner dep oilaimyn. Sodan da ol, ózi eriksiz kelgen ortaǵa (ómirge, qoǵamǵa) – maidanǵa ózgeniń budan suramai, túsindirmei qoiǵan talaptaryna murnyn shúiire qaraidy. Kelý de, ketý de eriksiz eken, nege áldekim munyń syrtynan qandai oiyn oinaitynyn suramai aq sheship qoiady? Oiynǵa taza kiriskender oinai bersin. Maidannyń jalǵan attanyna shaýyp, ýaqytynan buryn mert bola bersin. Adam bop kelgesin, alańdap aspan men aryńa qaramasań, bekershilik.
Ol shyǵarmashylyq adamy, izdenis adamy. Ol – aqyn. Ulttyq kórkem ádebiettiń kókjiegin keńeitýshi. Ol jumyssyz sarsań bolǵan kúnderinde de úmitsizdiktiń qudyǵyna qulaǵan joq. Onyń ádebietti súiýi - ultyn ólerdei súietininiń kórsetkishi.
***
Ardaq úshin proza men poeziia biri baý, biri taý emes. Prozasynda shubalańqy sóilem joq. Esesinde, poeziiasy uiqasty eskermeidi. Qazaq topyraǵyna erkin býynsyz aq óleńniń jańbyryn tókken alǵashqy aqyn da – Ardaq. Jumeken aqyn men onyń izbasarlarynda, Ardaqtyń aǵyl tegil shubalǵan shýmaqtaryndai uiqassyzdyq, birsarynsyzdyq joq. Ardaq naq osy Jumeken mektebin jalǵastyrýshy, alaida, qaitalaýshy emes. Jumeken mektebindegi tereńdik pen pálsapalyq, aqpa aq óleń túri keiingi býynnyń tamyrynda óz qoinaýyn tapty. T.Tańjaryq, R.Dábei, Y.Ojai siiaqty aqyndardyń shyǵarmashylyǵy naqty mysal. Alaida, Ardaqty osy aqyndardyń sabyna qosa almaisyz.
Ardaq taza postmodernizm topyraǵynda týǵan tulǵa. Postmodernizm dástúrshildikten bezip tynǵan mádeniet emes. Salt-sananyń, tektik tarihtyń jadyn búgingi tanymmen tiriltý. Qazaqtyqtan qalǵan bolmyspen Batyssha sándený. Biraq, Ardaqtyń poeziiasyn áli de aýyl aralyq evoliýtsiiadan shyǵa almaǵan, onyń ústine keńestik qalypqa túsken túisikti erkindikkke jibere almaǵan sanamyz qabyldai almai-aq qoidy. Ony moiyndaimyz. Ardaq taǵy bir ǵasyr keiin týatyn daryn edi. Baǵy da bálkim, bir ǵasyr keiin janar.
Postmodernistik baǵyttaǵy ádebietterdiń mazmunyna nazar salsańyz, kil nópirli úreidiń, qorqynyshtyń, miftik, bolmasa mistikalyq sarynnyń gradatsiialyq ulǵaiǵan tempin ańǵarasyz. D.Amantaidyń "Gúlder men kitaptaryndaǵy", A.Kemelbaevanyń "Qońyrqazy" men "Maiiasy", dál osy kezeńdegi A.Altaidyń, D.Ramazannyń, T.Ahmetjannyń shyǵarmashylyǵynda "o dúnie men tylsym kúshterden" shoshynatyn, únemi qorqyp júretin keiipkerleri týdy. Al, naqty postmodernizmniń óz biigi - M.Omarovanyń, L.Qonystyń, M.Máliktiń, Q.Múbaraktyń, M.Fazyldyń, M.Qosynnyń, M.Qolǵanattyń shyǵarmashylyǵynan qanyq kórindi. Postmodernizmniń bir ashyqtaýy osy – sanadaǵy úrkektik. Nege jeti ata-babamyz bilip, tanyp, eskertip, dindegi úlken kitaptarda jazylǵan baiandar bizdiń sanamyzda sonshalyqty úlken úrei tuǵyzdy? Úrkek, qorqaq, senbeitin, kúmánshil bop alǵanymyz ótirik pe? Nege ádebiet búgingi sananyń sipatyn ádipteýden qashýy kerek? Ata din, dástúrinen shabylǵan urpaq árine, shaitannyń shylǵaýynda qaldy. Qudaiǵa táýbe etýden góri, sabyr etýden góri, sharapqa minájat-medetti qandai mádeniet dep atasaq bolady?
HHI ǵasyr basynda batystyń kino, ádebiet, óner álemine "neo" degen túsinik endi. Jańa degen. Neo sana. Bir sózben, bizdiń mádeniet ańdaýsyz, beisanaly oidyń jeteginde ketti. Sanaly jasalǵan ádebiettiń kompozitsiiasy, fabýlasy bolsa, neo ádebiettiń mazmunynda - tipti mazmun bolmaýy múmkin. Ardaq naq postmodernizmniń topyraǵynan ósken jemis. Ardaqtyń shyǵarmashylyǵynyń ardaqty bolýy –qazaqi oilaý keńistiginiń ózgesheliginde. Ardaq batys mádenietiniń formasynda qazaq tiliniń baitaq keńistigin syidyryp-aq jiberedi. Qazaqtyń tanym, dilin, oilaý dástúrin formaǵa noqtalamaýdyń jańasha ádisin kórsetken de – Ardaq. Forma úshin tilden múkistik jiberý nemese til úshin formasyzdyqqa urynýdan jazýshy asa saqtyqpen qaraidy. Ardaq osy eki tendentsiiany buzyp almai, teńdikte ustaýǵa tyrysatyndai. Muny poeziiasynan da, prozasynan da baiqaýǵa bolady. Ras, Ardaq shyǵarmashylyǵy emotsiia men sezimge sarań. Kúiingen, laýlaǵan avtorlyq pozitsiiadan góri syrtqy kórermendik statýsyn qadir tutady.
Postmodernistik ádebiettiń bir túsin - qorqynysh, úreili kúi degende, Ardaqqa da qatysty aittyq. "Joǵalǵan tas", "Aq balapan", "Ólgen adam", "Jylqy" áńgimelerindegi dialogtar bir oqyǵanda qarapaiym ǵana qabyldanady, alaida avtordy shyǵarmadaǵy tildik qubylystar, oqiǵanyń berilý sipaty múlde qyzyqtyrmaityn sekildi. Tutas mazmundy oqyp bitkesin ǵana avtordyń jasyrǵan polotno artyndaǵy sýretin shalasyz.
Qane, qanshalyq tereńge shóge alasyń?!
Mújilgen, malta tasta da bar qasiret,
Tuńǵiyqta máńgi qalǵandyǵy úshin emes.
Dombyranyń eki ishegi eshqashan tildespeidi,
Olardy shanaqta saýsaqtar qosady.
Muhittyń tereńinen jetken ún
Qos ishektiń kókireginde kúmbirleidi.
Ardaq shyǵarmalarynan keiin siz shytyrman siýjettiń áserin emes, kóz aldyńyzda uzaq ta baiaý qalyqtaǵan sýretti ǵana elestete alasyz. Shyǵarmashylyǵynan kino, sýret óneriniń kriteriilerinen jamap-jasqalǵan jasampazdyǵyn ańǵarýǵa bolady. Tarkovskiidiń kórermenin finalǵa daiyndaityn tapjylmas kartinalaryndai Ardaq ta oqyrmanyna ózin túsindirip beretin sýretterdi laqtyra beredi, ózektegi oiyn berip tynýǵa asyqpaidy. Ardaqty túgel oqyp bolǵasyn túsinesiń.
***
Túgel oqyp bolǵasyn da túsinbeisiń. Óitkeni, sanańyzda qiqa-jiqa kesindiler, battasqan boiaýlar, jelkesi qiylyp qala beretin oi aǵysy, bir barmaǵyn búgip qalǵan ideia... sizge týyndygerdiń jazbasyn qabyldatpai tastaidy. Kúmán keltire bastaisyz. Biraq, tastúiin dialog, shyǵynsyz baiandalý tásili, ish bermeitin tutas tirkester avtordyń jazýǵa mashyqtanǵanyn ańǵartady. Beine bir barmaǵy jańa jazylyp qalamsap ustaǵan búldirshinniń óz sanasynda ádiptep salǵan sýretin sizge bile tura "bul ne?" dep qoiǵan suraǵyndai.
Siz tikburyshty, úshburyshty, qulaǵy da bar, dóńgelei bitken denesi bar, biraq pishini eshbir zatqa anyq uqsamaityn sýretke uzaq qadalasyz. "It pa? Joq. Tanki ma? Joq. Mashina ma? Joq. Úi ma? Joq. Bala-aý, onda ne? Mysyq!" Mine, jaýap. Ardaq, óz sanasyndaǵy sýretti obrazben oinatyp sózge quiǵanda siz shyǵarmanyń tereńin birden uǵa qoimaisyz. Óleńi de, qara sózi de sol. "Ólgen adam", "Ras pa, áje", "Aǵyrabi" sekildi áńgimelerin, bálkim, úsh qaitara oqý kerek shyǵar, sonda da "mynaý shyǵar, anaý shyǵar" dep sanańyzda uzaq taldaýǵa túsesiz. Shyny kerek, bas qatyrýǵa tyryspaisyz da. Bolmashyny sóz etip, ne aitqysy keldi dep kitapty jaba salasyz. Jaba salasyz ǵoi, biraq... Zerdelep kórsek she?
"Ras pa, áje" áńgimesi sondai áńgime. Áńgimedegi bar mysal – bos turǵan tor. Ájesi únemi jazdykúni bos turǵan tordy aýlaǵa shyǵaryp qoiyp, kún kózine jylynyp otyratyn. Bala muny sol qalpynsha este saqtap qalypty. Bos tordy nege ustaidy, sonshama nege baptaidy degen alǵashqy saýal osy jerde týyndaidy. Joldas dosynyń bos tordy ustaý - aqyry torǵa qus qondyrýmen bitetin hikaiasyn estigende – ájesiniń nietin ańdaǵandai bolamyz. Keiin, avtordyń tús kórip "Ras pa, áje" degeni tipti, neni rastaýy múmkin degen taǵy saýal týyndatady. Avtor ájesiniń úiine barǵanda tor joq bop shyǵady. Áńgime barysynda ájesiniń tory men dosynyń tor týraly hikaiasynyń liniialyq birligi tutaspai jatady. Avtor bizge bir abzats sóilemdi kórsetpei qoiǵandai kúi keshemiz. Al, rasynda, ájesiniń bos tordy baptap ustaýy, kún kózine shyǵaryp qoiýy – áldebir uzaq sarylǵan úmittiń, saǵynyshtyń beinesi bolýy múmkin, al dosynyń tor týraly hikaiasy ájesiniń bul qylyǵyn ashyp beredi. Nietińe qarai, qaisibir zatty úirenshikti ǵadettei kóz aldyńa elestetip istei berseń, kúnderdiń kúninde ol realǵa ainalady. Qaisybir bastamanyń tiregi – áýelgi beisanaly áreketten, nemese izgi tilektiń ańdaýsyz áreketimen júzege asyp jatady. Jazamyn dep kúnde aq qaǵaz ben qalamsapty ustap qarasań, oqimyn dep kúnde bir kitapqa nazar salar bolsań, kúnderdiń kúninde ol kitapty oqisyń, ol qaǵazǵa sózder jazylady. Dostoveskiidiń "Idiotynda" qonaqqa barǵan kniaz Myshkin qumyrany "syndyryp almańyz" degen eskertpesin kóz aldyna elestete berip, aqyry qumyrany syndyryp tynatyny esińizdi me? Al, avtor, "Ras pa, áje" deýi – "shyn ba, men tyryssam, talpynsam bolǵany tilegimniń oryndalýy ǵajap emes qoi" degen ańdaýsyz oi aitady. Oqyrman, bul shyǵarmanyń kiltin psihoanalitikalyq taldaýǵa salsaq qana qupiiasyn asha alamyz. Shyǵarmanyń kórkemdik qupiiasy da sol – avtor ájesiniń bos toryna bala kezden kózi túsken, keýdesine kóshirip alǵan. Avtor boiynda da osy bos tordyń nyshany jatyr. Bul óz keýdesin bostyq kernegen zaman adamynyń zary emei nemene?
***
Ardaq Nurǵazy Tarbaǵatai taýynyń týmasy. Almatydai dúrdei qalada postmodernistik baǵyttaǵy ádebi tartys-talastardyń ortasynda saýatty pikir aita alatyn, ornyqty ustanymy, jeke kózqarasy bar jazýshy. Tarbaǵataidan bir ýys topyraq Almatyǵa ornyǵyp, qunaryn jaiyp, jergilikti qara topyraqqa qanshalyqty juǵysty, juǵymdy hám qunarynan qanshalyqty qaýlaǵan qaraǵai bas kótererin bir ǵaziz ýaqyttyń ózi sheshedi. Biz tek, qalamgerdiń tabiǵatyna, bolmysyna sholý jasadyq.
Saǵadat Ordasheva,
Aqtóbe qalasy
